సమాధి పూలు

“ప్రతిసారి పోనీకి నువ్వు ఆ ఇంటి కొడుకువు కాదు, ఒక ఇంటికిచ్చిన ఆడిబిడ్డెవు” అత్త షాజాదీ గొంతు కాస్త రుద్ధంగానే ఉంది. ఇంటికి పెద్ద కోడలు అయిన అర్షియా ప్రతేడాది తప్పనిసరిగా అక్కడికి వెళ్లడం ఆమెకు సుతారమూ ఇష్టంలేదు. ఎంతో సౌమ్యంగా ఉంటూ కోడళ్లను కూతుర్ల కన్నా ఎక్కువగా చూసుకునే ఆమె ఎందుకో ఇవాళ కాస్త అన్యమనస్కంగా ఉంది.   

అత్త మాటకు ఎదురు చెప్పే సాహసం చెయ్యని అర్షియా ఇవాళ తనను ఎవరూ ఆపవద్దని స్థిరంగా అనుకుంటోంది. కానీ అది అయ్యే పనేనా? అత్త మాటను జవదాటని తను ఇవాళ ఆ పని చేస్తుందా?

ఒక ప్రహసనంలా ఏడాదికోసారి సాగే తన పుట్టింటి ప్రయాణాన్ని గతేడాది నుంచి అత్తయ్య బ్రేక్ చేసింది. “ఆడవాళ్లు కబ్రస్తాన్‌కు వెళ్లరు. కాబట్టి నువ్వు ఇక్కడే ఉండి రెండు ఖురాన్లు చదివి సమర్పిస్తే సరిపోతుంది కదా? ఇదే నీకు ఎక్కువ పుణ్యాన్ని ఇస్తుంది” అని షాజాది వాదన. కానీ ప్రత్యక్షంగా కబ్రస్తాన్ దరిదాపుల్లోకి వెళ్లి అమ్మానాన్నల సమాధులను దూరం నుంచి అయినా చూసి ‘నేను మీ దగ్గరికి వచ్చి వెళ్తున్నాను’ అని రెండు మాటలు మాట్లాడినంత సంతృప్తి ఇంట్లో ఉండి ఖురాన్ చదివి సమర్పిస్తే రాదు కదా అనే పెదవి దాటని ప్రతి వాదన ఆమెది!

ప్రతిసారి వెళ్లే తను ఒక్క ఏడాది తప్పినందుకే చాలా బాధపడింది. రంజాన్, బక్రీద్ పండగలు వస్తున్నాయంటే అమ్మానాన్నల సమాధుల దగ్గరికి తానే స్వయంగా వెళ్లి పూలను సమర్పించి వస్తాననే తృప్తే ఆమెకు అమితానందాన్నిస్తుంది.

కానీ అత్తయ్య అడ్డుపడడంతో గతేడాది నుంచి మనసులో మొరం పరుచుకుంది. ఇంట్లో  మునుపటిలా ఉండలేకపోతోంది. బైకులో పెట్రోల్ పోస్తే ప్రయాణం సాఫీగా సాగినట్టు ఏడాదికి రెండుసార్లు అమ్మానాన్నలున్న కబ్రస్తాన్‌కు వెళ్లి తన చేత పూల సమర్పించి వస్తేనే అత్తవారింట్లో తన ప్రయాణం సాఫీగా సాగుతుంది. లేదంటే ఏదో కోల్పోయినట్టు స్తబ్దుగా, వైరక్తికంగా సాగుతుంటాయి రోజులు?

ఈసారి ఎలాగైనా వెళ్లాల్సిందేననే పట్టుదల మీద ఉంది అర్షియా. అత్తయ్యను ఎదురించి అయినా వెళ్లాలని గట్టిగా నిర్ణయించుకుంది. ఎంత ఆపుకుందామన్నా భావోద్వేగం కట్టలు తెంచుకుని అది ఆగ్రహంగా మారేలా ఉందని ఆమెకు తెలుస్తోంది. ఏదైనా పరవాలేదు, భర్త తనను తిట్టినా, కొట్టినా, ఎన్నడూ నోరెత్తని కోడలు నోరెత్తిందని పరిస్థితులు ఎంతవరకు వెళ్లినా కేర్ చెయ్యను అని స్థిరంగా అనుకుంది.

ఇన్నాళ్లూ అత్తింటివాళ్ల మాట జవ దాటకుండా ఉన్నట్టే తన మాటను ఈ ఒక్క విషయంలో గత పదేళ్లుగా నెగ్గించుకుంటూ వస్తోంది. లౌక్యం ప్రదర్శించి మాయ చేసినట్టే అత్తింటి పర్మిషన్ పొందేది. కానీ ప్రతిసారి వాతావరణం ఒకేలా ఉండదు అనేలా ఈసారి అత్తయ్య అడ్డుకాలు వేసింది?  

మడమ మీద పచ్చని నరాలు కనిపించేంత పాల కడలి తెల్లదనం ఆమెది. పెద్ద కళ్లు, పొడవాటి జుట్టుతో కుందన్‌తో నేసిన చమ్కీ చీరలా మెరిసిపోతుంటుంది అర్షియా. ఆమె అందాన్ని చూసే బషీర్ ఇష్టపడి, పట్టుబట్టి మరీ పెళ్లి చేసుకున్నాడు.

ఇంటికి పెద్ద కోడలిగా అర్షియా అత్త అడుగుజాడలను తూచా తప్పుకుండా ఫాలో అయింది. దీంతో అత్త మెచ్చిన కోడలు అయింది. ఆమె తర్వాత వచ్చిన కోడలు మాత్రం అత్తను అర్థం చేసుకోవడానికే మూడేళ్లు పట్టింది.

పెళ్లయ్యాక మూడేళ్లకే అర్షియా అమ్మానాన్నలు పోయారు. అప్పటినుంచి ప్రతీ రంజాన్, బక్రీద్ పండగలకు పుట్టింటికి అని హఫీజ్ పేటలో ఉన్న కబ్రస్తాన్‌కు వెళ్తుంది. “కబ్రస్తాన్‌లో ఆడవాళ్లకు ఎలాగూ ఎంట్రీ లేదు కదా? వాడు వెళ్తాడులే” అని అత్త భర్తను పంపి తనను ఆపే ప్రయత్నం చేసినా కూడా భర్తతో వెళ్లి తన పంతం నెగ్గించుకుంది అర్షియా. కబ్రస్తాన్‌కు దూరంగా నిలబడి ఆకాశానికి అర్రులు జాచి అమ్మానాన్నల పేరు మీద దువా వేడుకుని దరూద్ సమర్పించుకునేది. గాల్లో సైగలు చేస్తూ వాళ్లతో లైవ్‌లో మాట్లాడినట్టు ఫీలయ్యేది. ఆమెనలా చూసినవాళ్లు పిచ్చిదేమో అనుకునేవారు.   

“మా అమ్మానాయినలకు కొడుకులు లేరు. కొడుకైనా, బిడ్డె అయినా నేనొక్కదాన్నే. వాళ్లు సచ్చిపోయిర్రు. పండగలప్పుడన్నా నేను వోయి వాళ్ల బొందల మీద ఇన్ని పూలు ఏసి వస్తే వాళ్ల ఆత్మ తుర్తివడ్తది గదా? దయుంచి నన్ను ఆపకుర్రి మీకు దండం వెడ్త. పోకపోతే నా పానమంతా గావర గావర అయితది” అత్తను చూస్తూ దండం పెట్టింది అర్షియా.

అత్తను ఎదురించి మాట్లాడ్డంలా అనిపిస్తోంది ఆమె మనసుకు. కానీ తప్పట్లేదు. ఉన్నత చదువులు చదువుకుని సాఫ్ట్‌వేర్ ఉద్యోగం చేస్తున్న తనని “ఆ ఉద్యోగం ఎందుకు? మనకు ఏం తక్కువని ఈ ఇంటి కోడలు బయటకు వెళ్లి ఉద్యోగం చెయ్యాలి? నీ సంపాదనతో ఇల్లు గడవాల్సినంత అగత్యం లేదు కదా? శుభ్రంగా ఇంటిపట్టునే ఉండి నమాజ్, దువాలో ఉండు” అని అత్తయ్య, భర్తలు హుకుం జారీచేసి తనకు నచ్చిన ఉద్యోగాన్ని మాన్పించేసి ఇంటికే పరిమితం చేశారు.

అలా ఇంట్లో కట్టేసినట్టు ఉండడం ఆమెకు ఎంతమాత్రమూ ఇష్టంలేదు. కానీ వాళ్ల మాటకు ఎదురుచెప్పి ఉద్యోగం చెయ్యలేని నిస్సహాయత? అలా అత్తింట్లో ఎన్ని ఆంక్షలు పెట్టినా వాటిని చిన్న చిర్నవ్వుతో భరించింది కానీ పండగ పూట పుట్టింటికి వెళ్లకపోతే మాత్రం తట్టుకోలేనట్టుగా మారిపోతుంది ఆమె నిలువు దృశ్యం.

కబ్రస్తాన్ ముందుకు వెళ్తే ఆమెకు అమ్మానాన్నల్ని పలకరించి వచ్చినంత సంబరంగా అనిపిస్తుంది. ఆ సంబరం అత్తింట్లో ఏడాది పాటు ఉండడానికి కావాల్సినంత మనో స్థైర్యాన్నిస్తుంది. తోబుట్టువులు లేని ఒంటరిది అవడంతో అదొక సెంటుమెంటులా ఫీలవ్వసాగింది.

ఆడవాళ్లు తమకు నచ్చిన పని చేసే స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పుడే ఈ ప్రపంచానికి నిజమైన స్వాతంత్ర్యం వచ్చినట్టు. మసీదులోకి ప్రవేశం లేకపోయినా కనీసం కబ్రస్తాన్‌లోకి ఆడవాళ్లకు ప్రవేశం ఉండుంటే ఎంత బాగుండేదో అని ఎన్నిసార్లు అనుకుందో. ఆ అల్లాహ్ అందులో తమకు మినహాయింపు కలిగించాలని చాలాసార్లు దువా చేసింది. కానీ అల్లాహ్ కూడా పురుషుడే కదా? తన మొర ఆలకిస్తాడా? లేకపోతే నా ఆజ్ఞను శిరసా వహించమని చెబుతాడా? అని ప్రశ్నించుకున్న సందర్భాలు కోకొల్లలు.

ఆత్మాభిమానం దండిగా ఉంది. అమ్మానాన్నలు తనను అలా పెంచారు. తన కాళ్ల మీద తను నిలబడేలా చేశారు. అదే అలవాటు అయింది. కానీ పెళ్లయ్యాక తన ఆత్మాభిమానం పూర్తిగా దెబ్బతిన్నట్టైంది. పెళ్లయ్యాక తనిష్ట ప్రకారం ఉద్యోగం చేస్తానంటే తనకేం అభ్యంతరం లేదని భర్త బషీర్ అన్న మాటను గట్టు మీద పెట్టేశాడు. ఎందుకంటే అమ్మ మాటను అతను జవదాటలేడు. మతంలోని సాంప్రదాయాలు, ఆచారాలు ఆడవాళ్లను కట్టడి చేస్తున్నాయనే ఎరుక లేకుండా ఆ ఆడవాళ్లే వాటిని అనుసరిస్తూ, సాటి ఆడవాళ్ల మీద కఠినంగా రద్దుతుంటారు. కొడుకులు అయిన పురుషుల మీద కూడా వాళ్లే గుర్తుచేసి మరీ రుద్దుతుంటారు.

అందుకే ఇవాళ ఆచార, సాంప్రదాయాలు బలంగా నాటుకున్నాయి. అంతకన్నా ఎక్కువ బలంగా స్త్రీలను పాతాళంలోకి అణిచివేశాయి? ఇవన్నీ అర్షియాకు తెలుసు. అభ్యుదయ భావాలు ఎక్కువ. కానీ ఏకాకి అయిందామె. గొర్రెలు బావిలో దూకిన చందంగా అందరు ఆడవాళ్లతో తను కూడా ఆ రొచ్చులో దూకుతూ తన ఆత్మాభిమానాన్ని నిండా ముంచేసుకుంది.  

కొన్నిసార్లు ఆమె స్థానంలో కొడుకును పంపించింది అత్త. “నువ్వు పోయి ఏం లాభం చెప్పు? ఆడోళ్లకు అన్లకు వోయే మోక లేదు గదా? నువ్వు ముట్టి ఇచ్చిన పూలను నీ మొగోడు తీస్కపోయి మీ అమ్మానాయిన బొందల మీద పోసి వస్తున్నడు గదా? సాలదా అది?” కనుగుడ్లు పెద్దవి చేస్తూ అంది షాజాది.

ఆడోళ్లు కబ్రస్తాన్‌లకు పోవద్దు అనే మాట అర్షియా గుండెను పిండేసినంత పనిచేసింది.  “హే ఖుదా.. మా ఆడోళ్ల మీద నీకు ఎందుకంత వివక్ష. మేము కబ్రస్తాన్‌లకు వస్తెనే పాపం అంటుకుంటదా?” అనుకుంది మనసులో. అలా అనుకున్నప్పుడు ఆమె కళ్లలోంచి కన్నీటి చుక్కలు నేలరాలాయి. కొంగుతో తుడుచుకుంది.

తోడి కోడలు నజ్మా అక్కడే నిల్చుని ఎవరు మాట్లాడితే వాళ్ల ముఖం చూస్తోంది. షాజాదీ ఆమెను చూస్తూ కళ్లతో సైగ చెయ్యగానే నజ్మా చటుక్కున లోపలికి వెళ్లిపోయింది.

మల్లేపల్లి దగ్గర ఉన్న జిర్రా ఏరియా అది. ఆ ఇంట్లో షాజాదీ చెప్పిందే వేదం. ఆమె గీత గీసిందంటే ఇద్దరు కొడుకులు అస్సలు ఆ గీత దాటే సాహసం అస్సలు చెయ్యరు. సాంప్రదాయాలను ఫాలో అవడంలో ఆమె చాలా స్ట్రిక్టుగా వ్యవహరిస్తుంది. వాటిని ఫాలో అవడంలోనే అసలైన జీవిత పరమార్థం దాగి ఉందని స్థిరంగా నమ్ముతుందామె. ఆ నమ్మకాన్ని అందరి మీదా ఓ నియంత మాదిరి ఆపాదిస్తుంటుంది. కూతురు సహా కొడుకుల పెళ్లిళ్లు అయిపోయాయి. మనవళ్లు, మనవరాళ్లు ఉన్నారు. అయినా ఆ ఇంటికి స్ట్రిక్టు రూలర్ మాదిరి మసలుకుంటుంది.

ఇంతలో అక్కడికి అర్షియా భర్త బషీర్ వచ్చాడు. సోఫాలో కుబుసం విడిచిన పాముల బుసలు కొడుతున్నట్టు కూర్చున్న అమ్మని, ధీనంగా నిల్చున్న భార్య ముఖాన్ని చూసి విషయం అర్థం చేసుకున్నాడు. నిన్నే రంజాన్ అయిపోయింది కాబట్టి తన భార్య ఇవాళ హఫీజ్ పేట్‌కు వెళ్తుంది అనుకున్నాడు.

అటు అమ్మ సైడ్ తీసుకున్నా, ఇటు భార్య సైడ్ తీసుకున్నా సమస్యే. బషీర్ ఆడవాళ్ల మధ్యలోకి అస్సలు దూరడు. అలాంటిది ఏదైనా సమస్య ముదురుతుందంటే అక్కడినుంచి నెమ్మదిగా జారుకుంటాడు. ఆడవాళ్ల సమస్యను ఆడవాళ్లే సాల్వ్ చేసుకోవాలి. మధ్యలోకి మగాళ్లు దూరారంటే అది చినిగి చినిగి చాంతాండంత అయి తమ మెడకే చుట్టుకుంటుందని అతనికి తెలుసు. కాబట్టి చాలా సందర్భాలలో అత్తాకోడళ్ల మధ్య అస్సలు తలదూర్చలేదు. ఇంటికి వచ్చాడంటే చెవులున్నా చెవిటిలా, కళ్లున్నా గుడ్డివాడిగా నడుచుకుంటాడు.

తల నొప్పెడుతోంది అన్నట్టు బాగా అలిసిపోయినవాడిలా గొణిగాడు.

నిన్నే పండగ అయింది. చుట్టాలు, బంధువులతో అలాయి బలాయిలు, ఫోన్‌లో ఈద్ ముబారక్ పకలరింపులు, షీర్ కూర్మా తాగెయ్యడంతో అదో రకమైన పండగ మత్తెక్కేసింది. వాళ్ల దగ్గరికి, వీళ్ల దగ్గరికి తిరిగి పండగ శుభాకాంక్షలు చెప్పి తియ్యని సేమియా పాయసం ఎక్కువ తాగేసరికి ఒళ్లంతా కుదేసినట్టు అవుతోంది. ఉదయం ఆఫీస్ లీవ్ పెట్టాలనే మూడ్‌లోనే ఉన్నాడు కానీ అతనికి ఈసారి హఫీజ్ పేట్‌కు వెళ్లాలని లేదు. కొడుకును తీసుకుని అర్షియానే వెళ్తుంది అనుకున్నాడు. కాబట్టి వాళ్ల మధ్యలోకి దూరి అలిసిపోయిన తాను అక్కడికి వెళ్లి ఇంకా అలిసిపోవడం సుతారమూ ఇష్టంలేక అబద్ధం అల్లక తప్పింది కాదు.

“నాకు రేపు ఆఫీస్ ఉంది. ఇయ్యాల్ల బగ్గ అలిసిపోయిన. నేను హఫీజ్ పేట్‌కు పోలేను అమ్మా” అంటూ మరో మాటకు ఆస్కారం లేనట్టు లోపలి గదిలోకి వెళ్లిపోయి నిండా దుప్పటి కప్పుకుని కాళ్లు వారజాపి పడుకుండిపోయాడు. భర్త నోటి నుంచి ఆ మాట వినగానే అర్షియా కళ్లు చముక్కున మెరిశాయి. అలా గదిలోకి వెళ్తున్న భర్తను ఆరాధనగా చూసింది.

ఆమె నిల్చున్న హాలుకి ఎదురుగానే ఉంది బెడ్రూం తలుపు. అలా చూస్తున్న ఆమెను దుప్పటి తొలగించి చూసి కన్ను కొట్టాడు చిలిపిగా. ఆ చర్యకు అర్షియా మరింత షాకైంది? భర్త చిలిపి చేష్టలు తనకు అలవాటు ఉన్నవే అవడంతో అసలు వాస్తవం తెలుసుకుని షుక్రియా అన్నట్టు కళ్లతోనే సైగ చేసింది.

కానీ షాజాదికి మాత్రం కొడుకు చెప్పిన మాట విని అరికాళ్ల మంట తలకెక్కినట్టు అయింది. కోడలు పంతమే నెగ్గేలా ఉందనుకుని ఏం చెయ్యాలో తోచక షాజాదీ బిక్కముఖం వేసింది. ఏమీ అనలేకపోతోంది.

“ఏమో పోర్రి.. అంతా మీ ఇష్టమున్నట్టు జేసుకోర్రి” అంటూ తన గదిలోకి రుసరుసా వెళ్లి ధడేల్న డోర్ వేసుకుంది.

కటువుగా అయినా అత్త నుంచి అందిన గ్రీన్ సిగ్నల్ అర్షియాకు ఎక్కడలేని ఆనందాన్నిచ్చింది. జీవితంలో ఏడాదికొకసారి వెళ్లే ఆ సందర్భాన్ని ఆమె అచీవ్మెంట్ సాధించినంతగా ఆనందిస్తుంది. గబుక్కున బెడ్రూంలోకి దూరిపోయింది. గబగబా బ్యాగు సర్దుకుంది.

బెడ్డు మీద పడుకున్న బషీర్ నిద్రలోకి జారిపోయాడు. పదేళ్ల కొడుకు అయాన్ గదిలోనే ఆడుకుంటున్నాడు. ఓ బ్యాగు అందుకుంది. ఫ్రిజ్‌లోంచి తమలపాకుల గంప తీసి బ్యాగులో పెట్టింది. ఆ పూలని డాబా మీద నిన్నే కోసి పెట్టుకుంది.

అర్షియాకు గార్డెనింగ్ అంటే చాలా ఇష్టం. మూడు అంతస్తుల ఆ భవనం టెర్రస్ మీద చిన్నగా తోట ఏర్పాటుచేసింది. జాబ్ మానేశాక ఏం తోచక యూట్యూబ్‌లో చూసి డాబా మీద గార్డెనింగ్ పనులు మొదలుపెట్టింది. విశాలమైన డాబాను అందమైన పచ్చని నందనవనంలా మార్చేసింది. ప్రతిరోజూ ఆ రకరకాల పూలమొక్కలు, పళ్లు, కూరగాయల మొక్కలకు నీళ్లు పొయ్యడం, కలుపు మొక్కలు ఏరి పారెయ్యడం వంటి పనులు చేస్తూ పొద్దు గడుపడం అలవాటైపోయింది.

అర్షియా ఎప్పుడైతే మిద్దె వ్యవసాయాన్ని మొదలుపెట్టిందో అప్పటినుంచి ఆ ఇంట్లో కూరగాయలు బయట కొనకుండా అయిపోయింది.

ఇంటి ముందు ఉన్న చిన్నపాటి ఖాళీ స్థలంలో పెట్టిన మల్లె పందిరి తీగ ఆ భవనానికి పోటీ పడుతూ పాకేస్తూ దానంత ఎత్తుకు ఎదిగి టెర్రస్ మీదకు చేరింది. టెర్రస్ మీద పందిరి వేసింది. ప్రతిరోజూ మల్లెలు, గులాబీల గుభాళింపుతో పవళిస్తుంది ఆ డాబా. పండగ సందర్భంగా గులాబీ, చక్రం, గుర్మాశి, నేల గులాబీ, బంతి, చేమంతి, కనకాంబరాల పువ్వులు కూడా విరబూశాయి. ప్రతీ పండక్కి ఆ పూలను ఎంతో అపురూపంగా కోసి కవర్లో పెడుతుంది. వాటన్నింటిని తన చేత్తో తాకుతుంది, కళ్లకు అద్దుకుంటుంది. తన స్పర్శ ఆ పూల ద్వారా అమ్మానాన్నల సమాధిని చేరాలి. తన జ్ఞాపకాల్లో వారెప్పుడూ సజీవంగానే ఉన్నారన్న సంకేతాలు చేరాలని తపన పడుతుంటుంది.

గంపలో వేసి వరిగడ్డి తడిపి పూల మీద పెట్టి ఫ్రిజ్‌లో పెట్టింది. అందులో కొన్ని పూలు నిన్న అత్తింటివారి సమాధులను అలంకరించాయి. అత్తయ్య గ్రీన్ సిగ్నల్ ఇవ్వగానే ఆ మిగిలిన పూలను తీసుకెళ్లి అమ్మానాన్నల సమాధి మీదకు చేర్చాలని కళ్లల్లో ఒత్తులు వేసుకుని ఎదురుచూడసాగింది. భర్త కిటుకు వల్ల తన ప్రయాణానికి మార్గం సుగమం అయింది.

ఆనందం పట్టలేనట్టు ఆ పూలను ఫ్రిజ్‌లోంచి తీసి బ్యాగులో వేసుకుంది. బయటినుంచి కొని తెచ్చే పూలను సమర్పించడం ఆమెకు సుతారము ఇష్టంలేదు. తన పెంచి పోషించిన తోటలోంచి పూలను సమర్పిస్తే బాగుంటుందని బయటనుంచి పూలు అస్సలు తెప్పించదు. స్వయంగా తన చేత్తో కోసి సమాధి మీద వేయిస్తుంది.

తొమ్మిదేళ్ల అయాన్‌ బట్టలు మాసిపోవడంతో వేరే డ్రస్ మార్చింది. పౌడర్ పెట్టి, తల దువ్వింది. మధ్యలో బాబు ఆకలి అంటాడని కాసిన్ని స్నాక్స్ కూడా పెట్టుకుంది. వాటర్ బాటిల్, పల్పి ఆరెంజ్ జ్యూస్ బాటిల్ కూడా పెట్టుకుంది.

బయటకు నడిచింది. కారులో డ్రైవర్ సిద్ధంగా ఉన్నాడు. వెళ్లి కారులో కూర్చుండగానే కదిలింది.

తన మాటను కాదని పంతం నెగ్గించుకుందని అర్షియా మీద గుర్రుగా ఉంది షాజాది. వెళ్లి తన గదిలో కూర్చుని తస్బీ(జపమాల) పట్టుకుంది. కానీ చదవడానికి మనస్కరించట్లేదు. కోడలి ముందు అహం దెబ్బతిన్నట్టైంది. అలా ఆలోచిస్తూ కూర్చుంది.    

షాజాది భర్త రహమాన్ దుబాయ్‌లో దాదాపు ముప్ఫై ఏళ్ల వరకు ఉండి బాగానే సంపాదించాడు. పెళ్లైన కొత్తలో వెళ్లి తన యవ్వనం, రక్తం, చెమటంతా దుబాయ్ దేశాలకు ధారపోశాడు. అప్పుడప్పుడు అతిథిలా స్వదేశానికి వచ్చి వెళ్తూ ఆ చిన్న చిన్న ఆనందాలనే జీవితానికి ఆపాదించుకున్న అల్పజీవిగా ఉండిపోయాడు. అతని అన్నదమ్ములు, చిన్నాన్న, పెదనాన్నలు కూడా అరబ్ దేశాలకు వెళ్లి సంపాదించుకున్నవారే.

భర్త అక్కడుంటే ఇక్కడ షాజాది పరిస్థితి అంతుకు మించింది. క్షణక్షణం భర్త గురించిన యావే. ఆ యావలోనే తన ముద్దు ముచ్చట్లన్నీ మరిచిపోయి, పిల్లలే ప్రపంచంగా ఉండిపోయింది.   

భర్త సంపాదించిన ప్రతీ రూపాయిని పొదుపు చేస్తూ ఇక్కడ స్థలాలు, భూములు కొని పెట్టడమే కాకుండా పిల్లలను బాగా చదించింది షాజాది. అంతా అయ్యాక రిటైర్మెంట్ ఏజులో దుబాయికి స్వస్తి పలికి ఇండియా వచ్చాడు. అప్పటికే ముగ్గురు పిల్లల పెళ్లిళ్లు అయ్యాయి.

మనవళ్లు, మనవరాళ్లతో హాయిగా గడిపేద్దాం అనుకున్నాడు. పేదరికం సమసిపోయి మంచి స్థాయికి ఎదిగాం, ఇల్లు, భూములు ఉన్నాయి, పిల్లలు ప్రయోజకులు అయ్యారు. నిశ్చింతగా ఉండిపోదాం అనుకున్నాడు. కానీ ఓరోజు గుండెనొప్పి ఆయన్ను అనంత లోకాలకు తీసుకెళ్లింది. భర్త మరణం షాజాదిని చాలా కృంగదీసింది కానీ మనసు రాయి చేసుకుని కుటంబ భారాన్ని నెత్తిన పెట్టుకుంది.

ముప్ఫై ఏళ్లు భర్త దుబాయ్‌లో ఉండగా ఇంటి బాధ్యతలన్నీ తానే మోసింది. కాబట్టి ఇప్పుడు ఆ బాధ్యతలు తనకేం కొత్తగా లేవు. అలవాటుగా సాగిపోతోంది. ఇద్దరు కొడుకులు, కూతురు తల్లి ఏది చెప్పినా వింటారు. చాలా క్రమశిక్షణగా పెంచడంతో కొడుకులను చూసి కోడళ్లు, అల్లుడు కూడా ఇంట్లో అత్తయ్యను రూలర్‌లా చూస్తారు.

తెలిసిన అమ్మాయే.. అందునా రంగు, రూపమే కాదు గుణం కూడా నచ్చి  అర్షియాను ఇంటికి పెద్ద కోడలిగా తెచ్చుకుంది. పెళ్లయ్యాక మూడేళ్లకు కొడుకు పుట్టాడు. ఎన్నో ఆసుపత్రులు, దర్గాలు తిరగ్గా తిరగ్గా కొడుకు పుట్టాడు.

అర్షియా వాళ్లది హఫీజ్ పేట్. ఆమె పెళ్లయ్యాక ఐదేళ్ల కాలంలో అమ్మానాన్నలు కాలంచేశారు. తనొక్కతే కూతురు ఒక ఇల్లు, రెండు వందల గజాల స్థలం ఉన్నాయి. వాటిని తీసుకోవడానికి బషీర్ అస్సలు అంగీకరించలేదు.

“మాకు ఏం తక్క ఉందని మీవోళ్ల ఆస్తిని తీసుకోమంటవ్? ఓ పని జెయ్.. మీ బాబాయ్ వాళ్లు శానా గరీబోళ్లు గదా. వాళ్లకు ఆ ఆస్తులన్నీ ఇచ్చేస్తే బతుకులు బాగువడ్తయ్ గదా” అన్న భర్త మాట ప్రకారం వాళ్లకే ఇల్లు, జాగా ఇచ్చేసింది అర్షియా.

                                        ***

సాయంత్రం మూడు గంటల సమయంలో కారు మెహిదీపట్రం, బంజారహిల్స్ మీదుగా  జూబ్లీహిల్స్ చెక్ పోస్ట్ దాటుకుని హైటెక్ సిటీ, కొండాపూర్‌లలోని ట్రాఫిక్‌ను ఈదుకుంటూ  హఫీజ్ పేట్ వైపు వెళ్తోంది. అర్షియాకు బుర్కా అంటే అస్సలు ఇష్టం ఉండదు. కానీ ఇంట్లోవాళ్లు కోప్పడతారని బుర్కా వేసుకుని వచ్చి కారులో కూర్చున్నాక తీసేసి పక్కన పెట్టేసింది.

ఎప్పుడు హఫీజ్ పేట్ వెళ్లినా స్వేచ్ఛా వాయువులు గుండెల నిండా పీల్చుకున్నంత సంబరంగా ఉంటుందామెకు. తన ఆత్మాభిమానాన్ని నిర్మించిన ఏరియా అది.

కారు ఎక్కగానే అయాన్‌కు నిద్ర ముంచెత్తుకొచ్చి ఆమె ఒళ్లో వాలిపోయాడు. అతని తల్లో చేత్తో నిమురుతూ దీర్ఘాలోచనలో పడిపోయింది అర్షియా. ట్రాఫిక్ ఎక్కువగా ఉండడంతో చిరాకు పడుతూ డ్రైవ్ చేస్తున్న డ్రైవర్‌ను గమనిస్తోంది.

అవసరం లేకపోయినా హారన్లు మోగిస్తుండడంతో ఆ డిస్టర్బెన్సుకు నిద్ర ఎగిరిపోయింది అయాన్‌కు లేచి తల గోక్కుంటూ అమ్మను చూశాడు. “అమ్మీ ఇంకా హఫీజ్ పేట్ రాలేదా?” అన్నాడు. “లేదు బెటా” అంటూ పల్పీ ఆరెంజ్ జ్యూస్ బాటిల్ అతని నోటికి అందించింది. ఎండ వేడిమికి తాళలేనట్టు గటగటా ఆ జ్యూసును తాగేశాడు అయాన్.

కిటికీలోంచి బయటకు చూస్తూ “అమ్మీ.. నానా, నానీ కథ చెప్పవా?” అన్నాడు గోముగా. ఆ కథ తనకు తెలుసు అయినా అమ్మతో పదేపదే చెప్పించుకుని రాత్రుళ్లు నిద్రపోవడం అయాన్‌కు అలవాటు. నిజజీవిత కథను ఓ కథలా చెప్పి రక్తి కట్టిస్తుంటుంది అర్షియా.

కొడుకు వైపు మురిపెంగా చూస్తూ చెప్పనారంభించింది. “నానా(అమ్మ తండ్రి) పేరు మహబూబ్. మహబూబ్ ఆ ఇంటికి పెద్దకొడుకు. ఆయన ఎన్క ఇద్దరు చెల్లెండ్లు, ఇద్దరు తమ్ముండ్లు ఉన్నరు. వాళ్ల నాయిన చిన్నగున్నప్పుడే సచ్చిపోవుడుతోని ఇంటికి పెద్ద కొడుకుగా భారం అంతా మహబూబ్ మీదనే పడ్డది. నాంపల్లిల ఉండే బజార్ ఘాట్‌ల ఉండేటోళ్లంట అప్పట్ల. అప్పటికే సర్కార్ బడిల ఎనిమిదో తరగతి సదువుతున్న మహబూబ్ ఇస్కుల్ బందువెట్టి లారీ మీద క్లీనర్‌గా వెళ్లేటోడు. వాళ్లమ్మ కుందన్ వర్క్ చేసేది. అయినా ఇల్లు గడవడం కష్టంగా ఉండేది. చిన్న ఇంట్ల అంతమంది తలదాచుకునేటోళ్లు. దీంతో మహబూబ్ పొద్దస్తమానం లారీ మీద క్లీనర్ పనిజేసి రాత్రుళ్లు రిక్షా తోలి ఆ వచ్చే రెండు, మూడు రూపాయల చిల్లర నాణేలు తెచ్చి వాళ్లమ్మ చేతిల పోసేటోడు. అట్లా మహబూబ్ ఎక్కువ కష్టపడితే గానీ ఇంట్ల ఎవరూ ఉపాసం ఉండకపోయేటోళ్లు. పని జల్ది నేర్చుకుంటే డ్రవర్ అయి ఎక్కువ జీతం తీసుకోవచ్చని మహబూబ్ ఐదేండ్లల్లనే డ్రైవింగ్ నేర్సుకొని దినపత్రికలను ఊరూరా చేర్చే వ్యాన్ నడపుడు మొదలువెట్టిండు. అటెన్క ఎదిగొచ్చిన చెళ్లెండ్ల లగ్గాలు చెయ్యనీకి అప్పులు, తమ్ముండ్లు స్థిరపడనీకి, వాళ్ల లగ్గాలకు పైసలు సరబర జేసుడు, లేదా అప్పులు జేసుడు, ఇట్ల ఇవన్నీ అమ్మా కొడుకులే చూసుకున్నరు. అట్లా అమ్మ కాలంజేసింది. కుప్ప లెక్క ఉన్న అప్పు. తన రెక్కలను ముక్కలు జేసుకొని ఆ అప్పంతా తీర్చిండు మహబూబ్. అమీనాను లగ్గం జేసుకున్నంక ఆమె గూడా ఇంట్ల కుట్టు పనులు, కుందన్ పనులు జేసుకుంట సంపాదించేది. మహబూబ్ ఆ పత్రికల వ్యాన్ నడపనీకి రాత్రుళ్లు ఒంటిగంటకు బయలుదేరి నడ్మల ప్యాసింజర్ చెయ్యెత్తిన చోటల్లా ఆపుకుంట మీద మీద పైసలు సంపాదించుకునేటోడు. హైదరాబాద్ నుంచి నిజామాబాద్, మెదక్, రంగారెడ్డి, సంగారెడ్డిలకు ఎక్కువగా తోలేటోడు. అట్ల పోయిన ప్రతిసారి ప్యాసింజర్లను దేవుండ్ల లెక్క భావించి ఎక్కిచ్చుకునేటోడు. ఆ సంపాదనే తనకు వచ్చే జీతానికి రెండు మూడు రెట్లు ఎక్కువగా వచ్చేది. దీంతో మహబూబ్ అప్పులన్నీ తీరగా జమా చేసుకుని సొంత ప్లాటు, ఇల్లు కట్టుకున్నడు. తన రెక్కలు సలామత్ ఉన్నన్ని రోజులు సంపాదించిండు. వాళ్లకొక బంగారు పాప ఉండె. ఆమె పేరు అర్షియా” అని ఆగిపోయి కళ్లను చక్రాల్లా తిప్పింది.

అది అమ్మే అని అతనికి తెలిసు కాబట్టి కిసుక్కున నవ్వాడు. మళ్లీ తనే కంటిన్యూ చేస్తూ “బిడ్డెను ఎంతో అపురూపంగా పెంచుకున్నరు. ఆమె లగ్గం జేసిన మూడేండ్లలల్లనే ఇద్దరు ఒకరి ఎన్క ఒకరు సచ్చిపోయిర్రు” అంటూ కన్నీళ్లు పెట్టుకుంది.

అమ్మ కళ్లలో కన్నీటిని చూసి అతని కళ్లు కూడా చిప్పిల్లాయి. “తాత, అమ్మమ్మ కుటుంబం కోసం శానా కష్టవడ్డరు కదమ్మీ?” అన్నాడు.

“అవున్రా. నీకింకో ముచ్చట జెప్పాల్నా.. వాళ్లకు పుట్టిన బిడ్డె వాళ్ల సొంత బిడ్డె కాదు” అని ఆగిపోయింది.

ఆ మాట విని అతను షాకయ్యాడు? కథలో ఎప్పుడూ ఆ ఊసు ఎత్తని అమ్మ నోటి నుంచి ఆ మాట కొత్తగా అనిపించి చెవులు రిక్కించాడు.

“అంటే అమ్మీ నువ్వు వాళ్ల కన్నబిడ్డెవు కాదా?”

“కాదురా. వాళ్లకు పిల్లలు కాలేరు. దీంతోని యాడనో అనాథగా దొరికిన నన్ను తెచ్చుకొని నడుపుకున్నరు. వాళ్లు గనుక నన్ను నడుపుకోకుంటే నేనియ్యాల్ల ఇంత పెద్ద సదువు సదివేదాన్ని కాదు, జాబ్ జేసేదాన్ని కాదు, ఏడనో పెంట కుప్పలల్ల చెత్త ఏరుకుంట బతికేదాన్ని. ముస్లిం కుటుంబమే అయినా నన్ను వాళ్లు ఆడపిల్ల లెక్క గాకుంట ఆడ పులి లెక్క పెంచిర్రు. నాకు ఏది ఇష్టమో అదే చెయ్యుమన్నరు. ఎక్కడా నామీద ఆచారాల ఆంక్షలు, సంప్రదాయాల సంకెళ్లు పెట్టలేదు. కనీ నా జన్మ మొగ జన్మ అయ్యుంటే ఇయ్యాల్ల కబ్రస్తాన్‌లకు పోయి సమాధుల మీద పూలు ఏసి వచ్చేదాన్ని గదా? కనీసం వాళ్లు నన్ను గాకుంట నీ అసుంటి మొగపోరన్ని సాదుకున్నా ఇయ్యాల్ల వాళ్ల సమాధులు పువ్వులతోని ఎలిగిపోయేటియి” అంటూ నిట్టూర్చింది.

అసలు వాస్తవం తెలిసిన అయాన్ అలా నోరెళ్లబెట్టాడు కాసేపటి వరకు!   

చుట్టూ పరిసరాలను అద్దాల్లోంచి చూస్తున్న అర్షియాకు హఫీజ్ పేట్ సమీపిస్తున్న సంకేతాలు కనిపిస్తున్నాయి. భావోద్వేగం తన్నుకురాసాగింది. తన బాల్యం అంతా హఫీజ్ పేటలోనే గడిచింది. కాబట్టి అవన్నీ గుర్తుకు వస్తున్నాయి. తన బాల్యంలో ఆ ఏరియా ఇంతగా డెవ్‌లప్ అయి లేదు. చెట్లు, చిన్న చిన్న గుట్టలు ఉండేవి. కానీ ఇప్పుడు అన్నీ ఇళ్లే.

బాల్యం గడిచిన పరిసరాలను అంత తేలిగ్గా ఎవరూ మరిచిపోనట్టే అర్షియా కూడా ఆ జ్ఞాపకాలను తన గుండెల్లో పదిలపరుచుకుంది. అమ్మానాన్నలకు తను ఒక్కత్తే కూతురు. పెళ్ళయ్యాక వాళ్లు అనారోగ్యాలతో ఒకరి తర్వాత ఒకరు పోవడంతో ఆ ఇల్లును బాబాయ్ వాళ్లకు ఇచ్చేయడం జరిగింది. ఆ తర్వాత బాబాయ్, పెదనాన్నలు ఏమైనా ఫంక్షన్లు చేస్తే తప్పితే అటువైపు వెళ్లడం కుదరలేదు ఆమెకు.

అలా ఆలోచనల ప్రవాహంలో కొట్టుమిట్టాడుతుండగా హఫీజ్ పేట్ బ్రిడ్జి వచ్చింది. దాన్నలా చూస్తుండిపోయింది కాసేపటివరకు. బ్రిడ్జి ఎడమ పక్కనుండి లోపలికి వెళ్లాలి.

అక్కడినుంచి నేరుగా ఓ మూడు కిలోమీటర్ల మేర రోడ్డు ఉంటుంది. ఈ చివరి నుంచి మొదలుపెడితే రైట్, లెఫ్ట్ గల్లీలను నెంబర్లతో పిలుస్తారు. వాళ్లిల్లు ఉన్న గల్లీ తొమ్మిది. ఆ గల్లీ దగ్గరపడుతుంటే గుండెల్లో దడ మొదలైంది.

కారును స్లోగా వెళ్లమని డ్రైవర్‌కు చెప్పింది. ఆ గల్లీలో నాలుగో ఇల్లే తమది. కానీ అది ఇప్పుడు బాబాయ్ వాళ్ల ఇల్లు. తను ఆడుకుని పెగిరి పెద్దైన గల్లీ అది. అవన్నీ తన కళ్ల ముందు దృశ్యాలుగా కనిపిస్తుంటే చాలా ఎమోషనల్ అవసాగింది.

అలా కారు ఇరవైయో నెంబర్ గల్లీ దగ్గర ఆగింది. అక్కడే మసీదు, కబ్రస్తాన్ కలిసి ఉన్నాయి. కారు దిగింది. శాశ్వత నిద్రలో ఉన్న అమ్మానాన్నల దగ్గరికి వచ్చి తట్టి లేపుతునట్టు అనిపించింది.

పండగల సందర్భంగా తమవారు వచ్చి తమ సమాధుల మీద పూలు, దరూద్ సమర్పిస్తే ఆత్మ సంతృప్తి చెందుతుందని అనగా విని దాన్ని మనసులో పెట్టుకుని అర్షియా ప్రతీ రంజాన్, బక్రీద్‌లకు ఇలా వచ్చేస్తుంది.

కొన్నిసార్లు భర్తతో వచ్చింది, కొన్నిసార్లు ఒక్కతే వచ్చింది, ఈసారి కొడుకున తీసుకుని వచ్చింది. బుర్కాను అందుకోబోయి అక్కడే పెట్టేసి బ్యాగులో ఉన్న షాలువాను తీసుకుని తల మీదుగా కప్పుకుని కారు దిగి మసీదు ముందు నిలబడింది.

డ్రైవర్ వెళ్లి మౌల్వీని పిలుచుకువచ్చాడు. అతను రాగానే ఆమెకు సలాం చేశాడు. ఆమె వాలెకుమస్సాలాం అని సమాధానమిచ్చింది.

జానెడు గెడ్డం, కళ్లకు సుర్మా, నుదురు మీద నమాజు మచ్చ, లాల్చీ పైజామాలో ఉన్నాడు. “మా అబ్బా, అమ్మీల సమాధుల మీద ఈ పూల సమర్పించాలి. కాస్త చూడరా. మీతో మా బాబు వస్తాడు” అంది అర్థింపుగా.

“అదెంత పని ఇటివ్వండి” అన్నాడతడు.

ఆ పూల కవర్‌ను అతని చేతికి అందించింది. కూడా బాబును తీసుకుని మౌల్వీ లోనికి వెళ్తుంటే డ్రైవర్ కూడా అతణ్ని అనుసరించాడు. వాళ్ల వెనకాల నడుస్తూ అర్షియా కూడా కబ్రస్తాన్ గేటు వరకు వెళ్లి ఆగిపోయింది. అక్కడేదో లక్ష్మణ రేఖ గీసినట్టు అనిపించింది. గేటు పక్కన నక్కినట్టు నిల్చుని అటే ధీనంగా చూస్తోంది.

రాత్రిపూట అయ్యుంటే ధైర్యంగా ఒక్కదాన్నే కబ్రస్తాన్‌లోకి వెళ్లి అమ్మానాన్నల సమాధుల్ని చూసి వచ్చేదాన్ననిపిస్తోంది. “నాలెక్క ఆలోచించేటోళ్లు ఒక్కరిద్దరు ఉన్నా ధైర్యంగా లోపటికి పోయొచ్చేదాన్ని. మాతృమూర్తి గర్భం నుంచి శాశ్వతంగా పుడమితల్లి గర్భంలకే గదా వచ్చేది. ఇక్కడున్నది ఇద్దరూ స్త్రీమూర్తులే గదా? అయినా ఎందుకీ ఆంక్షలు?” అనుకుని గేటును గోళ్లతో రక్కసాగింది.

కబ్రస్తాన్ నిండా వేపచెట్లే ఉన్నాయి. ఆ వేపచెట్ల నడుమ అంతా సమాధులు కూడా కనిపించనంతగా పిచ్చి చెట్లు మనిషి లోతు వరకు పెరిగాయి. రంజాన్ సందర్భంగా కొంతవరకు పిచ్చి చెట్లను తీసివేయడంతో కొన్ని సమాధులు కనిపిస్తున్నాయి. ఆ సమాధుల మీద ఎర్రని గులాబీలు, మల్లెలు, గన్నేరు, ఇంకా రకరకాల పూలు ఇప్పుడిప్పుడే వాడిపోతున్నట్టుగా కనిపిస్తున్నాయి.

సమాధుల్లో చాలా ప్రశాంత వాతావరణం ఉన్నట్టనిపించింది. జీవితమంతా తీవ్ర గందరగోళంగా, అహంకారంగా, భీతిగా, గొప్పగా.., బతికిన మనిషి చివరికి ఈ కబ్రస్తాన్‌లో ఎంత ప్రశాంతంగా నిద్రపోతాడో అనుకుంది.

అమ్మానాన్నలు ఇక్కడే ఉన్నారనే స్ఫురణకు వచ్చి వెక్కసాగింది. దరూద్ చదువుకుంటూ రెండు చేతులెత్తి ఆ పైవాడితో దువా వేడుకుంటోంది.

“యా అల్లాహ్.. అమ్మానాన్న ఎంతో కష్టపడ్డరు అని నీకు తెలుసు. వాళ్లను నీ జన్నత్‌ల మంచి స్థానంల ఉంచు తండ్రీ. వాళ్ల పాపాలు ఏమైనా ఉంటే క్షమించు తండ్రీ” అని వేడుకుని దరూద్ చదువుతూ వాళ్ల పేర్లు తలుచుకోసాగింది.

కబ్రస్తాన్‌లోకి వెళ్లి వాళ్ల సమాధుల మీద పడి కాసేపు ఏడ్చి ఏడ్చి రావాలని ఉంది. కానీ తను ఆడది, ఆడవాళ్లకు కబ్రస్తాన్‌లోకి, మసీదులోకి ఎంట్రీ లేదు? కాబట్టి అలా నిస్సహాయంగా ఆ గేటు వద్దే కుప్పకూలిపోయింది.

“యా అల్లాహ్.. మేము సచ్చినంక కాదు బతికున్నప్పుడు గూడా మాకు కబ్రస్తాన్‌లకు అనుమతి ఇయ్యయ్యా. మావోళ్లు సచ్చినప్పుడు మా చేత్తోని వాళ్ల సమాధుల మీద ఇంత మన్ను వోసే భాగ్యాన్ని ఇయ్యయ్యా. మేమూ నువ్వు పుట్టిచ్చిన బిడ్డలమే గదా తండ్రీ. కానీ మాకు వేరు రూల్స్, మగవాళ్లకు వేరే రూల్స్ ఎందుకయ్యా? నువ్వు ఆడవాళ్లను కబ్రస్తాన్‌లకు అనుమతిస్తే ఈ కబ్రస్తానే జన్నత్‌కు తొలి నందనవనం అయితది” అంటున్న ఆమె కళ్లు ఏరుధారలయ్యాయి.

కబ్రస్తాన్‌లోకి వెళ్లినవాళ్లు దూరంగా కనిపిస్తున్నారు. ఆ సమాధి మీద పడే ఆ పూవుకు ఉన్న అదృష్టమైనా స్త్రీకి లేదు కదా అనుకుంది. అల్లాతో దువా వేడుకున్నా వింటాడు కానీ అది అయ్యే పనేనా? ఆయనకు కాకుండా నేరుగా పురుషులకే చెప్పాలి. కానీ వాళ్లు ఆడవాళ్ల మాటను లెక్కలోకి తీసుకుంటారా? తనలా ఆలోచించే స్త్రీల సంఖ్య పెగిరినప్పుడే ఆ మార్పు సాధ్యం అవుతుండొచ్చు అనుకుని దీర్ఘశ్వాస వదిలింది.

ఇంతలో వెళ్లినవాళ్లు కాస్తా రావడం చూసిన ఆమె తననితాను సర్దుకుంది. కళ్లను తుడుచుకుంది. దగ్గరికి వచ్చిన మౌల్వీ చేతిలో ఐదు వందల నోటు పెట్టింది. “తుమ్హారే అమ్మీ అబ్బాకో దువా, రెండు ఖురాన్‌ల సవాబ్‌ను బఖష్ దియా హుం” అన్నాడు. ఆ మాటతో ఆమె మనసు దూదిపింజెలా మారిపోయింది.  

“ఖుదాహఫీజ్” అంటూ మౌల్వీ వెళ్లిపోయాడు. కొడుకు వెళ్లేటప్పుడు నానా, నానీ సమాధులను తాకి మొక్కి రావాలని పదేపదే చెప్పింది గుర్తొచ్చింది. వెంటనే అతని అరచేతులకు అంటుకున్న సమాధి మీది మట్టి రేణువులను చూసి ఆ చేతులను తన ముఖానికి రాసుకుని ముద్దు పెట్టింది. అమ్మానాన్నలకు ముద్దు పెట్టినట్టు ఫీలయ్యింది క్షణం పాటు.

                                        ————————