నిలువెత్తు నయాగరా కవి-విద్యార్థి గారి మంచు మైదానం” పై సమీక్ష

అంత గొప్ప మనిషి నన్ను వారి “మంచు మైదానం”పై సమీక్ష రాయమన్నారు. నేను ఒకంత సంభ్రమాశ్చర్యాలకు గురి అయ్యాను. నేను తను మెచ్చే రీతిలో రాయగలనా…. ఏమో? ఇది నాకు పరీక్షే! అయినా ప్రయత్నిస్తాను అనుకున్నాను.
ఎంత ఎదిగిన ఒదిగి ఉండే కొందరు మహానుభావులు నిగర్వులై ,నిరాడంబరులై ఉంటారు. ఆ కోవకు చెందినవారే “శ్రీ వేలూరి రాములు “గారు “విద్యార్థి” కలం పేరుతో సుపరిచితులై నిత్య నూతన విద్యార్థిగా సార్ధక నామధేయులుగా పేరుగాంచిన ఓరుగల్లు సాహిత్య కళామతల్లి ముద్దుబిడ్డ “విఆర్ విద్యార్థి గారు”.

ఈ కవి గారి మాటల్లోనే చెప్పాలంటే పరిచిత ప్రపంచాన్ని ఒక అపరిచిత లోకంలోకి పరివర్తన చెందించి శాంతిని ప్రేమించే ఒక ఖండాంతర కవి… భరతమాత ముద్దుబిడ్డగా సైనికుడిగా కారణజన్మనెత్తి రెండుసార్లు ప్రత్యక్షయుద్ధంలో పాల్గొని తన ఋణం తీర్చుకున్నారు. కానీ తన మనసంతా యుద్ధమేలేని ప్రపంచాన్ని కాంక్షించుతూ
“విశ్వమానవ సంక్షేమం -వినాశ బుద్ధి సంహరణం” కావాలనేదే ఈ కవి ఆకాంక్ష.
అందుకే విద్యార్థిగారిలో ప్రకృతి ప్రేమికుడు విశ్వకవి “రవీంద్రుడు” కనిపిస్తాడు. తన అపరిచిత ప్రపంచంలోకి భావుకుడై మనుషుల మనసులను కలియతిప్పిస్తాడు. వారిలో జీవిత తత్వాన్ని మేల్కొల్పి భావ స్రవంతిలో అలౌకిక అనుభూతులను నింపి ప్రకృతి ఒడిలో సేదతీరేలా చేసే పరిశుద్ధకవి విద్యార్థి గారు.

విద్యార్థి గారు 15 సంవత్సరాలు సైనికునిగా పనిచేసి, స్వచ్ఛంద పదవి విరమణ చేసిన తర్వాత 23 సంవత్సరాలు నేషనల్ ఇనిస్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీలో (నిట్) ఎలక్ట్రానిక్స్, ఫిజిక్స్, కంప్యూటర్స్ డిపార్ట్మెంట్స్ లో నేషనల్ ఫిజికల్ లాబరేటరీ వారి పరిశోధన ప్రాజెక్టులో పనిచేశారు. అందుకే సైన్సును సాహిత్యంతో ముడిపెట్టి ఎన్ని అద్భుతమైన కవితలల్లారో ఈ “మంచు మైదానం”లో…..

“నాసా” శీర్షికన రాసిన కవితలో నాసా ను వర్ణించిన తీరు అత్యద్భుతం…

"నువ్వు అనంత విశ్వానికి ముఖద్వారానివి మానవ యశస్సువి నవ నవోన్మేష మేధస్సువి"

అంటూ ప్రారంభించి కవిత కొనసాగిన తీరు మనల్ని నాసాకు తీసుకువెళ్తుంది…

   "జులై పదహారు నాడే 
   నీ దర్శన భాగ్యం 
      నీతో 
    కరచాలనభవ్యం 
    అద్భుతం ఈ క్షణం 
    అనూహ్యం ఈఅనుభవం".... 

అంటూ తాము నాసాను పలకరించిన రోజును గుర్తు చేసుకుంటూ ఎంతో అనుభూతికి లోనవుతూనే….

  "ఓహో! నాసా!
  ఈ నీ అంగుళిలో 
   పొదిగిన చంద్రశిలను తాకబోతూ 
 చకితుణ్ణయ్యాను
  ఆశ్చర్యం!"

అంటూ తన కలలో చంద్రమండలంపై వాలినప్పుడు దర్శించిన చంద్రశిలా శకలాలు, జాడలు, దారులు, వెలుగులు ,నీడలన్నీ దృశ్య వాహినియై కళ్ళ ముందు కదులుతున్నాయంటూ అక్కడ నిల్చొని మహావిశ్వపు దూరకోణాలను కనుగొన్నారు ఆనాడు….
అంతేనా నాసా ముందు కరిగిపోయే దూరాల గురించి అనంత లోకాలు నాసా వాకిట ప్రతీక్షిస్తూ సుదూరలోకవాసుల్ని కలుసుకోవడం అసాధ్యమేమీ కాదని ….ఒకరి మంచి చెడ్డలు మరొకరు తెలుసుకునే రోజుకు దూరమేమీ లేదని ఆనందపడతారు.

చివరలో కవి గారు ఇచ్చిన ముగింపు అతని ఔన్నత్యానికి ప్రతీక తన కావ్యమెప్పుడూ ఆశించేది “విశ్వ మానవ సంక్షేమం- వినాశ బుద్ధి సంహరణం” అంటూ ముగిస్తారు. ఇంతకన్నా ఇంకా వేరే ఉదాహరణ అవసరం లేదనుకుంటా విద్యార్థి గారు విశ్వమానవ సంక్షేమాన్ని కాంక్షించే “విశ్వకవి” అని చెప్పడానికి…

“జియాన్ కేనియన్”కవితలో అమెరికాలోని “ఉటా(Utah)” రాష్ట్రంలో ఉన్న “జియాన్ నేషనల్ పార్క్” లోని ఎర్రటి రాళ్లు డీప్ కెన్యాలు(Deep conyons), మరియు హైకింగ్ మార్గాలకు ప్రసిద్ధి చెందిన ముఖ్యంగా ది నారోస్ (The Norrows) మరియు ఏంజెల్స్ లాండింగ్ ( Angels Landing) వంటి మార్గాలకు ప్రత్యేకత కలిగిన ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ పార్కు గురించి వర్ణించిన తీరు ఓ వినూత్న అనుభవంలోకి మనల్ని తీసుకెళ్తుంది.

   "ఎడారిలో
    ఒక ఉదయం
   రోడ్డున బడిపోతున్నాం
    కొండ దిగువన
    సైనిక స్థావరం
   లేస్తున్నాయి గాండ్రిస్తూ
   యుద్ధ విమానాల పెద్దపులులు
   దిక్కులను బెదిరిస్తూ"....

అంటూ మొదలైన ఎత్తుగడతో కాక్టస్ పూలు కవి గారి వైపు చూసి కాంప్లిమెంట్ గా నవ్వుతున్నట్లు ఊహ ఒక తీయని భావన.

ఆ రోడ్డంతా నిర్మానుష్యంగా ముందు పోదు నిప్పుల వాగు, ఎదురు రాని చుక్కల నది, పట్టపగలు సిరా అలికిన ఆకాశం ,పొదలు గమ్మిన ఆగాధం అంటూ సాగుతూ అక్కడి కొండలు గుట్టలు కనుమలు లోయల గురించి మనోహరంగా వర్ణిస్తూ….

  "లోయ కడుపులో
  వంకర టింకరగా పరిగెడుతూ
   వర్జిన్ నది
  దూరంగా
  నిశ్శబ్దం నిండిన
 ఏంజెల్ కేనియన్
 అక్కడ దేవకన్యలు దిగివచ్చి
 నాట్యం చేస్తున్నారేమో"....

అంటూ అనుభూతి చెందుతూ… నవ్య శివం/ఈ శ్వేత ధాత్రి/భువన లోకంలోనే ఉందా అని/క్షణం పాటు అనుమానం…. అంటూ చక్కని ముగింపునిస్తారు. ఈ విధంగా మనల్ని తన భావన చతురతతో ఎక్కడో దూర తీరాల్లో ఉన్న అందమైన శ్వేత ధాత్రి చుట్టూ తిప్పుతారు. ఈ విస్మయ ధాత్రిలో ఎన్నో వింతలతో నిండి ఉన్న ఈ వసుధలో లోతు తెలియని లోయల్లోకి జారవిడుస్తారు. లెక్కించలేని శిఖరాలను ఎక్కిస్తారు. వెలుగుల బురుజులను, నీడల చెరువులను చూపిస్తారు. అంతేనా ఉషోదయాన పసిడిగనులలో… సంధ్య వెలుగులో తామ్రవనాలలో తిప్పుతారు…

“ఈ కేనియన్ మోము మీద
పొగ మంచు ముసుగు వాలినప్పుడు
‘చర్రు’న ఊరికే శంపాలత వలె
లోయ గర్భాన ‘కొలరాడో’ నది”…..

అంటూ సాగే కవితలో మన చూపుల సీతాకోకచిలుకలను నది అంచుల నుండి లోయల్లోకి దూకిస్తారు. లోయల్నుండి శిఖరాల పైకి ఎగబాకిస్తారు. ఇలా ‘గ్రాండ్ కేనియన్’ తో మాట్లాడి వచ్చాను. సృష్టి రహస్యాలెన్నో తెలుసుకొచ్చాను …అంటూ ఆ అద్భుత మనో బృందాలను మనకు పరిచయం చేశారు.
తన అనంత భావన వీచికలను రువ్వి మన మనసులలో చల్లని వింజామరలను వీయించే భావకవి విద్యార్థి గారు.

“నెవాడ “రాష్ట్రంలో నున్న “లాస్ వేగస్” పై రాసిన కవితలో ..
దేశ దేశ సంపన్నులకు విడిది ఇది/గరీబోడు కాళ్ళు మోపే స్థలం కాదంటూనే…. నిదురించని సొగసులాడి /ఈ నగరం సెలవులేని క్యాలెండర్ అంటారు…. ఎంత నిగూఢ భావన ‘కేసినో’ ల గలగలలు/ క్లబ్బులలో గుసగుసలు/ఈ గాలిలోనే చంచలించు లాహిరులు….మత్తు గమ్ము ఆవిరుల గురించి గమ్మత్తుగా వర్ణించిన వైనం కన్నుల మెరిపిస్తాయి. ఒకింత ఆలోచనలో పడవేస్తాయి. ఎందుకంటే గరీబోడు కాళ్ళు మోపే స్థలం కాదనడంలో అక్కడి వైచిత్రి ఎంత విలాసవంతమైనదో చెప్పకనే చెప్పినా తీరుకు చిత్రిక ఇది….

ఇక “నయాగరా” గురించి వర్ణించిన తీరు ఎంత నయగారంగా ఉంటుందో…. మన మనసులలో చలచల్లని అక్షర తుంపర్ల పుప్పొడి జల్లి శరజ్జల పాత శబ్ద పతంగ విహారం చేయిస్తారు విద్యార్థి గారు…

   "అది ఎన్ని యుగాల మాట 
        ఒకానొక 
       జాగృత సంధ్యలో 
      ఏ నక్షత్రం కన్నబిడ్డో 
      ఈ భువన గోళం "

అంటూ సాగే “నయాగరా” కవితలో ఈ భూమి నక్షత్రం నుంచి తెంచుకున్న అంత్రగాయం మాని మబ్బు పొరలు విడిపోయి తాను పర్వతాలుగా, లోయలుగా స్థిర రూపం దాల్చిన పిమ్మట కలిసిన సృష్టి మనస్సు ధ్రువ శిరస్సును వెచ్చగా దీవించుతూ స్పృశించి ఒక వినూత్న జలధరమును అవతరింప చేసిందంట…. విద్యార్థి గారి వర్ణన ఎంత హృద్యంగా మనోసంద్రంలో అద్భుతమైన అలల సవ్వడులు చేస్తుందో….

   "మహా సరస్సులు 
  అమృత జలాన్ని స్రవిస్తూ
   వరదలు వరదలుగా సోన
   వడివడిగా సుడులు తిరుగుతూ 
     హేషిస్తూ ఘూర్ణిల్లుతూ 
      చంక్రమించే అశ్వీయమై
      అనూహ్యమైన అగాధాల్లోకి 
      నయగారంగా దూకుతూ 
       మహికంధరలో మణిహారమై 
       ప్రపంచ వింతల్లో ఒక వింతై"......

అంటూ సాగే కవితలో మొదట భూమి పుట్టుక ఆ తర్వాత భూమిపైన ఉన్న ప్రకృతిలోని మార్పులు ఆ తరువాత నయాగరా పుట్టుక గురించిన చక్కని వర్ణనతో కొనసాగించుతూ నయాగరా జలపాతంలో మనల్ని ముంచెత్తుతారు….

      "పగలు చూస్తే 
       ప్రాణం పోసుకున్న 
       ముత్యాల గుంపులు చిందుతూ 
     రెక్కలు మొలచిన
     వజ్ర సమూహమై డోలుతూ 
    నక్షత్ర ప్రవాహమై
   మిరిమిట్లు గొల్పుతూ 
   అగాధాల దరులకు
    లావణ్యం పులుముకుంటూ 
   ఇంద్రధనస్సులు పుష్పిస్తూ 
  మేఘ సందోహాలు లేస్తూ"....

అంటూ సాగే కవితలో ఆయన స్పృశించిన తీరు శిశిర జలపాతాన్ని ఒలికిస్తుంది …
హిమశిలాపాత/శబ్దపతంగమై/విను వీధుల్లో ఎగిరిపోయే నయాగరా అప్పుడప్పుడు తన గత వైభవాలను తలుచుకొని చిన్నబోతుందంట…. చింతపడుతోందంట….

        "ఆ రోజుల్లో 
     ఎంత స్వేచ్ఛగా క్రేళ్ళు వారేదట!
    అరణ్యాలు తాను 
   పెనవేసుకు పోయేవట
   వృక్షజాలం జంతుజాలం 
  అన్నీ తనతోనే తనలోనే 
  తన ఒడ్డున కూర్చుని 
  భూమి పుత్రులు 
  ఎంత గొప్పగా 
  చెమట పాటలు పాడే వారట! 
  తనతో ఎన్ని ఊసులు పంచుకునే వారట!" 

కానీ ఇప్పుడు తన చుట్టూ ఊపిరాడనంతగా అల్లుకుపోయిన నాగరికతల కంచెలు, రహదారుల వలలు, వాహన భూతాలు తన అందాలను బంధించబడినట్టు తన స్వేచ్ఛను హరించి తన చుట్టూ నవీన నాగరికత మితిమీరిన పోకడలతో వికృత నాట్యం చేస్తున్నట్టు నయాగరా వేదన చెందుతున్నట్టుగా వర్ణించిన తీరు నిజంగా సాదృశ్యమానం…

  "ఆ రోజుల్లో 
   స్వచ్ఛమైన ప్రకృతి 
    ఒళ్ళు విదిల్చి నర్తించే 
     కల్పన పద కింకిణి తాను
      ఇప్పుడు 
     వికృత ప్రతికల్పన 
    తనని కబలిస్తోంది"....

అంటూ నయాగరా వాపోతుందంట ఇక ఇక్కడ విద్యార్థి గారు…

   ‌ "ఎప్పుడైనా 
  నయాగరా స్మృతి ప్లవమెక్కి 
   ‌ బయలుదేరానా
   నాలుగు సరోవరాల్లో
   జల లతనై లేస్తాను 
  అమృత ప్రవాహంగా సాగి 
   నక్షత్ర పాతమై దూకి 
    నయాగరా నదిగా‌ ఉరికి
    'ఒంటారియో' సరస్సులో పొరలి 
   'సెయింట్ లారెన్స్' రుషికుల్యగా నడిచి 
  అట్లాంటిక్ మహా సాగరంలో కలుస్తాను
  భువన కోశపు సకల శకలాల
  పాదాలకు ప్రణమిల్లుతాను 
 పులకిస్తాను 
 పునీతుణ్ణవుతాను"-

అంటూ ఇచ్చిన ముగింపుకు అమృత భావ జల ధారలో తడిసి పులకించి పునీతులమై ఆ నిలువెత్తు నయాగరా కవి కలానికి ప్రణమిల్లక మానము….

ఇక “కాన్వాసుపై ఆమె” కవనం ‘విస్కాన్షిన్’ రాష్ట్రంలోని ‘వాకేషా’లో “ఫారెస్ట్ హిల్” పై కూర్చుని రాశారు… ఆ కావ్య కన్యకను ఎంత అబ్బురంగా ప్రేమించారో…. ఎంత అద్భుతంగా స్వాగతించారో ఈ కవనంలో…

   "ఆకురాలు కాలం గదా! 
     అడవంతా నగ్నంగా 
      చెట్లన్ని పొరకలై 
     పాడుబడ్డ దీకాడు"-

అంటూ మొదలైన ఎత్తుగడ కవితను నడిపించిన తీరు ఎంత చక్కని భావాల హరివిల్లో…..

       "అది పట్టపగలు 
      పసిడిబింబం ఒకటి 
      హరితాన్ని ధరించిన వసంతమై 
       ఆ లోయల బడి 
       ఈ కొండ వైపు వస్తోంది 
       కొండ మీద 
        నిరీక్షిస్తున్న నేను 
        ఆమె రాకను గుర్తించాను 
   సంభ్రమాశ్చర్యాల 
 జలదరింపులు నాలో"

అంటూ ఆమె తన కోసంగాక ఇంకేవరికోసం వస్తోంది….నా నిరీక్షణ ఆమె కోసంగాక ఇంకెవరి కోసం…. అంటారు…ఆ కావ్య కన్యక ఆంతర్యం తెలిసిన జాగరుకుడు ఈ కవిగాక ఇంకెవరు…. ఆ స్పృహ వేరెవరికుంటుంది చెప్పండి…. ఆ వనసుందరి ఈ అపూర్వ స్నేహితుడి పరిశ్వంగంలో పులకించి…. తన మంచు వంటి హృదయంలో కొత్త రంగు కాన్వాసుగా మారి…. చెప్పలేని ఉద్విగ్నతకు లోనై…. విశ్వపు అంచుల దాకా వీరి ప్రేమ విస్తరించి…. ఖగోళపు గుహలు ధ్వనించేంత దూరం… ఒక హాసమై వికసించాలి… అదే కవి గారి కోరిక అందుకే…..

    "అడవంతా మంచుతో 
    వెండి పందిళ్ళల్లుకుంటుంది
   దూరంగా 
   మంచు పొదల మాటున
  అల్లుకున్న గూటిలో 
 ‌ వెచ్చగా విశ్రమిస్తున్న గువ్వొకటి 
నా నిరీక్షణను 
 ఆమె ఆగమనాన్ని 
 తన భాషలో 
 అభినందిస్తోంది".....

అంటూ సంబరపడతారు కవి గారు… మరి అంతే కదా తనతో ఈ ఎడబాటు ఇప్పటిదా…..

  "ఎన్నేళ్ల ఎడబాటు
 ‌‌ అప్పుడెప్పుడో 
  చిన్నతనంలో గదా
   ఎక్కడో
    వేల మైళ్ళ దూరంలో 
    హిమాలయాలలో 
    ఒక నిశీధి వీధుల్లో 
    నిశ్శబ్దమై నడుస్తున్నప్పుడు గదా
 తప్పిపోయాం 
 ఇదిగో 

మళ్ళీ ఇప్పుడు
ఇన్నాళ్ళకు కల్సుకుంటున్నాం
వచ్చేసింది ఆమె
నన్నావహిస్తోంది
ఇప్పుడిక
నేను నేనుగా
ఆమె ఆమెగా
ఉండడం కుదరదు”….

అంటారు. అంతే కదా మరి ఆమె కోసం ఎన్నేళ్ళ నిరీక్షణ తనది ….ఆమె రాక కోసం తన హృది సాగర రూపమెత్తి… అలల చూపులతో…. ఉవ్వెత్తు కెరటాలుగా ఎగిసిపడుతోంది… ఆమె ఆప్యాయంగా వచ్చి తనలో కలిసిపోయాక …తన మనో కాన్వాసు పై ఆమె కొలువుదీరాక… తను తానుగా… ఆమె ఆమెగా ఉండడం ఎలా కుదురుతుంది కుదరదు కదా….

“ధీ సంజీవని” అనే కవితలో విద్యార్థి గారు ‘ఉత్తర అమెరికా’లోని “నార్త్ కరోలినా” రాష్ట్రంలో “గ్రాండ్ ఫాదర్ మౌంటెన్” మీద ” శ్రీధర్ కాజీపేట”అని వరంగల్ కు చెందిన ఇంజనీర్ గారు పరిచయమైనప్పుడు వారు అనుభూతి చెందిన తీరు చక్కని కవిత రూపంలో మన ముందుంచారు…

    "మిత్రమా మనం 
    ఒకింత బతుకు తెరువు కోసం 
   అమృతం కురిసే రాత్రుల్ని
   చెమటోడ్చే పగళ్ళలో 
    పోగొట్టుకున్నాం"....

అంటూ ఆరంభించి…
ఒక అర్థగోళాన్ని విడిచి/
మరో అర్థగోళానికి వలస పోయాం”….

అంటూ మన మాటకు మనం పరాయిలమై పోయామంటూ…. మన పాటకు మనం బదిరులమయ్యామంటూ…. మన సంస్కృతి మనకు పరిచయం లేనిదిగా అయిపోయిందంటూ….

వాపోతూనే ‘స్మోకీ’ పర్వత పంక్తులు… ‘బ్లూ రిడ్జ్’ పర్వత శ్రేణులు… గ్రాండ్ ఫాదర్ మౌంటెన్…. మరియు ఆరువేల అడుగుల పొడుగరి అయిన “తాత పర్వతం”గురించి చక్కని వర్ణనలు చేస్తూ సాగుతూ……

   "ఒకరి నెరగకుండా ఒకరం 
    రెండు మేఘస్పర్శలమై 
     తాత ముఖాన్ని తాకుతూ 
  ఎదురుపడ్డాం".....

అంటూ సాగిన కవితలో వారి పరిచయం కరచాలనంతో కదిలించివేసి …ఆలింగన ఆప్యాయతలను అందుకున్న “ఊరి వాసన” మహిమను వర్ణించిన తీరు అద్భుతం…

అప్పుడు ఆ తాత కొండ మెట్టుగుట్టపై వనభోజనానికి వచ్చినట్లు…. మన ఊళ్లో మనం తిరుగుతున్నట్లు… అనిపించిందంటూ అనంతమైన అనుభూతిని పొందిన వారి మైత్రి వారధి ఎల్లప్పుడూ ఒక” ధీ సంజీవని” గానే మిగిలిపోతుంది.
వన్నె తెచ్చే తెలుగు పదాల పోహళింపులతో కళ్ళకు కట్టినట్లు అలతి అలతి పదాలతో కవితను నడిపిన యానం బహుదా ఆనందనీయం..

ఆనవాళ్లు, ప్రాణహిత, నిరంతరం ,వరణం, ఉషా ప్రసవం ,తేజోమయం వంటి ఎన్నో అద్భుతమైన కవితలు విద్యార్థి గారే మనల్ని వేలు పట్టుకొని ఆ ప్రాంతాలను తిప్పుతున్నట్లు అనుభూతి చెందకమానము….
ఇంత చక్కని కవితలల్లి తమ సరాగాలతో…. సమీరాలతో… జీవన గీతాలతో… మన మనసులలో కవనవర్షపు బిందువులను కురిపిస్తారు విద్యార్థి గారు….

యూరప్ లోని పశ్చిమ శిలపై పయనిస్తూ విద్యార్థి గారు అనుభవించిన వినూత్న “స్పర్శ” మాటల్లో చెప్పలేనిది….

  "మన కింద 
  భూమి మీద 
   ఇటు లేచిన 
   మణిహారాల పందిళ్లు 
    అటు మొలచిన 
    వెండి గుడారాల గుంపులు 
   పరుచుకున్న పగడాల దీవులు 
  అన్నిటిని చుట్టి నీలి మైదానాలు".....

ఇలా సాగే కవితలో వారు మరో ప్రపంచంలోకి రూపాంతరం చెందుతున్న తీరు అమృతాన్ని స్రవిస్తోంది… మానవ జీవితంలో కొంత వ్యవధి దొరికిన తర్వాత మనసులో వచ్చే మార్పును ఎండగట్టిన తీరుకు వందనాలు తెలుపవలసిందే…..

    "ఎగిరే పక్షిని పడగొట్టి 
     కాల్చుకు తినడం 
     వేటగాడి నైజం 
      భయపడితే పక్షి 
     నక్షత్రమై వెలిగేదెప్పుడు
     ఆకాశాన్ని సముద్రంగా 
       మార్చేది ఎప్పుడు"....

అంటూ సాగే ఈ కవిత
ఏమూల/ ఏ యుద్ధం పొంచి ఉన్నదో/ఏ ప్రభుత్వం/దేనికి ఎరవేసి కూర్చున్నదో/ఎవడు/మన సమస్తత్వాన్ని దోచుకోవడానికి సమాయత్తమవుతున్నాడో/ ఎలా తెల్సు….. అంటూ సాగే కవిత ముగిసిపోని యుద్ధంలా మనకు కనిపిస్తుంది…. ఈ యుద్ధంలో మనము సిపాయిలం కావచ్చు…. కానీ ఈ విన్నుత్న స్పర్శానుభూతిని మాత్రం మనం కోల్పోకూడదు… ప్రియతమా! అంటూ విద్యార్థి గారు తన భావ కవన ప్రియురాలితో ముచ్చట్లాడడం చూస్తే ముచ్చటేస్తుంది…..

అమెరికా నుండి తిరిగి వస్తూ భారత పశ్చిమ తీరాన్ని తాకుతున్నప్పుడు కలిగిన అనుభూతిని ‘ఉపాసన’అనే కవితలో అక్షరీకరించిన విధానం అమృతతుల్యం… ఆ ప్రకృతి వర్ణన మన హృదయాలలో మలయానిలమై తెరలు తెరలుగా పరుచుకుంటుంది…
తరుల మధ్య/బయళ్ళ మీద/వెలుగునీడలు కలిసి/నాట్యం చేస్తున్నాయి…..
అంటూ అరుణతార మండలమోలే సాగే పక్షుల గుంపుల వర్ణన … దృశ్య ప్రపంచంలో నుంచి జాగృతం చేస్తూ అదృశ్య లోకాన్ని ఉపాసింప చేస్తుంది… ఈ కవిత చదివిన తర్వాత నిజంగా విద్యార్థి గారు “ఒక ధ్యాన విహంగమే” అనిపిస్తుంది…

ఇలా తాము అమెరికాలో తిరిగిన ప్రదేశాల గురించి “యాత్ర స్మృతి” ప్రక్రియలో దృశ్య లోకాన్ని మన ముందుంచి అదృశ్య ఆనందానుభూతుల అంచుల దాకా తీసుకువెళ్ళి…” మంచు మైదానం”లో ఓలలాడించిన తీరుకు భావకవన జలపాతం లో దూకి అంతులేని అనుభూతులకు మనం లోనవుతాం అనడం అతిశయోక్తి కాదు…

మీ వంటి సాహితీ ఘనపాటి వారి "మంచు మైదానం"(జులై 2005)సంపుటిపై సమీక్ష రాయడం చంద్రునికో నూలుపోగు సమర్పించుకున్నట్లుగా భావిస్తూ.... విద్యార్థి గారి కవన కలానికి ప్రణమిల్లుతూ....

“బంజారా భీం జాటోతు దర్గ్యా నాయక్ (వీర కుటుంబం – ధీర చరితం) ” అనే పుస్తకాన్ని జిలుకర వెంకన్న 2017లో తీసుకువచ్చారు. ఈ పుస్తకం వ్యక్తి జీవితాన్ని నమోదు చేసిన సాధారణ జీవితచరిత్ర కాదిది. తెలంగాణ చరిత్రలో అంచులకు నెట్టివేయబడిన బంజారా, లంబాడా ప్రజల పోరాట చరిత్రను తిరిగి ప్రజల ముందుకు తీసుకొచ్చే ఒక ముఖ్యమైన ప్రయత్నం. నిజాం నిరంకుశ పాలన, దొరలు – దేశ్‌ముఖ్‌ల భూస్వామ్య ఆధిపత్యం, వెట్టిచాకిరీ, అక్రమ వసూళ్లు, భూముల ఆక్రమణ, సామాజిక అవమానాలు వంటి అనేక రూపాల దోపిడీకి వ్యతిరేకంగా తండాల ప్రజలు సాగించిన ప్రతిఘటనకు జాటోతు కుటుంబం ఒక సజీవ ప్రతీక. జాటోతు దర్గ్యా నాయక్‌ను ఒక వ్యక్తిగా చూస్తే.. ఈ చరిత్ర యొక్క అసలు విస్తృతి మనకు కనిపించదు. ఆయన వెనుక ఒక కుటుంబం ఉంది. కుటుంబం వెనుక ఒక తండా, ఆ తండా వెనుక భూమి కోసం.. భుక్తి కోసం.. గౌరవం కోసం.. వెట్టిచాకిరీ విముక్తి కోసం పోరాడిన ఒక సమాజం ఉంది. ఆ సమాజం వెనుక తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటం అనే మహత్తర ప్రజా చరిత్ర ఉంది. ఇది కాదనలేని చారిత్రక సత్యం. తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటాన్ని సాధారణంగా 1946 నుంచి 1951 వరకు జరిగిన మహత్తర ప్రజా ఉద్యమంగా గుర్తిస్తాం. ఏ చారిత్రక ఉద్యమమూ ఒక నిర్దిష్ట తేదీన అకస్మాత్తుగా పుట్టదు. దాని వెనుక సంవత్సరాలుగా పేరుకుపోయిన సామాజిక అసంతృప్తి ఉంటుంది. భూమిని కోల్పోయిన రైతు ఆవేదన, వెట్టిచాకిరీతో నలిగిన శ్రమజీవి ఆగ్రహం, దొరల గడీల ముందు అవమానించబడిన ప్రజల ఆత్మగౌరవం ఉంటుంది.

పంట పండించిన చేతులకు పంటపై హక్కు లేకపోవడం అనే అన్యాయం కూడా ఉంటుంది. ఈ అనుభవాలన్నీ ఒక దశలో సామూహిక ప్రతిఘటనగా, ఆ తర్వాత రాజకీయ పోరాటంగా, మరింత ముందుకెళితే సాయుధ పోరాటంగా రూపుదిద్దుకుంటాయి.జాటోతు కుటుంబ చరిత్రను ఈ విస్తృత నేపథ్యంతో చదివినప్పుడు దాని అసలు ప్రాధాన్యం తెలుస్తుంది. కమ్యూనిస్టు ఉద్యమం గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో బలపడటానికి ముందే తమ భూములపై హక్కు కోసం జాటోతు కుటుంబం, తండా ప్రజలు దొరలతో పోరాడినట్లు అందుబాటులో ఉన్న చారిత్రక కథనాలు సూచిస్తున్నాయి. ధర్మాపురం పడమటి తండాలో గిరిజనులకు చెందిన భూములపై భూస్వాముల కన్ను పడటం, వాటిని ఆక్రమించుకునే ప్రయత్నాలను ప్రజలు ప్రతిఘటించడం, సంవత్సరాలుగా సాగు చేస్తున్న భూములను వదులుకోవడానికి నిరాకరించడం లాంటివన్నీ భూమి ప్రశ్న ఎంత తీవ్రమైనదో తెలియజేస్తాయి. భూమి వదులుకుంటే బువ్వ లేదు. బువ్వ లేకపోతే బతుకేదెట్లా? అనే జీవన సత్యమే చివరికి పోరాటానికి పునాది అయింది. ఈ పుస్తకం మన ముందుకు ఒక ప్రాథమిక ప్రశ్నను తీసుకొస్తుంది. భూమిని దున్నేది ఎవరు? దానిపై హక్కు ఎవరిది? పంటను పండించేది రైతైతే, ఆ భూమిని దొర తన సొత్తుగా ఎలా ప్రకటించగలిగాడు? తరతరాలుగా సాగు చేసుకుంటున్న తండాల ప్రజల భూమిని భూస్వామ్య శక్తులు ఎలా స్వాధీనం చేసుకున్నాయి? అధికార యంత్రాంగం ఎవరి పక్షాన నిలిచింది? ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానం వెతికితేనే తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటం యొక్క సామాజిక మూలాలు అర్థమవుతాయి.బంజారా చరిత్రను చాలాసార్లు వెనుకబాటుతనం, పేదరికం, సంచార జీవితం, సామాజిక అంచుల వంటి అంశాలకే పరిమితం చేస్తారు. బంజారా సమాజ చరిత్రలో మరో శక్తివంతమైన ముఖం ఉంది. అది ప్రతిఘటన, తమ జీవనాధారాలపై దాడి జరిగినప్పుడు వారు మౌనంగా ఉండలేదు. తమ భూములపై దొరల కన్ను పడినప్పుడు ఎదిరించారు. వెట్టిచాకిరీకి వ్యతిరేకంగా గొంతెత్తారు. రజాకార్లు, పోలీసు బలగాలు, భూస్వాముల గుండాలు కలిసి దాడి చేసినప్పుడు కూడా తండాల ప్రజలు వెనుకడుగు వేయలేదు. అందువల్ల బంజారా ప్రజలను కేవలం బాధితులుగా చిత్రించే చరిత్రకు ఈ పుస్తకం ఒక ప్రత్యామ్నాయ దృక్కోణాన్ని అందిస్తుంది. వారిని బాధితులు మాత్రమే అనొద్దు, వారు ప్రతిఘటించిన ప్రజలు. వారు చరిత్రలో చోటు కోసం ఎదురు చూడలేదు. తమ రక్తంతో చరిత్రను నిర్మించారు.జాటోతు ఆమూ – మంగ్లీ దంపతుల ఆరుగురు కుమారులు జోద్య, సోమ్ల, సాంక్రు, దర్గ్యా, ఠాను, దాసు. ఉద్యమంలో పాల్గొన్నారనే వివరాలు ఈ కుటుంబ చరిత్రకు అసాధారణమైన ప్రాధాన్యాన్నిస్తాయి. ఒక కుటుంబం నుంచి ఒక వ్యక్తి ఉద్యమంలో చేరడం సాధారణంగా కనిపించవచ్చు. ఒకే కుటుంబంలోని ఆరుగురు సోదరులు ఉద్యమం వైపు నిలబడటం ఒక సామాజిక ప్రకంపనకు సంకేతం. వారి జీవితం వ్యక్తిగత ధైర్యానికి మాత్రమే ఉదాహరణ కాదు. కుటుంబం మొత్తాన్ని కదిలించిన రాజకీయ చైతన్యానికి నిదర్శనం. ఠాను నాయక్, దర్గ్యా నాయక్‌లు దళకమాండర్లుగా పనిచేశారు. జాటోతు దర్గ్యా నాయక్ జీవితాన్ని ఈ కుటుంబ చరిత్రలో ప్రత్యేకంగా చూడాలి. కేవలం ఒక గెరిల్లా యోధుడు కాదు. ఒక దోపిడీ వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా తండా ప్రజల జీవనహక్కుల కోసం నిలిచిన పోరాట తరానికి ప్రతినిధి. దళకమాండర్‌గా ఆయన చేసిన సాహసాలు ప్రజల్లో ధైర్యాన్ని పెంచాయి. తుపాకీ ఎక్కుపెట్టడం, ఒడిసెలతో పోరాడడం వంటి శారీరక ధైర్యం ఒక కోణం మాత్రమే. దాని వెనుక ఉన్న అసలు బలం ప్రజలతో ఉన్న సంబంధం. ప్రజల సమస్యను తన సమస్యగా స్వీకరించగలిగినప్పుడు మాత్రమే ఒక వ్యక్తి నిజమైన ప్రజా యోధుడిగా ఎదుగుతాడు.ఈ కుటుంబం ఎదుర్కొన్న దమనకాండ చరిత్రలో అత్యంత విషాదకరమైన అధ్యాయం. దొరల గుండాలు, పోలీసులు, రజాకార్లు తండాలపై దాడులు చేయడం, ఇండ్లను తగులబెట్టడం, పంటలను దోచుకోవడం, కుటుంబ సభ్యులను చిత్రహింసలకు గురిచేయడం వంటి సంఘటనలు కేవలం వ్యక్తిగత కక్ష సాధింపులు కావు. అవి భూస్వామ్య ఆధిపత్యం తనను తాను కాపాడుకునేందుకు ఉపయోగించిన హింసాత్మక అధికార వ్యవస్థకు నిదర్శనాలు. గడీ అనేది కేవలం ఒక భవనం కాదు. అది భూమిపై అధికారం, ప్రజల శ్రమపై పట్టు, స్థానిక పాలనపై ఆధిపత్యం, పోలీసు – రాజకీయ రక్షణ, భయాన్ని ఆయుధంగా ఉపయోగించే వ్యవస్థకు ప్రతీక.జాటోతు సోమ్లా త్యాగం ఈ దమనకాండ యొక్క క్రూరత్వాన్ని బహిర్గతం చేస్తుంది. అందుబాటులో ఉన్న కథనాల ప్రకారం.. విస్నూరు దేశ్ముఖ్ కుమారుడుబాబు దొర (జగన్ మోహన్ రెడ్డి) ముఠా జాటోతు కుటుంబంపై దాడి చేసి సోమ్లాతో పాటు మరికొందరిని పట్టుకొని, వారి చేతనే కట్టెలు తెప్పించి, చితి పేర్చి సజీవంగా దహనం చేసింది. తరువాత తండాలోని ఇళ్లను కూడా తగులబెట్టారు. ఈ సంఘటనను కేవలం వీరమరణ గాథగా చదవడం సరిపోదు. ఒక కుటుంబాన్ని, ఒక తండాను, ఒక ఉద్యమాన్ని భయపెట్టడానికి అధికార శక్తులు ఎంతటి హింసకు దిగజారాయో అర్థం చేసుకోవాలి.అదే సమయంలో ఈ దమనకాండ మరో విషయాన్ని కూడా నిరూపిస్తుంది. భయం సృష్టించడం ద్వారా ప్రజా ప్రతిఘటనను శాశ్వతంగా అణచివేయలేరు. తండా తగులబడవచ్చు. కానీ, ప్రతిఘటన తగులబడదు. ఇళ్లు కాలిపోవచ్చు. కానీ, భూమి కోసం పోరాడే సంకల్పం కాలిపోదు. ఒక యోధుడిని చంపవచ్చు. కానీ, అతని పోరాటం ప్రజల జ్ఞాపకాల్లో బతుకుతుంది. జాటోతు కుటుంబం చరిత్రలో ఇదే మనకు కనిపిస్తుంది.ఇక్కడ తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటాన్ని కేవలం “నిజాం వ్యతిరేక పోరాటం”గా నిర్వచించడం ఎంత అసంపూర్ణమో తెలుస్తుంది. నిజాం నిరంకుశత్వానికి వ్యతిరేక పోరాటం దాని ఒక భాగం. దాని సామాజిక గుండెకాయలో భూమి ప్రశ్న ఉంది. భూస్వామ్య దోపిడీకి వ్యతిరేకత ఉంది. వెట్టిచాకిరీ విముక్తి ఉంది. పేద రైతు, వ్యవసాయ కూలీ, గిరిజన రైతు గౌరవం కోసం పోరాటం ఉంది. అందుచేత బంజారా తండాల పోరాటాన్ని తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటానికి వెలుపల ఉన్న ఒక ప్రత్యేక గాథగా కాకుండా, ఆ మహత్తర ఉద్యమం యొక్క అంతర్భాగంగా చూడాలి.దర్గ్యా నాయక్‌తో పాటు ఆయన సోదరుడు ఠాను నాయక్ కూడా పోరాటంలో కీలక పాత్ర పోషించడం ఈ కుటుంబ చరిత్రను మరింత ప్రత్యేకం చేస్తుంది. ఠాను నాయక్ 1950 మార్చి 20న మొండ్రాయి సమీపంలోని నీలిబండ తండా వద్ద పోలీసులకు చిక్కి, దొరల గడిలో బంధించబడి, చిత్రహింసలకు గురై వీరమరణం పొందాడు. ఆ ఘటనకు ముందు ఆయన దళం భూస్వాములపై, పోలీసు క్యాంపులపై ప్రతిఘటన చర్యలు చేపట్టింది. ఈ పోరాట చరిత్రలో దర్గ్యా నాయక్ సోదరుడిగా మాత్రమే కాదు, అదే కుటుంబం నుంచి వచ్చిన మరో దళ నాయకుడిగా నిలుస్తాడు.దర్గ్యా నాయక్ జీవితంలో మరో విశిష్టత ఏమిటంటే, ఆయన కేవలం గతాన్ని గుర్తు చేసే పేరు కాదు. పోరాట చరిత్రకు జీవించి ఉన్న సాక్ష్యంగా నిలిచిన వ్యక్తి. 2024లో ఆయన మరణించే సమయానికి 107 సంవత్సరాల వయస్సులో ఉన్నారు. ఆయన జాటోతు ఆమూ – మంగ్లీ దంపతుల కుమారుడు, రైతాంగ సాయుధ పోరాట అమరుడు ఠాను నాయక్‌కు తమ్ముడు, ఆరుగురు సోదరులలో ఉద్యమానంతరం మిగిలిన వ్యక్తి. అందువల్ల ఆయన జీవితం ఒక వ్యక్తి జీవితాన్ని మించి, ఒక శతాబ్దపు తెలంగాణ సామాజిక – రాజకీయ మార్పులకు సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది.ఒక శతాబ్దం జీవించిన ఒక మనిషి జీవితంలో నిజాం పాలనను చూసిన బాల్యం ఉంటుంది. దొరల గడీలను చూసిన యౌవనం ఉంటుంది. రైతాంగ పోరాటాన్ని చూసిన రాజకీయ చైతన్యం ఉంటుంది. జైలు, నిర్బంధం, అణచివేతల జ్ఞాపకాలు ఉంటాయి. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాతి భారతదేశాన్ని చూసిన అనుభవం ఉంది. గ్రామీణ సమాజంలో వచ్చిన మార్పులను చూసిన వృద్ధాప్యం ఉంది. అందువల్ల దర్గ్యా నాయక్ సాక్ష్యం ఒక వ్యక్తిగత జ్ఞాపకం కాదు. అది ఒక శతాబ్దపు సామాజిక పరివర్తనకు జీవ సాక్ష్యం.ఈ పుస్తకాన్ని మరింత లోతుగా చదవాలంటే మౌఖిక చరిత్రకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి. తండాలోని వృద్ధులు, కుటుంబ సభ్యులు, ఉద్యమంలో పాల్గొన్న వారసులు, స్థానిక ప్రజలు చెప్పిన కథనాలు అధికారిక పత్రాల్లో కనిపించని చరిత్రను వెలుగులోకి తీసుకురాగలవు. అయితే మౌఖిక జ్ఞాపకాలను పత్రాధారాలతో పోల్చడం కూడా అంతే అవసరం. ప్రభుత్వ నివేదికలు, కోర్టు రికార్డులు, జైలు పత్రాలు, పాత వార్తాపత్రికలు, భూమి పత్రాలు, కమ్యూనిస్టు పార్టీకి సంబంధించిన చారిత్రక పత్రాలు, ఇతర పోరాట యోధుల స్మృతులు వంటి ఆధారాలతో పోల్చినప్పుడు దర్గ్యా నాయక్ కుటుంబ చరిత్ర మరింత పటిష్టమైన ప్రజా చరిత్రగా రూపుదిద్దుకుంటుంది. ఈ కుటుంబ చరిత్రలో మహిళల పాత్రను మరింత వెలుగులోకి తీసుకురావాల్సిన అవసరం ఉంది. పురుషులు దళాల్లో చేరి తుపాకులు పట్టిన కథలు మనకు ఎక్కువగా గుర్తుంటాయి. కానీ, తండాలో మిగిలిన మహిళలు ఉద్యమానికి ఆహారం, ఆశ్రయం, సమాచారం, రహస్య సంబంధాలు, కుటుంబ రక్షణ వంటి అనేక బాధ్యతలు నిర్వహించారు. రజాకార్లు, పోలీసులు, భూస్వాముల దాడులను ఎదుర్కొన్న మహిళల ధైర్యం కూడా రైతాంగ పోరాట చరిత్రలో సమాన స్థానం పొందాలి. ఒక “వీర కుటుంబం” చరిత్రను సంపూర్ణం చేయాలంటే పురుషుల వీరత్వంతో పాటు మహిళల మౌన శ్రమ, బాధ, ప్రతిఘటన, త్యాగాలను కూడా నమోదు చేయాలి.జాటోతు దర్గ్యా నాయక్ చరిత్రను వర్గ దృష్టితో చదివితే మరో లోతైన విషయం బయటపడుతుంది. బంజారా గుర్తింపు, రైతు జీవితం, భూమి ప్రశ్న, సామాజిక అణచివేత.. ఇవి విడివిడిగా ఉన్న సమస్యలు కావు. ఒకే మనిషి జీవితంలో ఇవన్నీ పరస్పరం ముడిపడి ఉంటాయి. ఈ పోరాటాన్ని కేవలం “గిరిజన సమస్య”గా చూడటం అసంపూర్ణం. అలాగే కేవలం “రైతు సమస్య”గా చూడటం కూడా సరిపోదు. భూమిని సాగు చేసిన బంజారా రైతు అనుభవంలో వర్గ దోపిడీతో పాటు సామాజిక అంచున నెట్టివేయబడిన అనుభవం కూడా ఉంది. ఈ రెండు పరిమాణాలను కలిపి చదివినప్పుడే జాటోతు దర్గ్యా నాయక్ చరిత్రకు పూర్తి రాజకీయ అర్థం వస్తుంది.ఈ పుస్తకం మన చరిత్ర రచనా విధానాన్నే ప్రశ్నిస్తుంది. చరిత్రను ఎవరు రాస్తారు? చరిత్రలో ఎవరి పేర్లు నిలుస్తాయి? గడీల్లో కూర్చున్న దొరల పేర్లు మాత్రమేనా? లేక ఆ గడీలను ఎదిరించిన తండా ప్రజల పేర్లు కూడా ఉండాలా? ప్రభుత్వ పత్రాల్లో నమోదైన కేసులు మాత్రమేనా? లేక ఆ కేసుల వెనుక ఉన్న ప్రజల బాధ, ప్రతిఘటన, ఆశయాలు కూడా చరిత్రలో భాగమా?జాటోతు దర్గ్యా నాయక్ కథ ఈ ప్రశ్నలకు సమాధానం చెబుతుంది. చరిత్రను కేవలం పాలకుల దృష్టితో రాయలేం. పొలాన్ని దున్నిన చేతుల నుంచి, తండాలో జీవించిన ప్రజల నుంచి, గడిని ఎదిరించిన యోధుల నుంచి, జైలులో సంవత్సరాలు గడిపిన ఖైదీల నుంచి, తమ కుటుంబ సభ్యులను పోరాటానికి పంపి త్యాగం చేసిన మహిళల నుంచి కూడా చరిత్రను రాయాలి.అందుకే “బంజారా భీం జాటోతు దర్గ్యా నాయక్ (వీర కుటుంబం – ధీర చరితం) ” ఒక జీవితచరిత్ర కంటే ఎక్కువ. అది ఒక కుటుంబ చరిత్ర. కుటుంబ చరిత్రను దాటి ఒక తండా చరిత్ర. తండా చరిత్రను దాటి ఒక బంజారా ప్రజా చరిత్ర. ఆ ప్రజా చరిత్రను దాటి తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటంలోని ఒక మరుగునపడిన అధ్యాయం.జాటోతు దర్గ్యా నాయక్‌ను గుర్తుచేసుకోవడం అంటే కేవలం ఒక వృద్ధ యోధుడిని స్మరించడం కాదు. ఆయనతో పాటు నిలిచిన ఆరుగురు సోదరుల త్యాగాన్ని గుర్తుచేసుకోవడం. జాటోతు ఆమూ- మంగ్లీ కుటుంబం చూపిన ధైర్యాన్ని గుర్తుచేసుకోవడం. దొరల గడీలకు ఎదురొడ్డి తమ భూమిని తిరిగి దున్నిన తండా ప్రజల సంకల్పాన్ని గుర్తుచేసుకోవడం. సోమ్లా వంటి యోధుల అమరత్వాన్ని గుర్తుచేసుకోవడం. ఠాను నాయక్ వంటి దళ కమాండర్ల సాహసాన్ని గుర్తుచేసుకోవడం. మరీ ముఖ్యంగా భూమి కోసం, భుక్తి కోసం, వెట్టిచాకిరీ విముక్తి కోసం పోరాడిన బంజారా ప్రజల సామూహిక చరిత్రను గుర్తుచేసుకోవడం.తండా తగులబడినా చరిత్ర తగలదు. గడి కూలిపోయినా ప్రజా జ్ఞాపకం కూలదు. యోధుడి శరీరం నేలలో కలిసినా అతని పోరాట ఆశయం ప్రజల్లో జీవిస్తుంది. అందుకే జాటోతు దర్గ్యా నాయక్ పేరు ఒక కుటుంబపు జ్ఞాపకంగా మాత్రమే కాకుండా తెలంగాణ నేలపై భూమి, భుక్తి, గౌరవం, స్వేచ్ఛ కోసం పోరాడిన బంజారా ప్రజల సామూహిక చరిత్రలో నిలవాలి.చరిత్రను దొరల గడీల నుంచి మాత్రమే చదివితే దొరల పేర్లు కనిపిస్తాయి. తండాల గుడిసెల నుంచి చదివితే దర్గ్యా నాయక్ వంటి ప్రజా వీరుల పేర్లు వినిపిస్తాయి. అధికారపు పత్రాల నుంచి మాత్రమే చదివితే కేసులు, శిక్షలు, అరెస్టులు కనిపిస్తాయి. ప్రజల జ్ఞాపకాల నుంచి చదివితే ఆ శిక్షల వెనుక ఉన్న త్యాగం, ఆ అరెస్టుల వెనుక ఉన్న ఆశయం, ఆ రక్తం వెనుక ఉన్న భూమి ప్రశ్న కనిపిస్తుంది.జాటోతు దర్గ్యా నాయక్ చరిత్ర అందుకే గతాన్ని స్మరించే కథ కాదు. వర్తమానాన్ని ప్రశ్నించే చరిత్ర. భూమిని దున్నే చేతులకు భూమిపై హక్కు ఉందా? శ్రమించే మనిషికి గౌరవం ఉందా? అట్టడుగు ప్రజలకు రాజకీయ స్వరం ఉందా? చరిత్రలో వారికి సముచిత స్థానం దక్కిందా? అనే ప్రశ్నలను అది మన ముందుంచుతుంది.తండా నుంచి లేచిన ఆ స్వరం గడీల గోడలను దాటి చరిత్ర మధ్యలోకి రావాలి. జాటోతు దర్గ్యా నాయక్ పేరు ఒక వ్యక్తి పేరుగా మాత్రమే కాకుండా, భూమి కోసం, భుక్తి కోసం, వెట్టిచాకిరీ విముక్తి కోసం, సామాజిక గౌరవం కోసం పోరాడిన బంజారా ప్రజల సమిష్టి సంకల్పానికి ప్రతీకగా నిలవాలి. అదే ఈ గ్రంథం యొక్క చారిత్రక విలువ. అదే జాటోతు దర్గ్యా నాయక్ వీరత్వానికి నిజమైన నివాళి.-