తెలుగు సాహిత్యంలో మహిళల జీవితాల్ని చిత్రిస్తూ ప్రత్యేక రచనలు వెలువడ్డాయి. మొదట్లో జగన్మాత, లక్ష్మీ, సరస్వతి మొదలైన స్త్రీ దేవతామూర్తుల ఔన్నత్యం, ఆ తర్వాత సావిత్రి, అరుంధతి, అనసూయ, దమయంతి ఇత్యాది మహిళామతల్లుల పాతివ్రత్య వైవిష్ట్యాన్ని తెలిపేవి గమనిస్తాం. ఆధునిక కాలంలో సామాజిక స్ప ృహతో కందుకూరి వీరేశలింగం, గురజాడ అప్పారావు, చెలం, కొడవటిగంటి కుటుంగారావు, శ్రీశ్రీ వంటి రచయితలు స్త్రీల జీవితాల్ని తీసుకొని వాళ్ళు పడుతున్న కష్టాల్ని చూపుతూనే కొందరు బైటపడే మార్గాల్ని చూపారు. ఆతర్వాత 1980ల నుంచి మహిళా దృక్కోణం (Feministic)  నుంచి ప్రత్యేక రచనలు ఆరంభమై ఉద్యమ రూపం దాల్చినవి. దీనికి ఓల్గా, కొండేపూడి నిర్మల, జయప్రభ, సావిత్రి, శిలాలోలిత మొదలైన వారిని పేర్కొనవచ్చు. ఇలా మహిళా దృక్కోణం నుంచి నేటికీ వెలువడుతూనే ఉన్నాయి. ఇలాంటి వారిలో మహాకవి శ్రీశ్రీ రచనల్లో మకుటాయమానమైన ‘మహాప్రస్థానం’లో మహిళాభ్యుదయం  ఉన్న తీరును విశదీకరించడమే ఈ వ్యాస పరిధి.

తెలుగు సాహిత్యం 1930ల వరకు తనను నడిపిస్తే, అప్పటి నుంచి దానిని తను నడిపినట్లు చెప్పుకున్న మహాకవి శ్రీశ్రీ రచనల్లో అక్కడక్కడ స్త్రీల దృకోణం నుంచి  రచించినట్లు మనం గమనిస్తాం. ‘ఒసే తువ్వాలందుకో’ అనే కథానికలో పురుషాధిక్య సమాజం లో ప్రతీక్షణం స్త్రీ ఎలా నలిగిపోతున్నదో తెలిపే ఇతివృత్తంతో రాశాడు శ్రీశ్రీ.  ‘హేమంతం’ అనే కథానికలో ‘భిక్షువర్షీయసీ’ కవితలోని అవ్వనే యౌవనంలో ఉన్న తీరును ఇతివృత్తంగా చేసుకొని శ్రీశ్రీ రచించాడు. ఇలాగే పురాణ పాత్ర అయిన శూర్పణఖను తీసుకొని ఆమెకు జరిగిన అన్యాయాన్ని కథానికగా ‘శూర్పణఖ మాన సంరక్షణ’ అనే కథానిక రాయడం జరిగింది. నాటక ప్రక్రియలో ఒంటరిబావి, భూతాల కొలిమి మొదలైనవి  స్త్రీ కోణం నుంచి రాసినవే. ఓ సినీ (దేవత) గేయంలో ‘‘ఆలయాన వెలసిన ఆ దేవుని రీతి, ఇల్లాలే ఈ జగతికి జీవన జ్యోతి…’’ అంటూ స్త్రీ జాతి ఔన్నత్యాన్ని అక్షరీకరించాడు శ్రీశ్రీ.

‘‘క్రిష్ణశాస్త్రి తన బాధని అందరిలోనూ పలికిస్తే, శ్రీశ్రీ అందరి బాధనూ తనలో పలికిస్తాడు’’ అని ‘మహాప్రస్థానం’ పీఠికా కర్త చెలం చెప్పిన దానిలో ‘‘అందరి బాధనూ’’   అనడంలో స్త్రీలు కూడా ఉంటారని చెప్పకనే చెప్పినట్లైంది. మహాకవి శ్రీశ్రీ రచనల్లో అత్యధికంగా ప్రజాదరణ పొందిన ‘మహాప్రస్థానం’ కావ్యంలో పతితుల, భ్రష్టుల, బాధాసర్పద్రష్టులైన మహిళలకు ‘పరిపూర్ణపు బ్రదు’కొచ్చేందుకు ప్రస్తావించిన వాటిని పరిశీలిద్దాం.

నలభై కవితలతో 1950లో వెలువడిరది ‘మహాప్రస్థానం’ కవితా సంపుటి. ఇందులోని చాలా కవితలు 1933 నుంచి 1940 మధ్యలో రాయబడినవి, వివిధ పత్రికల్లో ముద్రితమై ఖ్యాతిని ఆర్జించినవి. ఈ కావ్య శక్తిని, ప్రభావాన్ని చెలం చెబుతూ ‘‘… పాత పద్ధతులు, విశ్వాసాలు, ధర్మాలు అన్నీ ఓ మూలనించి  కూలిపోతున్నాయని’’, ఈ కావ్యం    కూల్చుతుందనే ధోరణిలో చెప్పారు. ఇందులో స్త్రీల పట్ల ఉన్న పాత భావనలూ నశిస్తాయని అంతరార్థంగా భావించవచ్చు. సమసమాజాన్ని సాధించడమే ఈ కావ్య లక్ష్యంగా  పేర్కొంటాం. శ్రీశ్రీ కలలుకంటున్న ‘మరోప్రపంచం’లో సమసమాజమే ఉంటుంది. ఆ సమసమాజం కేవలం వర్గ వ్యవస్థకే గాక ‘స్త్రీ, పురుష సమానత్వం’ కూడా   చెప్పుకోవచ్చు. అటువంటి ఈ కావ్యంలోని కవితలను మహిళా దృక్కోణం నుంచి చూసినప్పుడు మూడు  రకాలుగా విభజించవచ్చు. అవి: 1. అచ్చంగా స్త్రీల గురించి రాసినవి, 2.   పార్శ్వంగా తరుణులను పేర్కొన్నవి, 3. లింగం (Gender)) చెప్పకుండా స్త్రీ, పురుషులిద్దరికీ వర్తించే విధంగా రాసిన కవితలు. ఈ వింగడిరపుతో వివరంగా చూద్దాం.

అచ్చంగా స్త్రీల గురించి రాసిన కవితలు:

మహాప్రస్థానంలోని మంచి కవితల్లో ఒకటి ‘భిక్షువర్షీయసి’. ఇది 13`8`1938 నాడు రాసిన కవిత. ఈ కవితలో బిచ్చగత్తె దీన, హీన స్థితిని కళ్ళకు కట్టినట్లు చిత్రించాడు    శ్రీశ్రీ. ఇందులో ఏడు స్టాంజాలు ఉన్నాయి. ‘‘దారిపక్క, చెట్టు కింద / ఆరిన కుంపటి విధాన / కూర్చున్నది ముసల్దకతె / మూలుగుతూ, ముసురుతున్న / ఈగలతో వేగలేక’’ అనే మొదటి స్టాంజాలో కలం కుంచెతో దారిని, పక్కనే ఓ చెట్టును, దాని కింద ఓ   ముదుసలి కూర్చున్నట్టు చిత్రాన్ని రూపుకట్టించాడు. ఇలా కెమెరాతో ఛాయాచిత్రాన్ని బంధించినట్టుగాక, వీడియో కెమెరాతో ఆమె చేష్టలనూ చిత్రించి ఆ ముసలావిడ మూలుగులను వినిపించాడు, తన మీద ముసురుతున్న ఈగలను తోలేంత శక్తిలేకపోయిన      తీరును ‘వేగలేక’ అనే పదంతో కళ్ళకు కట్టాడు శ్రీశ్రీ. ఇంకా ‘‘ఆరిన కుంపటి విధాన  కూర్చున్నది’’ అనడం వల్ల ఒకప్పుడు బాగా మండి, ఆ మంట ఎవరికి ఎలా కావాలో  అలా సహాయపడి, ప్రస్తుతం నిస్సహాయ స్థితిలో పడి ఉందనే భావాన్ని ప్రదర్శించాడు  కవి.

ఆ బిచ్చగత్తె శరీర సౌష్టవాన్ని చెప్పబూనుకొని ఆమె తలను ప్రతిరోజు స్త్రీలు పొద్దున్నే  వాడే తెల్లటి ముగ్గు బుట్టలా ఉందని, ముదిమి వల్ల శరీరంలో ఏర్పడ్డ ముడతలు, ఆరోగ్యవంతులకు ఉండే శక్తివంతమైన కళ్ళు కాస్త కాంతి విహీనంగా మారడమేగాక ఆమె శరీరంకన్నా శవం నయమనిపించేంత ఘోరంగా ఉందన్నాడు కవి శ్రీశ్రీ. ఆమెకు     వయోభారం వల్ల ఒంట్లోని కీళ్ళు సడలి పోతున్నవి,  అనారోగ్యంతో పడిపోయింది, ఈ పడడం తన ప్రక్కనే ఉన్న జడ పదార్థమైన బండ రాతిలాగ పడి ఉంది, అడుక్కునే శక్తిలేదు, బతకాలనే కోర్కెలేదు, ఎవరూ దిక్కులేని దీనురాలైన ఆమెకు రాబోయే కాలంలో మరిన్ని కష్టాలు రాబోతున్నవని చెప్పడానికి నిత్యం బిచ్చమడుగుకొని బతుకుతున్న ఆమెకు శక్తి కూడా నశించింది, పైపెచ్చు రాబోయేది చలికాలం. ఇలా ఆ బిచ్చగత్తె స్థితిగతుల్ని నాలుగు స్టాంజాల్లో చూపాడు శ్రీశ్రీ. అనంతర మూడు స్టాంజాల్లో ఆమె పట్ల సమాజ  పోకడను, సమాజ బాధ్యతను తెల్పబూనుకొని ‘‘ఆ అవ్వే మరణిస్తే / ఆ పాపం ఎవ్వరి’’దని వెర్రిగాలి ప్రశ్నిస్తూ / వెళ్ళిపోయింది’’ అలా మనుషులు వెర్రిగాలిలా  మారిపోకూడదు సాటి మనిషి చావుబతుకుల మధ్య ఉంటే అని మన బాధ్యతని గుర్తెరిగేట్టు చేశాడు ఈ కవితలో శ్రీశ్రీ.

ప్రాణాలు పోవడానికి సిద్ధంగా ఉన్న ఆ అవ్వ ప్రక్కనుంచి ఎముక తింటూ, కనీసం    పట్టించుకోకుండా ఓ కుక్క, ఇలాగే తొందరగా అక్కడి నుంచి వెళ్లిపోయింది ఓ తొండ. అంటే మన పరిసరాల్లో జీవిస్తున్న అన్య జీవుల్లానే, మన సమాజంలోని సాటి  మనుషులూ కుక్కల్లా, తొండల్లా సాగిపోతున్నారేగానీ పట్టించుకోవడంలేదనే భావాన్ని ప్రత్యేకంగా ఎత్తి చూపాడు శ్రీశ్రీ. అంతలోనే ఆ అవ్వ మీదకు ‘ఎంగిలాకు’ ఎగిరి వచ్చింది, కనీసం ఈ విస్తరికి అతుక్కొని ఉన్న మెతుకులైనా ఆవిడకు ఆందుబాటులోకి వచ్చాయా  అనుకుంటే ‘‘క్రమ్మె చిమ్మచీకట్లు’’ అనడంతో ఆమె ప్రాణాలు గాలిలో కల్సిపోయి ఆ నాటి   రోజుకి, ఆమె శరీరానికి చిమ్మచీకట్లు కమ్ముకున్నాయని తెల్పడంతో మరణ వార్తను చీకటితో పోల్చి చెప్పినట్లైంది. అంటే వ్యవస్థలో ఓ వ్యక్తి బిచ్చమెత్తుకునే స్థాయికి   దిగజారడం, కనీసం వయోభారం మోస్తున్న వారిపట్లనైనా వ్యవస్థ పట్టించుకోకపోవడాన్ని శ్రీశ్రీ సీరియస్‌గా తీసుకున్నాడనిపిస్తుంది. సమాజంపట్ల బాధ్యతగా ఉండని వారిని ఈ కవితాకరెంటు షాక్‌తో చైతన్య పరచాలనుకున్నాడు మహాకవి.

1936 ప్రాంతంలో రాసిన ‘అద్వైతం’ అనే కవితను రాశాడు శ్రీశ్రీ. ఈ కవిత రాసిన  సుమారు ఇరవై ఏళ్ళకు అంటే 1955లో వినోద పిక్చర్స్‌ వారితో నిర్మితమైన  ‘కన్యాశుల్కం’ చలనచిత్రంలో సగం వరకు పాటగా వాడుకున్నారు. ఈ పాటపై మధురవాణి   పాత్రధారిjైున సావిత్రి హావభావాలను ప్రదర్శిస్తూ అద్భుతంగా నాట్యం చేసింది. ఇక ఈ కవితలోని వైశిష్ట్యానికొస్తే ‘అద్వైతం’ అంటే జీవాత్మా, పరమాత్మ వేరుకావు, ఒకటే అనేది భావం. ఈ పదాన్నే తీసుకొని ప్రేయసీ, ప్రియులిద్దరూ వేరుకాదు ఒకటే అనే అర్థంతో శీర్షికను పెట్టి ప్రేమికుడివైను నుంచి ఈ కవితను అల్లాడు శ్రీశ్రీ. ఇందులో  ఆమెను ‘‘హసనానికి రాణివి నీవై… కుసుమించిన త్వదీయ మోదం… నా భావికి దేవివి నీవై…’’ ఇలా ప్రేయసిని వర్ణిస్తూ  మన ఆనందం సముద్రమైతే, మన అనురాగం    ఆకాశమంత అయితే ‘‘అనురాగపు టంచులు చూస్తాం / ఆనందపు లోతులు తీస్తాం’’      అంటూ ఇప్పటికి 86 సంవత్సరాల క్రితం రాశాడు శ్రీశ్రీ ఈ గేయాన్ని. దీన్ని ఎన్ని సార్లు విన్నా, చదివినా వన్నె తరగని పాట ఇది.

1940లో ‘జగన్నాథుని రథ చక్రాలు’ శీర్షికతో రాసిన కవిత ‘మహాప్రస్థానం’ కావ్యంలో చిట్టచివరిది. ఈ కవిత ‘‘పతితులారా! / భ్రష్టులారా! / బాధా సర్పదష్టులారా!’’ అంటూ ఆరంభమవుతుంది. వీళ్ళందరూ‘‘…శని దేవత రథ చక్రపు / టిరుసులలో పడి నలిగిన’’ బ్రతుకు వాళ్ళుగా చెప్పి, ‘‘సఖుల వలన పరిచ్యుతులు / జనుల వలన తిరస్క ృతులు / సంఘానికి బహిష్క ృతులు’’ అయినటువంటి వారిని గూర్చి ‘‘మీ బాధలు, మీ గాథలు / అవగాహన నా కవుతాయి’’ అని చెబుతూ ‘‘మీ రక్తం కలగి కలగి / మీ నాడులు కదలి కదలి / మీ పేవులు కనలి కనలి / ఏడవకండేడవకండి!’’ అని ఓదారుస్తూ ‘‘మీ కోసం కలం పట్టి’’నానంటూ ‘‘ఆకాశపు దారులంట / అడావుడిగ వెళ్ళిపోయే’’ జగన్నాథుని రథ చక్రాలను ‘‘భూమార్గం పట్టిస్తాను / భూకంపం పుట్టిస్తాను’’ అంటూ బరోసా ఇస్తూ   ‘‘ద్రోహులను తూలగొట్టి / దోషాలను తుడిచి పెట్టి / స్వాతంత్య్రం / సమభావం /    సౌభ్రాత్రం / సౌహార్దం / పునాదులై ఇళ్ళులేచి / జనావళికి శుభంపూచి / శాంతి,      శాంతి, కాంతి, కాంతి / జగమంతా జయిస్తుంది / ఈ స్వప్నం నిజమవుతుంది / ఈ స్వర్గం ఋజువవుతుంది’’ అని నిర్ధారణగా మహాకవి శ్రీశ్రీ ఈ కవిత ద్వారా సుమారు 82 సంవత్సరాల క్రితం చెప్పాడు. ఇలా వనితాలోకంపై ప్రత్యేకంగా కొన్ని కవితల్ని       రాశాడు మహాకవి శ్రీశ్రీ.

పార్శ్వంగా తరుణులను పేర్కొన్న కవితలు:

ప్రత్యేకంగా స్త్రీల గురించి రాసిన కవితలేగాక పార్వ ్శంగా స్త్రీ జన ఉద్ధరణకై రాసిన   కవితలూ ‘మహాప్రస్థానం’లో ఉన్నాయి. అవి బాటసారి, కవితా! ఓ కవితా! మొదలైనవి. వాటిని చూద్దాం.

‘బాటసారి’ కవితలో ‘‘కూటికోసం, కూలి కోసం, / పట్టణంలో బ్రదుకుదామని / తల్లి  మాటలు చెవిని పెట్టక …’’ అని చెబుతూనే, ఆ తల్లిని గూర్చి ఇంకా ‘‘కళ్ళు వాకిట నిలిపిచూచే / పల్లెటూళ్ళో తల్లి ఏమని / పలవరిస్తుందో…?’’ అని తల్లి గూర్చి చెబుతూ ఈ కవితాంతమున ‘‘బాటసారి కళేబరంతో / శీతవాయువు ఆడుకుంటోంది / పల్లెటూళ్ళో తల్లికేదో / పాడు కలలో పేగు కదిలింది’’ అంటూ ఆ తల్లి కాలిన కడుపును బాధాపూరితంగా తెలిపాడు శ్రీశ్రీ.

‘మహాప్రస్థానం’ కావ్యానికే మకుటాయమానమైంది ‘కవితా! ఓ కవితా!’ అనే కవిత. ఇందులో ‘‘అందని అందానివిగా…’’ అనీÑ ‘‘శతకోటి సముద్ర తరంగాల మ్రోతలు! విన్నానమ్మా! విన్నా, నెన్నో విన్నాను!…’’ అనీÑ ‘‘నను కరిగించిన కవన ఘృణీ! / రమణీ! / కవితా! ఓ కవితా!…’’ అంటూÑ ‘‘నన్ను పునీతుని కావించిన కవితా! / లలిత లలిత కరుణా మహితా!…’’ అనడమే గాకÑ చివరిలో ‘‘జననీ! ఓ కవితా! / కవితా! కవితా! ఓ కవితా!…’’ అంటూ ఈ కవితను ముగించాడు శ్రీశ్రీ. ఇందులో ‘కవిత’ను వనితగా తనను కరుణించిన దేవతగా, తల్లిగా భావించాడని గ్రహిస్తాం. ఇంకా ఈకవితలో ‘‘అపుడే ప్రసవించిన శిశువు నెడద నిడుకొని / రుచిర స్వప్నాలను కాంచే / జవరాలి మన:  ప్రపంచపుటావర్తాలు’’ అనీÑ ‘‘కడుపు దహించుకుపోయే / పడుపు కత్తె రాక్షస రతిలో / అర్థ నిమీలిత నేత్రాల…’’ అనీÑ ‘‘నా జనని గర్భంలో / ఆకారం లేకుండా నిద్రిస్తూన్న / నా అహంకారానికి…’’ అంటూ మహిళలను ప్రస్తావించాడు శ్రీశ్రీ ‘కవితా! ఓ కవితా!’ అనే కవితలో. ఈ కవితను చూస్తే స్త్రీల పట్ల శ్రీశ్రీకి అపారమైన గౌరవం ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది.

‘నవకవిత’అనే కవితలో ఆధునిక కవిత్వం ఎలా ఉండాలో పలు ఎర్రనివి చెబుతూ ‘‘కలకత్తా కాళిక నాలిక / కావాలోయ్‌ నవ కవనానికి’’ అంటూ కాళికా మాత ఎర్రని నాలుకలా ఆధునిక కవిత్వం ఉండాలని తెలిపాడు శ్రీశ్రీ.

‘అవతారం’ అనే కవితలో ‘‘కనకదుర్గా చండ సింహం / జూలు దులిపీ, /  ఆవులించింది’’ అంటూ జగన్మాత వాహనమూ తిరగబడుతున్నదని చెప్పాడు శ్రీశ్రీ. ఇంకా ఈ కవితను ‘‘పుడమి తల్లికి / పురిటి నొప్పులు / కొత్త సృష్టిని స్ఫురింపించాయి’’ అంటూ వ్యవస్థ మార్పును ‘భూమాత’తో పేర్కొంటూ ముగించాడు కవి. ఇలా కొన్ని కవితలను       పార్శ్వంగా స్త్రీల ప్రస్తావనతో చెప్పాడు కవి.

లింగ (Gender)  దృష్టితోగాక స్త్రీ, పురుషులిద్దరికీ వర్తించే కవితలు:

‘మహాప్రస్థానం’ కావ్యంలో స్త్రీల గురించి రాసిన, స్త్రీల ప్రస్తావన తెచ్చిన కవితలతో    పాటు స్త్రీ, పురుషులిరువురికీ వర్తించే విధంగా కొన్ని కవితల్ని రాశాడు శ్రీశ్రీ. అలాంటి వాటిలో అవతలిగట్టు, సాహసి, పరాజితులు, వ్యత్యాసం, ప్రతిజ్ఞ, చేదుపాట, నీడలు   మొదలైన కవితలు పేర్కొనవచ్చు. మచ్చుకి ఓ కవిత చూద్దాం.

‘‘ఔను నిజం, ఔను నిజం / ఔను నిజం నీ వన్నది! / నీ వన్నది, నీ వన్నది, / నీ వన్నది నిజం, నిజం!’’ అంటూ ఆరంభ మరియు ముగింపు స్టాంజాలుగా ఉన్న ‘చేదుపాట’ అనే కవితలో ‘‘మనదీ ఒక బ్రదుకేనా? /  కుక్కల వలె, నక్కల వలె! / మనదీ ఒక  బ్రదుకేనా? / సందులలో పందుల వలె!’’ అంటూ మన వ్యవస్థలోని ఈ జీవితం పురుషులదా, లేక స్త్రీలదా అని ప్రత్యేకంగా కవి తెల్పలేదు కాబట్టి ఇద్దరిదీ, లేక స్త్రీలదీగా కూడా   భావించనలవిగా ఉంది. ఇలా ‘మహాప్రస్థానం’ లో స్త్రీ, పురుషులిద్దరికీ వర్తించే విధంగా మరికొన్ని కవితలూ దృగ్గోచరమవుతాయి.

ఈ కావ్యం గూర్చి రావి శాస్త్రి ‘‘… కవితామతల్లి ఆదిశక్తి. ఆ శక్తిని అతను పతితుల భ్రష్టుల బాధాసర్పదష్టుల పక్షాన నిలబెట్టేడు. ఆమె చేతికి ఆయుధాలుగా ఇచ్చేడు తన కవితల్ని. శ్రీశ్రీ మహాకవి ధర్మపక్షాన నిలబడ్డాడు. ఆయన కవిత ధర్మంచేతి బాణం’’ (పుట`114, మహాప్రస్థానం, ముద్రణ: విరసం, జూన్‌ 1999) గా పేర్కొన్నాడు. ఇటువంటి కవితల ‘మహాప్రస్థానం’ కావ్యాన్ని స్త్రీ దృక్కోణం నుంచి పరికిస్తే ‘స్త్రీవాద ఉద్యమ సాహిత్యం’ అనేది తెలుగులో పొడసూపక పూర్వమే వ్యవస్థలో మహిళల స్థితిగతుల్ని  అభివర్ణిస్తూ రాసిన కవితలుగా మనకు దర్శనమిస్తాయి.

‘ఆధునిక రచనల్లో ప్రాచీన సాహిత్యంలో కన్నా స్త్రీ ప్రాధాన్యం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. స్త్రీ విముక్తిని కోరే మహిళా చైతన్య భావాల వ్యాప్తి, పరిధి ఇటీవలి దశాబ్దాల్లో ఇంకా విస్తరించింది. స్త్రీ వాదోద్యమ ప్రభావం పురుషుల మీద, పురుషుల రచనల మీద పడడం ఆహ్వానించదగింది. స్త్రీవాదులు కోరే సాంఘిక న్యాయాన్ని ఇప్పుడిప్పుడే పురుషులు అర్థం చేసుకుంటున్నారు. అంగీకరిస్తున్నారు. ఈ విషయంలో జరుగవలసిన అభివృద్ధి చాలా ఉన్నప్పటికీ, కనీసం ప్రథమ దశ ప్రారంభమయింది. భూమయ్య చిత్రించిన ‘జ్వలితకౌసల్య’ ను ఈ దృక్కోణం నుంచి అర్థం చేసుకోవాలి. కావ్యనామమే కావ్య వస్తు స్ఫోరకంగా ఉంది. అయితే భూమయ్య కావ్యం స్త్రీవాద కావ్యం అని నేను ముద్ర వెయ్యటం లేదు. ఈ కావ్యాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి స్త్రీవాద పరిచయం ఉపయోగిస్తుందనే నా సూచన’ (పుట.2)

‘జ్వలిత కౌసల్య’ మొదటి ముద్రణ సందర్భంలో ‘లఘుటిప్పణి’ రచిస్తూ ఆచార్య చేకూరి రామారావు ప్రస్తావించిన అంశం ఇది. ఆచార్య అనుమాండ్ల భూమయ్య 1999 నాటికే ఈ పుస్తకాన్ని రచించి ప్రచురించారు. స్త్రీవాద భావజాలం తెలుగు సాహిత్యంలో  ప్రవేశించి విస్తృత ప్రయోజనాలు చేకూరుతున్న కాలమది. స్త్రీవాద పరివ్యాప్తిలోను, ఉద్యమ రూపంలో కార్యరూపం దాల్చడంలోను సాహిత్యం హితోధిక సాయం చేస్తున్న సమయమది. ఆ పరిమిత కాలంలోనే స్త్రీవాదం ప్రపంచ ప్రమాణాల మీద నిలబడుతూ వినూత్న భావజాలాన్ని ప్రకటించింది. స్త్రీలు వెలువరించిన సాహిత్యమే గాక, ఆచార్య చేకూరి రామారావు చెప్పినట్లు పురుషుల సాహిత్య మనోగతాలపై ప్రభావాన్ని చూపింది. సంప్రదాయక పౌరాణిక పాత్రల్లో గల స్త్రీల అభినివేశాన్ని  సాహిత్యబద్ధం చేస్తూ నూతన ఒరవడిని సృష్టించారు. ఆధునిక సాహిత్య ధోరణులకు అనుగుణంగా సావిత్రి, పురూరవ, సీత, జాబాలి, వరూధిని, ఊర్మిళ, కౌసల్య, కైకేయి, కచదేవయాని, గాంధారి, పూర్ణమ్మ, కన్యక పాత్రల భావైక స్ఫూర్తిని చిత్రించారు. స్త్రీ పౌరుష కాంక్షను, శక్తి సామర్థాలను, మనోఅభిష్టాన్ని, చింతనాత్మక వ్యధను వెలువరించారు. తద్వారా ఆధునిక సమాజానికి ఒక ఉపదేశాత్మక సందేశం అందించారు.

‘జ్వలిత కౌసల్య’ కావ్యాన్ని స్త్రీవాద కోణం నుండి అవగాహన చేసుకోవడమే ఈ వ్యాసం ఉద్దేశం. సహృదయులు అవలోకిస్తారని ఆశిస్తున్నాను. ఆచార్య అనుమాండ్ల భూమయ్య దృక్పథం స్త్రీవాదం గాకపోయినాÑ వస్తు నిర్దేశం దృష్ట్యా ఈ అంశం నిర్ణయాత్మమైందని భావిస్తున్నాను. పూర్తి కథాంశం కౌసల్య గుండెలలో గూడు కట్టుకున్న అగ్నిజ్వాలను విచ్ఛేదం చేయడం. కౌసల్య మనోగతాన్ని ఆవిష్కరించడం. తద్వారా దీర్ఘకాలంగా ఉన్న మనోవ్యధ నుండి ఉపశమనం కోరుకోవడం. ఈ నేపథ్యంలోనే తన సంసారిక జీవితంలో తీరని కోరికలు, బహుభార్యత్వం వల్ల భర్త నుండి పొందిన ప్రేమానురాగాలు, తోటి సవతులతో పడిన అవమానాలు ఒకటేమి సగటు మహిళ పడే ఆవేదన కౌసల్యలో ఆవిష్కృతమవుతుంది. కౌసల్య మనోవేదన స్త్రీవాద లక్షణాలకు అన్వయింపదగినవే.

మరొక అంశం ‘జ్వలిత కౌసల్య’ ఒక విధంగా చేతనాత్మక కావ్యం. అంతర్గత మధనం, భావాల సంఘర్షణ, అనుభవాల సంచయం అన్ని కలిపి మనో విశ్లేషణ సూత్రాల్లోకి కౌసల్య ఇమిడిపోతుంది. మానసిక వ్యధను ప్రత్యక్షంగా ఈ కావ్యంలో చిత్రించారు కవి. ఎంతో కాలంగా మనస్సులో దాచుకున్న ఆవేశాన్ని, క్రోధాన్ని బయట పెట్టడం మనోవైజ్ఞానిక అంశాలకు అనువర్తించవచ్చు. అచేతనంలో దాగి ఉన్న మానసిక సంవేదనను చేతనత్వంలోకి తీసుకొని రావడం ఇందులోని ప్రధానాంశం. దు:ఖప్రోదిని చేధించడానికి కవి ఈ కావ్యాన్ని ఆలంబనగా చేసుకున్నారు. తనకు కలిగిన అన్యాయాన్ని మరొకరి విషయంలో కలుగకుండా ఉండడంలో కౌసల్య చేసిన ఉపదేశం సత్ప్రవర్తన దిశగా నడుస్తుంది. కథాగమనాన్ని, పాత్రల ప్రవర్తనా శైలిని కవి అత్యంత నేర్పుతో ప్రదర్శించారు.

ఉపదేశాత్మకంగా కావ్యాన్ని వెలువరిచడంలో కవి ప్రధాన శ్రద్ధ వహించారు. ఆధునిక సాహిత్యంలో ఇటువంటి ప్రయత్నాలు చాలా జరిగాయి. స్వతంత్ర కథలను తీసుకొని పాత్రలపరంగా ధర్మప్రభోదం విస్తృతం చేశారు రచయితలు. అంతేగాక సంప్రదాయిక పాత కథల ప్రయోగం నేటి సమాజాన్ని సంస్కరించాయి. సందేశాత్మకమైన గాథలు వ్యవస్థ పునరుద్ధరణకు కృషిచేశాయి. సామాజిక ప్రయోజనానికి ప్రాచీన సాహిత్యంలోని గుణాత్మకమైన వస్తు నేపథ్యం కవులకు తోడ్పాటునందించాయి.

‘జ్వలిత కౌసల్య’ కావ్య స్వభావంలో స్త్రీవాద భావవ్యక్తీరణ మనోవైజ్ఞానికి విశ్లేషణ, ఉపదేశాత్మకం వంటి విభిన్నమైన మౌలికాంశాలను గుర్తించవచ్చు. కవి కావ్య నిర్మాణంలో ప్రకృష్టమైన వస్తువును సరళతరం చేశారు. పద్య రచనా సౌగంధంలో మేటి ఆచార్య అనుమాండ్ల భూమయ్య రామాయణ గాథలోని కౌసల్య మనోవేదనను వాల్మీకి రచనాపరంగా నినదించారు కవి. వాల్మీకి రామాయణంలోని ఆయోధ్య కాండలో 20వ సర్గలో కౌసల్య శ్రీరాముని ఎదుట తన వేదనను వ్యక్తపరిచిన ఘట్టం ఉంది. మొత్తం ఆరు సర్గలలో వ్యక్తపరిచిన ఆవేదన కవి కావ్యానికి ప్రధానాధారంగా నిలిచింది. ఆ ప్రేరణ వల్లనే ఈ కావ్యం రూపొందింది. శ్రీరాముడు ఈ జన్మకు ఏకపత్నీ వ్రతుడిగా ఉంటానని ప్రమాణం చేయడం ఇందులోని ముఖ్యాంశం. కథాంశాన్ని మొత్తం ఎనిమిది ఉప శీర్షికలలో విభజించారు. సంక్లిష్టమైన కథ ఉప శీర్షికలో ఒద్దికగా నిలిపారు భూమయ్య. కైకేయి వరం, జ్వలిత కౌసల్య, అనంత క్రోధం, మాతృ హృదయం, పితృ వాక్యం, పుత్ర వాత్సల్యం, ఏకపత్నీ వ్రతం, మంగళాశాసనం వంటివి ఈ కావ్యానికి ఒక క్రమణికను సూచించాయి. కథా గమనంలో కార్యోన్ముఖతను సాధించడం కవి కవితా ప్రక్రియలో ప్రదర్శించిన ప్రత్యేక నైపుణ్యం. 109 పద్యాలు కలిగిన ఈ కావ్యం నాలుగు ముద్రణలు సంతరించుకోవడం విశేషం. చేకూరి రామారావు, బేతవోలు రామబ్రహ్మం, పేర్వారం జగన్నాథం వంటి విమర్శకులు ఈ కావ్య ముద్రణలో ముందు మాటలు రాశారు. అబ్బూరి ఛాయాదేవి, మలయవాసిని, వాసా ప్రభావతి, వెంకమాంబ, గంగప్ప వంటి సాహితీవేత్తలు స్త్రీ సంవేదనా రూపంలో ‘జ్వలిత కౌసల్య’ను పరామర్శించారు.

తండ్రి ఆజ్ఞ మేరకు పినతల్లి ఇంటికి వెళ్ళిన శ్రీరాముడికి ఘోర ఉపద్రవం మీద పడుతుంది. పట్టాభిషిక్తం పొందే వేళలో అరణ్యానికి వెళ్ళాలనే కైక అనుజ్ఞను శ్రీరాముడు శిరసావహిస్తాడు. తన తల్లితో నివేదించి అనుమతి పొందడానికి కౌసల్య భవనానికి వచ్చినప్పటి నుండి కథా ప్రస్థానం ప్రారంభమవుతుంది. ఆచార్య అనుమాండ్ల కౌసల్య మనో చింతనను ప్రత్యక్ష పెట్టడానికి ఆరంభ పద్యాన్ని ప్రయోగించారు. తల్లిదండ్రుల సాపేక్ష కైకేయి వరంలో ఉపేక్ష ప్రత్యక్ష కావ్య కథన ధారకు ఉత్కర్షగా నిలిచింది.

తల్లి కొడుకుల ఆప్యాయతా వాత్సల్యాలను అత్యంత మధురంగా భూమయ్య ప్రవేశపెట్టారు.

స్వాగతింప తన కెదురు వచ్చినట్టి

తల్లి పాదమ్ముల మ్రొక్కె ధర్మమూర్తి

రామచంద్రుండు, కౌసల్య రామునెత్తి

శిరము మూర్కొనె కౌగిట జేర్చి                 (పుట.15)

వర్తమాన కాలంలో తెలుగువారింటి వ్యవహార రూపంలో ఉన్న ఆచార సంప్రదాయాలను ప్రవేశపెట్టారు కవి. కౌసల్య రామచంద్రుల అనుబంధాన్ని చూపించారు. శ్రీరాముడు శిరస్సు వంచి గౌరవ వందనం చేయడం, కౌసల్య శ్రీరాముడిపై పుత్ర వాత్సల్యాన్ని ప్రకటించడం హృదయ మనోహరంగా భూమయ్య రచించారు.

గతంలో తన తండ్రి కైకకు ఇచ్చిన రెండు వరాలను ప్రస్తుతం తీర్చుకుంటున్నట్లు… తల్లితో నివేదిస్తాడు శ్రీరాముడు. ఒకటి భరతుడికి యువరాజ పట్టాభిషేకం, రెండవది పద్నాలుగు సంవత్సరాలు రాముడు అరణ్యవాసం చేయడం. ఈ విషయాలు తెలిపి అడవులకు వెళ్ళడానికి తల్లి కౌసల్య అనుమతిని పొందడానికి వచ్చినట్లుగా తెలుపుతాడు. తండ్రి ఆజ్ఞను పాటించడం ఉత్తమ ధర్మంగా ప్రకటిస్తాడు. ఒక్కసారిగా రాముడి మాటలు విన్న కౌసల్య ‘స్వర్గమున నుండి పడిన దేవత వోలె నేల పడిపోయె’ అని కవి వర్ణిస్తాడు. శాపవశాన అప్పుడప్పుడు దేవ లోకం నుండి దేవ కన్యలు, కిన్నెరలు, గంధర్వులు, కింపురుషులు భూలోకం మీద ఉద్భవించడం చూస్తుంటాం. భూమయ్య ఈ ఉపమానం ప్రయోగించడంలో తన జన్మను కోల్పోయిన స్త్రీ ధైన్యస్థితి ఎలా ఉంటుందో అర్థమవుతుంది. కౌసల్య దు:ఖ వారధికి ఇది అనుసంధానింపబడిరది.

స్త్రీలు తమకు కలిగిన శోకానికి, విషాదానికి ప్రకృతిని ప్రమేయం చేయడం గమనిస్తుంటాం. కౌసల్య తన కుమారునికి కలిగిన విపత్తుకు చింతిస్తుంది. ‘ఇదేమి దినము కత్తులే కిరణములుగా కరకు గుండె దాల్చి సూర్యుడిదేలా ఉదయమునందె’ అంటూ తన విధికి, వ్యధకు విలపిస్తుంది. ఒక్కో దినం గడియను బట్టి శుభాలు, అశుభాలుగా పరిగణింపబడుతాయి. కాలం మీద, సూర్య చంద్రుల కాలగమనం మీద జనులకు కొన్ని నమ్మకాలు, విశ్వాసాలు  ఉన్నాయి. ప్రకోపాలు కూడా లేకపోలేదు.

‘పుట్టినింట ఆనాడు నేపొందిన సుఖ

మేమో కాని, ఈ మీ తండ్రి ఇంట నేను

కాలు మోపిన పిదప సుఖము నెరుంగ

నిన్ను గన్నాను బ్రతుకు కన్నీరు తడిచె’

అంటూ కౌసల్య తన జీవిత గాధను వినిపిస్తున్న సందర్భంలో ఒక విషయం స్పష్టమవుతుంది. పుట్టింట్లో తానెంత సుఖం పొందిందో తెలియని తనంలోనే కౌసల్య వివాహం జరిగింది. బాల్యంలోనే దశరథ మహారాజుతో పరిణయం జరగడం కూడా ఆమె దు:ఖానికి ఒక హేతువు. బాల్య వివాహాల మీది దుష్ప్రభావాలు రామాయణ కాలం నుండి భారంగా మారాయని ‘జ్వలిత కౌసల్య’ ద్వారా ప్రత్యక్షంగా తెలుస్తుంది. చివరకు అంతపుర స్త్రీలు అయినా వైవాహిక జీవితంలో దు:ఖ సాగరాన్ని ఈదారనడానికి ఈ దృష్టాంతం తార్కాణంగా నిలుస్తుంది. తాను పుట్టి పెరిగి, ఆడి పాడి, ఆనందంగా గడిపిన రోజులు అనుభవంలో లేని పరిస్థితి ఆమెది. ఇక వివాహం అయిన తర్వాత అత్తవారింటిలో ఏనాడు సుఖం పొందినట్లు ఏ ఆనవాలు వ్యక్తపరచలేకపోవడం ఆమె విధిరాతను తలపోస్తాయి. దీనికి రెండు కారణాలను కవి భూమయ్య ప్రస్ఫుటం చేశాడు. ఒకటి కౌసల్య వివాహానంతరం భర్త నుండి సుఖం పొందలేకపోవడం. దీనికి కారణం దశరథుడి బహుభార్యత్వ ప్రాధాన్యం. కైకేయిపై మోజును పెంచుకోవడం. ఆమెకు దాసుడు కావడం. రెండవది సపత్నుల వ్యవహార ధోరణి. కౌసల్య పట్ట మహిషి అయినా ఆమెకు గౌరవాదరణలు దక్కలేకపోవడం. సపత్నుల పరుష వాక్కులు ఆమె హృదయాన్ని గాయపరచడం. అవమానాల జలధి ఉదృతంగా మారి గుండెలో సుళ్ళు తిరగడం.

న దృష్ట పూర్వం కళ్యాణం సుఖం నా పతి పౌరుషే

అపి ప్రత్యే2పి పశ్యేయ మితి రామాస్థితం మయా                 అయోధ్య : సర్గ : 20 : శ్లో : 38

అత్యంత నిగృహీతాస్మి భర్తుర్నిత్య మతంత్రితా

పరివారేణ కైకేయ్యా సమావాప్యధవా2వరా                         అయోధ్య : సర్గ : 20 : శ్లో : 42

వాల్మీకి రామాయణంలో శ్లోకాలను అనుమాండ్ల భూమయ్య తన ముందు మాటలో ప్రస్తావించారు. భర్త వల్ల సుఖం లేకపోయిన విషయాన్ని వాల్మీకి రామాయణంలో పై శ్లోకాల్లో తెలుపబడిరది. ఈ కావ్యానికి రామాయణ శ్లోకాల్లో కౌసల్య హృదయ తప్త జ్వాలను కవి ప్రవేశపెట్టారు. ఈ శ్లోకాల ఆధారంగానే కరుణ రసాత్మక గాథగా ఈ కావ్యం రూపాంతరం చెందింది.

ఙ వంధ్యత్వం :

కొడుకు మీద ఉన్న ప్రేమ, వాత్సల్యం కౌసల్య నోట అద్భుతంగా ప్రకటింపజేశారు భూమయ్య. శ్రీరామ చంద్రుడు రాజ్యానికి యువరాజు పట్టాభిషిక్తుడైనప్పుడే తాను సుఖపడే దశ వస్తుందని భావించింది. కౌసల్య తన కడుపు తీపి మేర రామచంద్రుని అల్లారు ముద్దుగా పెంచుతుంది. ఆ సమయంలో నిప్పులాంటి వార్త ఆమె అంతరంగాన్ని కల్లోలం చేసింది. పద్నాలుగు సంవత్సరాలు దండకారణ్యంలో వనవాసం చేయటం అనే తండ్రి ఆజ్ఞను ఆమె జీర్ణించుకోలేకపోయింది. ఆ విషయం ముందుగా తెలిసి ఉంటే కొడుకుగా శ్రీరాముడిని కనకుండా ఉండేదానిని అని ఆమె బాధపడుతుంది. కన్నతీపిని కూడా వద్దనుకునే విషమ పరిస్థితి కౌసల్యకు ఎదురవడమనేది మాతృ హృదయం కలవరపడే విషయం.

నాడు నిన్నునే గనకున్న నష్టమేమి

కలిగెడిది? వంధ్యయను పేరొకటి యే తప్ప

సంతులేదన్న ఏకైక చింత తప్ప

వంధ్యకు మరొక్క చింత రవ్వంత లేదు                  (పుట.20)

ఏ ఇల్లాలు అయినా గొడ్రాలుగా ఉండడం అనే విషయాన్ని కలలోనైనా తలంచదు. కాని కౌసల్య తన నోటి ద్వారా ఆ పద్యాన్ని ఉచ్ఛరించడం అత్యంత వేదనాభరితమైంది. కొడుకును కని అడవుల పాలు చేయడం కంటే గొడ్రాలుగా మిగిలిపోవటమే ఉత్తమంగా భావించిన కౌసల్య కడుపుకోతను ఇక్కడ అర్థం చేసుకోవచ్చు. కవి అనుమాండ్ల భూమయ్య కౌసల్య పాత్రలో స్త్రీ దు:ఖ హేతువుకు పరాకాష్టగా వంధ్యత్వమనే శబ్దాన్ని ప్రయోగించడం గమనించవచ్చు.

ఙ కడుపుకోత :

కౌసల్య పరి పరివిధాలుగా శ్రీరాముడి మీద ఉన్న తల్లి ప్రేమను వ్యక్తపరిచిన తీరు కవి తన నేర్పుతో ప్రదర్శించాడు. తన దు:ఖానికి అంతం లేదని వాపోతూ, తనకు ఇంత దు:ఖం అనుభవించే శక్తి లేదని తలపోస్తుంది కౌసల్య. తన మీద దయచూపే ఏ దైవం కనిపించడం లేదని దు:ఖిస్తుంది. ఏ దిక్కు చూసినా శూన్యమే కనిపిస్తుందని తన దురదృష్టానికి చింతిస్తుంది.

కౌసల్య బాల్యంలో తన రామచంద్రుడు ఆడిన ఆటలు, అల్లారు ముద్దుగా పెరిగిన జ్ఞాపకాలు, చిలిపి చేష్టలను కౌసల్య గుర్తుకు తెచ్చుకోవడం కథా సందర్భాన్ని బట్టి ప్రధానమైనది. వెన్నను కొంత తిని అంతకన్నా మన్నును రుచిగా తిన గోరే రాముడిని చూసి కౌసల్య ఆవేదన చెందేదట. తల్లి చేత తిట్లు తింటూ దెబ్బ తగలకుండా తిరిగేవాడట. ఆటలు ఆడి అలిసిపోయి అమ్మ ఒడిలో చేరి పాలు తాగుతూ, తన కోరిక తీరలేదని ఏడ్చే వాడట. ‘అమ్మ పిలిచె రారా! అన్నము తినిపోవవేగ’ అని కౌసల్య ఎంత పిలిచినా ఆట పాటలలో మునిగి పోయేవాడట. ఇటువంటి శ్రీరాముడి అల్లారు ముద్దు చేష్టలను మరకముందే అడవుల పాలు కావడం కౌసల్యకు తీరని దు:ఖాన్ని మిగిలించింది.

` జాలి చూప / గలుగు దైవ మొక్కరు గాని కానరారు / శూన్య గగనమే ఏ వైపు చూడనైన (పుట.21)

` దెబ్బ తగలకుండ తిరిగెడు పని చేష్ట / కనగ నింత నోచుకొననె లేదొ? (పుట.21)

` తలపు తీరుకున్న ఏడ్చు తీయని పసి ఏడ్పు / వినగనింత నోచుకొననొ నేను? (పుట.21)

` ఆడి పాడుచుండు అందాల రాశిని / కనగ వినగ నోచుకొనగ లేదొ? (పుట.21)

విధి తనతో ఆడుతున్న ఆటకు కౌసల్య ఎంతగా వ్యధ చెందిందో ఈ పద్యపాదాల్లో స్పష్టంగా కవి వ్యక్తపరిచాడు.

ఙ సంతాన పరితాపం :

సంతానం కోసం ఎన్నో నోములు, వ్రతాలు నోచింది కౌసల్య. ఎంతో కాలంగా అవన్ని ‘ఎడారి నలికిన విత్తనములయ్యె’ నని ఒక శిలగా మారిపోయింది. ఎప్పుడైతే శ్రీరాముడు జన్మించాడో, అప్పుడు కౌసల్య పునర్జన్మ ఎత్తినట్లుగా భావించింది. ఒక తల్లిగా సార్థకం కాని స్త్రీ జన్మ ఊహించలేనిది. కౌసల్య సంతానప్రాప్తి కోసం పరితపించిన సన్నివేశాలు కవి సహజంగానే వర్ణించాడు. తాను సంతానం కోరుకుంటే తన ఇంటిలో సాక్షాత్తు ఆ శ్రీ మహా విష్ణువే అవతరించినట్టుగా భావించింది.

పాల సంద్రమే మా ఇంట పరిమళించె

కల్పవృక్షమే నట్టింట కదలి యాడె

సత్య ధర్మమ్ములమృతమై జాలువారె

చలువ పందిళ్ళు వేసెను చందమామ                               (పుట.22)

శ్రీరాముని పుట్టుక సందర్భాన్ని ఆనంద పరవశాన్ని కౌసల్య వదనంలో కవి అద్భుతంగా వర్ణించాడు. బాల్యం నుండి రామచంద్రుని చూచుకోవడమే తపంగా, అలంకరించడమే పూజగా కౌసల్యకు కాలం సాగింది. అంతలోనే యువరాజు పదవికి రాముడు చేరుకోవడం తల్లికి ఆశ్చర్యమే. ఇంతలోనే వనవాస ఆజ్ఞను తట్టుకోలేకపోయింది. ‘నా ఉరమ్ము పగుల ఏడ్చి ఏడ్చి శిలనైతినెపుడొ, ఇప్పుడేడ్చి ఏడ్చి నేనేమౌదు నింక తండ్రి!’ అంటూ రోదిస్తున్న తీరు కవి నైపుణ్యంలో కరుణను చిందించింది.

ఙ భర్త ప్రేమ లేమి :

భర్తవల్ల సుఖం పొందలేకపోవడమనేవి దీర్ఘకాలంగా కౌసల్య తీరని దు:ఖానికి కారణంగా నిలిచింది. పేగుతెంచుకు పుట్టిన బిడ్డను వనవాసం పంపడం ధర్మమూర్తి అయిన మహారాజుకు తగునా అని నిలదీస్తుంది. శ్రీరామచంద్రుడు అడవులకు పయనమై వెళ్తుండగా ‘జీవముండునే? కూలీన చెట్టునైతి’ అని కౌసల్య రోదిస్తుంది. తన పెండ్లి అయినప్పటి నుండి శుభంగానీ, సుఖంగానీ అంతవరకు తాను చూడలేదంటూ శ్రీరాముడితో మొరపెట్టుకుంటుంది. తన భర్త ఒక రాజు అయి ఉండగా తాను మాత్రం కళ తప్పి ఉన్నానని బాధపడుతుంది. ఈ సందర్భంలో కవి అద్భుత పోలిక వర్ణించారు ‘సూర్యుని ముఖమొక్కింతైన చూడలేని కమలవనమట్లు’ భర్త ప్రేమనే కనలేని బ్రతుకిదేమి!’ అని తలరాతను నిందిస్తుంది.

నాణ్యమౌ ఏడువారాల నగలు కలవు

నను గొలువ దాస దాసీజనమ్ము కలదు

ఎన్ని ఉండి వీనిననుభవింపలేని

భాగ్యహీనను పతిప్రేమబడయలేక                        (పుట. 24)

సగటు స్త్రీ భర్తనుండి ఆశించేవి ప్రేమానురాగాలు మాత్రమే. కౌసల్యకు ఏడువారాల నగలు, చుట్టూ దాసదాసీ జనము ఉండి కూడా భాగ్యవిహీనురాలైన స్థితిని కవి తన కవితా ప్రతిభలో ప్రదర్శించారు.

ఙ సపత్నుల హేళన :

ఏ ఇల్లాలు అయిన ఎంత కష్టమొచ్చినా భరిస్తుంది కాని సవితి పోరును భరింపగరాదు. కాని కౌసల్యకు అనునిత్యం సవతుల నుండి పరుష వాక్యాలు, దూషణలు ఎదురవుతూనే ఉంటాయి. సపత్నులతో సమానమైన గౌరవాన్ని పొందలేని తన చిన్నతనాన్ని శ్రీరాముడి ముందు విన్నవించుకుంటుంది. రాజుకు పెద్ద భార్య అయి ఉండి, ప్రజల దృష్టిలో మహారాణి అయి ఉండి కూడా సపత్నులతో పడుతున్న హింసను కౌసల్య విడమరిచి చెప్పింది.

సా బహూన్య మనోజ్ఞాని వాక్యాని హృదయచ్ఛిదాం

అహంత్రోప్యే సపత్నీ నామ వరాణాం వరా సతీ                    (అయోధ్య : సర్గ : 20, శ్లో : 39)

సవతులిందరిలో నాకు సాటివచ్చు

వారెవరు లేరు, నా కంటె వయసులోన

చిన్న వారయు వారు నన్నెన్ని మాట

లాడి కష్టపెట్టెదరొనే ననగరాదు                                         (పుట.24)

వాల్మీకి రామాయణంలో కౌసల్య శ్రీరాముడితో తన సపత్నుల వల్ల పడిన పరుష వాక్కుల తీరు స్పష్టంగా చెప్పబడిరది. అనుమాండ్ల భూమయ్య ఈ విషయాన్ని ప్రత్యేకంగా పేర్కొన్నారు. తల్లి అనుభవించిన సపత్నుల వల్ల బాధ, తన సీతకు ఎదురు కాకూడదనే ఉద్దేశంతో ఏకపత్నీ వ్రతుడిగా ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. సపత్నుల హేవగింపు వల్ల పొందిన బాధ ఈ కావ్యానికి మూలాధారంగా నిలిచింది. తల్లి హితబోధ ద్వారా శ్రీరాముడిలో సంస్కరణ భావాన్ని పెంపొందింపజేసింది. కౌసల్య తన దు:ఖం రెట్టింపు కావడానికి రెండు కారణాలు గాక మూడిరటిని తెలుపుతుంది. ఒకటి పతి ప్రేమ లేకపోవడం, రెండు సపత్నుల పరుషవచనాలు, మూడవది శ్రీరాముడి వనగమనం.

ఙ స్వేచ్ఛా, స్వాతంత్య్రాల లేమి :

యువరాజు పదవిని అలంకరించే కొడుకు ఉండగానే దూషణలకు గురవుతున్నానని కౌసల్య వ్యధ చెందుతుంది. ఇక శ్రీరాముడు అడవులకు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత తన పరిస్థితి ఏవిధంగా ఉంటుందో అని బాధపడుతుంది. తన భర్త తనకు ఏ మాత్రం స్వేచ్ఛ ఇవ్వలేదని రాముడితో మొరపెట్టుకుంటుంది కౌసల్య.

నేను రాణినే అయి కూడా కాను, మీ జ

నకుడు నను నిగ్రహించి ఇంతయును స్వేచ్ఛ

నీయలేదు, ఆ తల్లి కైకేయి దాస

జనముతో సాటిగానైన సరకుగొనడు                     (పుట.25)

అంటూ దశరథుడు ఎంతగా ఆమెను కట్టుదిట్టం చేసేవాడో తెలుపుతుంది. భార్యలకు స్వేచ్ఛ ఇవ్వకపోవడమనేది పితృస్వామ్య వ్యవస్థలో మొదటిది. స్త్రీలకు స్వేచ్ఛా స్వాతంత్య్రాలు అవసరం లేదనే పురుషాధిపత్య సమాజం అనాదిగా కొనసాగుతూ వస్తున్న విషయం వాల్మీకి రామాయణంలోనే తెలుస్తుంది. తాను ఒక పట్టమహిషి కూడా. రాజు స్వేచ్ఛ ఇవ్వకపోవడాన్ని ధిక్కరిస్తుంది కౌసల్య. తన భర్త చులకన భావంతో చూడడం వల్ల దాసి జనంలో తన రాణితనం చెలామణి కావడం లేదని బాధ పడుతుంది. ఇప్పటికీ దాసీజనం ఈ రీతికి నడుచుకొంటున్న సందర్భంలో కైక కొడుకు రాజయిన తర్వాత భయంతో తనను చూడడానికి రారేమోనని కౌసల్య సందేహిస్తుంది. ఏకాంతాన్ని ఎలా భరించగలనని శ్రీరాముడితో నివేదిస్తుంది. ‘కాలమింక నా గళమున బడిన కాలనాగొ ఏమొ!’ అని కౌసల్య చిందిస్తుంది.

ఙ కైకేయి పోరు :

కౌసల్య తన సవతులన్నింటిలో కైక సాధింపును తట్టుకోలేకపోతుంది. ఎల్లప్పుడు పరుష వాక్యాలతో దూషించే కైకేయి తన మీద ఎంతటి క్రోదాగ్నిని చల్లుతుందోననే కౌసల్య వాపోతుంది. కైక వ్యక్తిత్వాన్ని కౌసల్య ఆవేదనలో కవి అత్యంత సహజంగా చిత్రించారు. శ్రీరాముడు అడవులకు వెళ్ళిన తర్వాత కౌసల్యను కైకేయి బ్రతుకనివ్వదనే మాటను కవి ప్రస్తావించడంలో ఆమె ఎంతటి నియంత స్వభావాన్ని కలిగిందో తెలుస్తుంది.

కాల సర్పమట్లు కడు వంకరగ నడుచు

నడత గల కైక కుబుసమ్ము విడిచె Ñ ఇపుడు

విషము చిమ్ముచు నను కాటు వేయునేమొ?

కన్నతండ్రి! నాయన! నిన్నె కాటువేసె.                  (పుట.26)

అంటూ కైకేయిని కాలసర్పంతో పోల్చుతూ కౌసల్య ఆక్రోశిస్తుంది. కాని తన కష్టాలను, బాధలను కౌసల్య తన ఇష్ట సఖులకు కూడా చెప్పుకోలేదట. కవి అనుమాండ్ల భూమయ్య కౌసల్య స్వభావాన్ని చిత్రిస్తూ ‘నా ముఖాన మట్టి విసిరినదని నేను / నట్లె కోపించి మట్టిని ఆమె మీద  / విసరలేను. దానిని తీసివేయమేలు’ అని తెలుపుతారు. కౌసల్య వ్యక్తిత్వంలో నీతి, ధర్మం, మంచితనం ప్రదర్శింపజేశారు కవి.

ఙ సవతుల కలత :

కైకేయి మొదలైన సవతులలో ఎదురయ్యే కలతను ఎదలోనే దాచుకొని ఇంతకాలం సగమైపోయిన కౌసల్య ఈ ముసలితనంలో ఇంకా భరింపలేకపోయింది. పట్టమహీషి అయినందు వల్ల సవతులందరూ తనను అధికంగా బాధిస్తున్నట్లుగా కౌసల్య తెలుపుతుంది. మొదటి భార్యను అయిన నేరం వల్ల నేమో తనను మరింత సవతులు అవమానిస్తున్నట్లు ఆమె ఆవేదన వ్యక్తం చేసింది.

ఙ మాతృ ప్రేమ :

లక్ష్మణుడు ఆవేశంగా మాట్లాడిన మాటలు న్యాయమనిపించి భావించిన కౌసల్య శ్రీరాముడి వనవాసానికి అనుమతించడు. తండ్రి లాగా తల్లి కూడా పూజ్యురాలని చెబుతూ అడవులకు వెళ్ళకూడదని శ్రీరాముడిని ఆజ్ఞాపిస్తుంది. ఈ సందర్భంలోనే కవి భూమయ్య కౌసల్యలో పుత్రుడిపై ఉన్న ప్రేమను అనేక విధాలుగా వర్ణిస్తారు. చిన్నప్పటి నుండి కౌసల్యకు కలిగిన బాధనెల్లా రాముడు తన చిట్టి వ్రేళ్ళతో తుడిచిన సన్నివేశాలను గుర్తు చేసారు. ఆ వేదనతోనే రాముడు పసితనంలో ఆడిన ఆట వస్తువులే ఆయన అడవులకు వెళ్ళిన తర్వాత ఆమెకు బ్రతుకు వస్తువులవుతాయని సూచించారు.

క్రూర మృగముల నిలయమ్ము, కోయటన్న

పలుకు దిక్కులేని అడవి పదియునాలు

గేండ్లు పగలు గడచిన రేయియె గడవదు

ఇట్లివియె నాకిరువదెన్మిదేండ్లు తండ్రి!                   (పుట.41)

అడవులలో ఎటువంటి పరిస్థితి ఉంటుందో కౌసల్య తలచుకొని బాధపడుతుంది. ఆ రాముడి పసితనం నుండి అల్లారు ముద్దుగా పెంచిన జ్ఞాపకాలను నెమరు వేసుకుంది. రాముడికి మెత్తని గుడ్డ ఒత్తుకొని పోయినా బాధపడే తల్లి మనస్సు అడవుల్లో కఱకురాళ్ళ మీద నిద్రించడం దుర్భరమైందని ఆవేదన చెందుతుంది.

కడుపులో ఉండగా రాముడు తన పాదాలతో తన్నుతుండగా కౌసల్య ఆ పాదాలు ఎంత కందిపోయెనో అని కలత చెందిందట. భూమయ్య వర్ణనలో తల్లి ప్రేమకు తార్కాణంగా కౌసల్యనే నిలుస్తుందని చెప్పవచ్చు. కాని అటువంటి పాదాలు రాయిరప్పలు తాకి రక్తం చిందిస్తాయని తలచుకొని బాధపడుతుంది. ‘తండ్రీ! నీ ముద్దు పాదమందారములకు నా యెదను తొడుగుదునయ్య!’ అంటూ కౌసల్య పేర్కొంటుంది. తల్లి ప్రేమకు అపూర్వ నిర్వచనం ఈ పద్య పాదం. కవి మాతృ స్పర్శకు గొప్ప చమత్కృతి. తనను కూడా అడవులకు తోలుకొని పొమ్మని కౌసల్య ప్రాధేయపడుతుంది. అడవుల్లోని భయానక పరిస్థితులను రాముడికి తెలియజేస్తుంది.

ఙ లక్ష్మణుడి సేవ :

ఈ కావ్యంలో లక్ష్మణుడి మాటలు కౌసల్య దు:ఖానికి కొంత ఉపశమనాన్ని కలిగిస్తాయి. పుత్ర శోకంతో కుమిలిపోతున్న కౌసల్యను చూసి తన తండ్రిపై ఉగ్రరూపమెత్తుతాడు. రాముడు అడవులకు వెళ్ళకూడదని వారిస్తాడు. తన అన్నకోసం ఏమైనా చేస్తానంటాడు   లక్ష్మణుడు. చివరికి తండ్రిని, కైకను, భరతుడిని బంధిస్తానని శపథం చేస్తాడు. రాముడిపై అచంచల భక్తిని ప్రదర్శిస్తాడు. లక్ష్మణుడి ఆక్రోశం కౌసల్య ఆవేదనను కొంత శాంతింపజేసింది. ‘అన్నకు ఆపద సంభవింపనే నగ్నిని దూకెద ముందుగనే’ అన్న లక్ష్మణుడి మాటల్లో అగ్రజుడి పైగల సోదరప్రేమ, సేవాతత్పరత కనిపిస్తుంది. కవి ఈ పాత్ర కల్పనలో ఉత్సాహాన్ని ప్రదర్శించారు.

ఙ రాముడి ఏకపత్నీ వ్రతం :

‘జ్వలిత కౌసల్య’గా రగిలిపోతున్న తల్లి దు:ఖాన్ని నివారింపజేస్తూ శ్రీరామచంద్రుడు చల్లగా స్వచ్ఛంగా ఏకపత్నీవ్రతం ప్రతిజ్ఞ చేస్తాడు. తల్లి నిరంతర శోకానికి కారణం తండ్రి ప్రేమ లేకపోవడం, తండ్రి బహుభార్యత్వాన్ని స్వీకరించడం అని గ్రహిస్తాడు. తన తల్లి లాగా సీత దు:ఖించకూడదని నిర్ణయించుకొని మాట ఇస్తాడు.

గడిచినట్టి కాలమ్మేదో గడిచిపోయె

తండ్రి తప్పొప్పులివియని తలపలేను

ఏ పరిస్థితులెట్లు రానిమ్ము నాకు

ఒక్క సీతయే ఈ జన్మకున్న భార్య.                       (పుట. 57)

అన్న శ్రీరాముడి ప్రతిజ్ఞకు కౌసల్య దు:ఖం తొలిగిపోయినట్లుగా కవి కల్పించారు. ‘ఏదో పరిమళామృత పుష్పమింత సాగివచ్చి కౌసల్య శిరస్సుపై విచ్చుకొనియె’ అని వర్ణిస్తారు. కౌసల్య తనకు జరిగిన పరాభవం తిరిగి తీసుకొని రాలేనిది. తన కాలం చెల్లిపోయింది. తన సీతకు ఇటువంటి దుర్గతి పట్టకూడదని కౌసల్య మనోభావం. ఈ ప్రతిజ్ఞతో కవి తన కావ్యానికి సద్గతిని ఏర్పరిచారు. ఆచార్య అనుమాండ్ల భూమయ్య స్త్రీత్వంలో కౌసల్యను చిత్రించి రాముడిని ధర్మ నిరతివైపు పయనింపజేశారు. మూర్తిమత్త్వ నిర్మాణంలో ‘జ్వలిత కౌసల్య’ను అపూర్వ సృష్టిగా నిలువరింపజేశారు. సంప్రదాయ స్త్రీవాద ధోరణికి ప్రతినిధిగా ఈ కావ్యాన్ని చిత్రించారు. సమకాలీన సామాజిక వీక్షణంలో అంతర్భాగంగా పౌరాణిక ఐతిహాసిక పాత్రల మనోగతాన్ని ఆవిష్కరించారు.

 

:: ఆధారగ్రంథాలు ::

1. కృష్ణకుమారి, నాయని, ఆచార్య, 2013, విమర్శ విద్యా సార్వభౌమం, మనస్వినీ దేవి ప్రచురణలు, హైదరాబాద్‌.
2. ప్రియదర్శిని, కె.,డా॥, (సం) 2015, ప్రతిభాత్రయి, మనస్వినీ దేవి ప్రచురణలు, హైదరాబాద్‌.
3. భూమయ్య, అనుమాండ్ల, డా॥, 2004, అంతర్వీక్షణం, మనస్వినీ దేవి ప్రచురణలు, హైదరాబాద్‌.
4. భూమయ్య, అనుమాండ్ల, డా॥, 2011, (నాల్గవ ముద్రణ), జ్వలిత కౌసల్య, మనస్వినీ దేవి ప్రచురణలు,    హైదరాబాద్‌.
5. రామారావు, చేకూరి, ఆచార్య (సం) 2003, అంతర్వీక్షణ సార్వభౌమం, మనస్వినీ దేవి ప్రచురణలు, హైదరాబాద్‌.

 

 

ఙ ఙ ఙ