వ్యాసాలు

(మొదటి భాగం)
మహాకవి గురజాడ స్వర్గంలో సుఖవంతమైన ఈజీ చైర్లో (ఎనుకటి తాతయ్యలు వాడేది) కూర్చుని మధురవాణి ఇంటర్వ్యూలు చదువుతుంటాడు. చుట్టూ చాలా పుస్తకాలు నిలువు గుట్టల్లా ఉంటాయి.
ఊర్వశి : నమస్కారం గురువులకు గురువు గురజాడ గారూ! బాగున్నారా?
గురజాడ : ఆఁ ఈ బిరుదు గురువులకే గురువు అనేది చెళ్ళపిళ్ళ వారికి, ఆ తర్వాత విశ్వనాథకు, కృష్ణశాస్త్రి, శ్రీశ్రీకే నప్పుతుంది, చెల్లుతుంది.
ఉ: అదేమిటి మీ స్ట్రగుల్ తర్వాత దాదాపు ఒక ముప్పయేళ్ళు మీ ప్రభావం తెలియకుండా, బయట పడకుండా చేసిన చెళ్ళపిళ్ళ వారికి, విశ్వనాథ వారికి ఈ బిరుదు చెల్లుతుందన్నారు. ఎందుచేత?
గు: వ్యావహారిక భాషోధ్యమ తీవ్ర ప్రభావం చేతనే చెళ్ళపిళ్ళ వారి పద్యాలు పండితుల నొదిలి పామరుల చెంతకు చేరాయి. అంతే కాకుండా నేను చెప్పిన పై ఆ నలుగురూ సాహిత్య బృందాలను వెంటేసుకు తిరిగారు. కాబట్టి ఆ బిరుదు వారికే వర్తిస్తుంది.
ఉ : ఓహో! అలాగా! మీ చేతిలోకి ఈ మధురవాణి ఇంటర్వ్యూలు ఎలా వచ్చింది?
గు : ఇది మిసిమి రాణి పంపించింది.
ఉ : ఆహా! మధురవాణి, మిసిమిరాణి ఇలా ఎంతమంది తెలుసేం మీకు.
గు: అది నేను చెప్పకూడదు, నువ్వు వినకూడదు. అదంతే.
ఉ : సరే కానీ, మీ శిష్య న్యూక్లియర్ బాంబు శ్రీశ్రీ “అడుగు గురజాడది. అది భావికి బాట. మనలో వెధవాయిత్వం మరపించే పాట” అంటూ మన సాహిత్య పరిణామంతో కొత్త రోడ్డు మీరు వేశారని తామంతా అరసం, విరసం ఇత్యాదులు ఆ రోడ్డు వెడల్పు మాత్రమే చేశామని వాక్రుచ్చారు. మీరేమంటారు?
గు: అదేమిటి? వీళ్ళు చేసిన అన్ని అవకతవక పనులకు నేనా బాధ్యున్ని? అంటే కీర్తి కిరీటాలు, అవార్డులు వీరికి, అపఖ్యాతి, నిందా, దుమారాలు నాకా? ఏడి వాడు ఎక్కడున్నాడిప్పుడు?
ఊ : ఆయన ఆర్నెల్లు స్వర్గంలో, ఆర్నెల్లు నరకంలో ఉంటుంటాడు. ఎక్కడున్నా కుదురుగా ఉండడు. ఎక్కడో ఒక దగ్గర ఎప్పుడూ విప్లవం లేవదీస్తుంటాడు. ఎప్పుడో ఒకప్పుడు మీకు కలవకపోతాడా! ఒక తడాఖా తీద్దురు గాని లెండు.
గు : సరేగానీ, ఏమిటీ వీడ్ని నా శిష్య న్యూక్లియర్ బాంబు అన్నావూ. ఇదేం ప్రయోగం?
ఊ: : అంటే శిష్య పరమాణువు అనేది సాధారణంగా అందరూ వాడేదే కదా అని. అది కాక శ్రీశ్రీ మరియు ఆయన అనుయాయులంతా మీకు చేసిన సేవ అంతాయింతా కాదు కదా. అవన్నీ దృష్టిలో పెట్టుకొనే ఆపద ప్రయోగం చేశా.
గు : ఉహ్, ఆ సోది పోనిద్దూ. నా తర్వాత వారు నా బాటలు నడిచినవారు కృష్ణశాస్త్రి, చలం, దాశరథి, సుంకర, కాళోజీల తర్వాత నేను నీకు గుర్తొచ్చానా!
ఊ : నాకు మీపై అవ్యాజమైన ప్రేమ, భక్తి ఉన్నాయి. కానీ ఇప్పుడు ప్రతి సోషల్ మీడియాలో ఎడిటోరియల్ బోడొకటి ఏడ్చింది కదా. వారు సూచించిన వారినే, సూచించిన క్రమంలోనే మేము ముఖాముఖి నిర్వహించాలి.
గు : ఒహో! అదొకటుందా మధ్య. సరే, కానీయ్.
ఊ : : శ్రీ కొవ్వలి గోపాలకృష్ణ, శ్రీమతి గురజాడ అరుణ, శ్రీ గురజాడ రవీంద్రుడు అంటే మీ ముని ముని సంతతి అమెరికాలో గురజాడ ఫౌండేషన్ పెట్టి మీరు నడిపి వదిలిన ప్రకాశికను త్రైమాసికంగా అంతర్జాల పత్రికగా నడుపుతున్నారు.
ఎల్ల లోకములొక్క యిల్లె
వర్ణబేధములెల్ల కల్లె
చెట్ట పట్టాల్ పట్టుకు
దేశస్తులంతా నడువ వలెనోయ్
మంచి గతమున కొంచెమేనోయ్
మందగించకముందు కడుగేయ్
అనే మీ భావజాలానికి అనుగుణంగా నడుపుతున్నారు. ఇందులో గురజాడ అరుణ స్వయానా మీ ముని ముని సంతతే.
గు : అదేమిటీ! ఇప్పుడున్న సాహిత్యకారులూ, సాహిత్యాభిమానులూ, కళాకారులూ, కళాభిమానులంతా నా ముని ముని సంతతే కదా! ఇందులో స్వపర బేధం లేదు నాకు. అయినా ఇప్పుడిదంతా ఎందుకు చెప్తున్నావూ?
ఊ : ఎందుకంటే మీ ఆనందగజపతిరాజు సంతతి నుంచి వచ్చిన పి.వి.జి. రాజు గారు కాంగ్రెస్ నాయకులు. అప్పటి జమీందారీల రద్దు నేపథ్యంలో గుడి, గోపురాలు, స్కూళ్ళు, కాలేజీలు యాజమాన్యం పేరు మీద రూ. 50,000 కోట్ల ట్రస్టు ఏర్పరచారు. ఆ సంతతి ఇంకా ఆ దర్జా, హోదా అనుభవిస్తున్నారు. మీ సంతతులు మాత్రం అదే సాహిత్య సేవలో తరిస్తున్నారు. ఈ తేడాలెందుచేత?
గు : అదే, అంతే నాకు ప్రాప్తం అనుకుంటాను. ఈ కొవ్వలి గోపాలకృష్ణ సహస్రాధిక నవలా రచయిత కొవ్వలి లక్ష్మీనరసింహరావు సంతతేనా?
ఊ : : ఔనౌను. అదే సంతతి. కానీ మీరు నా ప్రశ్నకు సమాధానం చెప్పలేదు. దాటవేస్తున్నారు.
గు : రాజకీయ పలుకుబడి ఉంది కాబట్టి దేశంలోకెల్లా అత్యంత విలువైన సంపదను ట్రస్ట్ ద్వారా కాపాడుకున్నారు. కాంగ్రెస్, టిడిపి ఏదైతేనేం వాళ్ళకు సాధ్యమైన తోచిన రాజకీయ, సామాజిక సేవ చేస్తున్నారు. మిగతా వారిలో ఆ తెలివితేటలు, ముందు జాగ్రత్త లేకపోవడం వల్ల ఆస్తులన్ని ప్రభుత్వ పరమైనాయి. ఇక మిగతాది ఎ.జి.కె. మూర్తి అడ్వర్టైజింగ్ రంగంలో రాణించాడు కదా. ఎవరైనా స్క్రాచ్ టు రిచ్చెస్ కావలసిందే. ఏ రంగమైనా తెలివితేటలు, ప్రతిభ, పోటీతో రాణించాల్సిందే.
ఊ : కానీ మావోయిస్టులు, రాజ్యాంగం ప్రతిభా, గితిభా జాన్తానై. దళిత, గిరిజనులందర్నీ బహుజనులతో పాటు అధికార పీఠం ఎక్కించాల్సిందే అంటున్నారు కదా! దీనికేమంటారు.
గు : అనడానికేముంది. సామాజిక చట్రంలో బ్రాహ్మణులుపై దొంతరలో ఉన్నారు. వారి క్రింద రెడ్డి, వెలమ, కమ్మలు ఉండి వ్యవసాయం చేయించేవారు. ఆ గ్రామీణ వ్యవస్థలో కులవృత్తులన్నీ పాలుపంచుకునేవి. వాటి క్రింది సంచారజీవులు, సామాజిక బహిష్కరణకు గురైనవాళ్ళు ఉండేది. గిరిజనులు ఒక ప్రత్యేక జీవన పద్ధతి. వారి రక్షణకు, ఎదుగుదలకు రాజ్యాంగం ప్రత్యేక సూచనలిచ్చింది. ఐతే సామాజిక, రాజకీయ రంగాలలో సమాన అవకాశాలు లభించి అందరి ఎదుగుదలకు, సామాజిక ఉద్యమాలు దోహదం చేయాలి.
ఊ : ఐతే నేను శ్రీ పి.వి. నర్సింహారావు మరియు శ్రీ జి. వెంకటస్వామి గార్లపై తులనాత్మక, సామాజిక, రాజకీయ పరిశోధన చేయాలని అనుకుంటున్నాను గురువుగారూ.
గు: నీ జర్నలిజం ఇంటర్వ్యూలేవో నువ్వు చేసుకోక ఇటువంటి సమస్యల తేనెతుట్టి వ్యవహారాల్లో ఎందుకు వేలు పెడతావు. నీ పని నువ్వు చేసుకో చాలు.
ఊ : మీ వీరేశలింగం పంతులు, మీ వరవరరావు తమ సమకాలీన సమాజాన్ని, చెడును చీల్చి చెండాడొచ్చు కానీ మేం పరిశోధనలు చేయకూడదా? మీరు మీ లెక్చరరుద్యోగం చేసుకోక అన్నింట్ల వేలు పెడతారేం! మేం మాత్రం చేయకూడదా?
గు :అందులో రాగల సాధక బాధకాల వల్ల నేనలా చెప్పాను. నీకు ఆ ఓపికా, ఉత్సాహం ఉంటే చెయ్యి. పట్టుదలను ఎవడాపగలడు?
ఊ : ఇదేమిటి, నేను మీ అభిప్రాయాల్ని, ఇంకా చాలా విషయాల్ని అడుగుదామని వచ్చి ఇలా వేరే రూట్లో వెళ్తున్నాను.
గు : అదే చాంచల్యం!
ఊ : ఎందుకో గురువుగారూ మీలాంటి వాళ్ళు దగ్గరకు వస్తే వ్రాసుకున్న ప్రశ్నలకు బదులుగా చాలా ఉప ప్రశ్నలే వస్తుంటాయి.
గు : సరే సరే ఇతర దారుల్లో వెళ్ళకుండా నీ సమయం మించి పోకుండా ప్రశ్నలు వెయ్.
ఊ : కవులలో గుర్రపు స్వారీ వచ్చిన ఆధునిక కవులెవరైనా ఉన్నారా?
గు : అదేమిటి! నీ చూపు గుర్రపు స్వారీ మీదకు పోయింది. కొంపదీసి నా స్థానిక ప్రయాణాలలో వేరే రవాణా సౌకర్యం అందుబాటులో లేక నేను గుర్రపు స్వారీ చేశాను. నన్ను రామప్పంతులును ఒక గాటను కట్టవు గదా!
ఊ : అది కాదు, మీ పాత్రలన్నీ మీ అభిమాన పాత్రలే, సజీవ మూర్తులే. మీరు గుర్రపు స్వారీ ఠణాయించారు. ఆ విధంగా ఎన్టీఆర్, ఏయన్నార్, కాంతారావు గార్ల జానపదాలకు స్ఫూర్తి కదా!
గు: సంపూర్ణ ఆరోగ్యవంతులైన వారెక్కడ, అర్భకున్ని నేనెక్కడ! నువు భలే సామ్యం చెపుతావులే. ఊరుకో. అయితే ఒక రకంగా ఎన్టీఆర్ అభినయంలో ఆణిముత్యం, మధురవాణి అలియాస్ సావిత్రిల కన్యాశుల్కం
ఉంది కదా!
ఊ : ఆఁ గుర్తొచ్చింది గుర్తొచ్చింది. నష్కల్ రాకుమారుడు తీగారం నాన్న, ఎన్టీఆర్ నెల్లుట్ల నర్సింహ్మారావు అలియాస్ మధుసుధనరావు గారు, నష్కల్ నుంచి హన్మకొండకు యెల్ల గుర్రంపై వచ్చేవారు.
గు : ఇదేం బేహద్బీ. ఉండుండు. గుర్తుచేసుకోనీ. ఆ ఈయన మంచి అందగాడు, స్ఫురద్రూపి, కవి, గేయ రచయిత, గాయకుడు.
ఊ : ఔనౌను. అయితే మన సినీ కథానాయక ఎన్టీఆర్ గారు చదువుకునేటప్పుడు సైకిల్పై తిరిగి పాలు అమ్మేవారు. ఆ కాలంలో ఈ నష్కల్ లేదా తీగారం ఎన్టీఆర్ గారు మక్తేదార్ అంటే ఒక రకమయిన జమీందార్ హోదాలో తెల్ల గుర్రంపై కమాను నిర్వహించేవారు. అయితే కమ్యూనిస్టు పోరాటాలు, తెలంగాణ సాయుధ రైతాంగ పోరాటం నేపథ్యంలో ఆ మక్తాలు, జమీందారీలు రద్దై తెలంగాణ విముక్తమైంది. ఆ తర్వాత చివరకు చివరి పది పదిహేను సంవత్సరాల కాలంలో ఈ కరణం ఎన్టీఆర్ మహావీర్ హాస్పిటల్లో కేర్కర్గా, కోఆర్డినేటర్గా నెలకు 10 వేల రూపాయలకు పాలు పండ్లు, ఔషధాల పంపకం చూసేవారు. ఒక జీవితంలోనే ఐశ్వర్యం, హోదా, ఎత్తుపల్లాలు, నిమ్నోన్నతాలు ఈ ఇద్దరు ఎన్టీఆర్ జీవితంలో సంభవించాయి. దీనికి మీరేమంటారు?
గు : ఔనౌను, జీవితం బహు విచిత్రమైంది. ఎన్నో మలుపులు తిరుగుతుంది.
ఊ : చరిత్ర ఇది అయితే, మరి దేశ్ముఖ్, దేశ్పాండే, మక్తేదార్ల రద్దు కాంగ్రెస్ ఖాతాలో పడిందేమిటి?
గు : కాంగ్రెసు నైజమే అది. అది స్వతహాగా ఏ ఉద్యమం చేయదు. ప్రతి ఉద్యమాన్ని అది క్యాష్ చేసుకుంటుంది.
ఊ : ఐతే, ఈ కరణం ఎన్టీఆర్ గారు మంచి ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఒక అందమైన వైశ్య పతివ్రతా శిరోమణి, 20 కిలోల బంగారంతో లేచిపోదాం వస్తావా అని వెంటపడిందట. మీకేమైనా ఇటువంటి అనుభవాలున్నాయా?
గు : సాహిత్యం, భాషాసేవ, సంస్కరణవాదం, ఉద్యోగ బాధ్యతలు ఇలా నేను నా పనులలోనే నిమగ్నమై ఉన్నాను. అయినా వెంకటరమణయ్య పంతులు గారు వేశ్యల జీవితాలు, తాగుబోతుల అడ్డాలు, సామాజిక సమస్యల్ని నువు నిశితంగా దగ్గరగా పరిశీలించావు. అందుకే సజీవ రక్తమాంసాలతో తొణికిలాడుతున్న అద్వితీయ నాటకాన్ని, కథల్ని, గేయాల్ని రచించావని కితాబునిచ్చారు. అయితే సమాజంలో ఐశ్వర్యవంతులు, అందగాళ్ళకు ఇటువంటి ఉపాఖ్యానాలెన్నో ఉంటాయి. పోనిద్దూ.
ఊ : సరే, సరే గురువుగారూ. ఈ కరణం ఎన్టీఆర్ గారు మన కమ్యూనిస్టు రాఘవరావుగారూ ఉత్తరోత్తరా వియ్యంకులయ్యారు.
గు : మరి అదే కదా! సంఘర్షణ, సంవాదం, సమన్వయం అదే హైందవం (భారతీయం). ఇలానే సామాజిక పరిణామ ప్రగతి నడుస్తుంది.
ఊ : మీరు కొంచెం ఓర్పుతో, సమన్వయంతో ఇంకో 25-30 సంవత్సరాలు మంచి నవల శాస్త్రీయ రచనలు చేస్తే మీ ఆణిముత్యాల్ని మీరే ఆంగ్లీకరిస్తే తెలుగు సాహిత్యానికి అంటే భారతికి రెండవ వాఙ్మయ నోబెల్ బహుమతి వచ్చేది కదా!
గు: ఆలోచించకుండా ఉండటం, విశ్రాంతిగా గడపటం నా స్వభావానికే విరుద్ధం. అందుకే ఎల్లప్పుడూ ఆలోచనలతో ఉద్రేకానికి ఉద్వేగానికి గురయ్యేవాన్ని. అందుకే నా చివరి రోజుల్లో నన్ను కలుద్దామని నా ప్రాణమిత్రుడు గిడుగు పిడుగు వెంకటరామ్మూర్తి పంతులు అనుకొని మా ఊరికి వచ్చి కూడా కలువలేదు. ఏం ఉంటుంది? భాషా సంస్కరణవాదం, సంఘ సంస్కరణ వాటికై ఉద్రేకపడటం అదే కదా! అందుకే పాపం ఆయన రాలేదు. అయితే హరికథా పితామహుడు శ్రీమదజ్జాడ ఆదిభట్ల నారాయణదాసు గారు నోబెల్కి అర్హతలున్నా హంగు చేసుకోలేకపోయాడు.
ఊ : ఔనౌను అదే కదా! ఎవర్ని కలవం వారే గుర్తించాలి అని భీష్మించుకుంటే ఈ రోజులలో కుదరదు కదా! మళ్ళీ మనవాళ్ళలో శేషేంద్ర ఒక్కరే ఆ స్థాయికి ఎదిగారు.
గు : సంప్రదాయ సాహిత్య పరంపర అవగాహనతో షోడశి రామాణ రహస్యాలు మంత్రశాస్త్ర యోగశాస్త్ర నేపథ్యంలో నిరూపించాడు. ఆధునిక సాహిత్య నేపథ్యంలోనూ అద్భుత కృషి సల్పాడు.
ఊ : ఔనౌను, ఇందిరాదేవి ధనరాజ్గర్ సాంగత్యంలో జ్ఞానబాగ్ ప్యాలెస్ కూడలిగా ఉర్దూ, ఫారసీ, ఇంగ్లీష్ గోష్టిలు జరిగేవి. జర్మన్, లాటిన్, గ్రీక్ ఇత్యాదుల్లో ఆయన కవిత్వం అనువాదమై అనువాదమై, విశ్వవ్యాప్త అభిమానులను ఆయనకు తెచ్చిపెట్టింది. నోబెల్ దాకా పాకగల్గాడు కానీ ఆయనకీ జ్ఞానపీఠం దక్కలేదు, అని అభ్యుదయ సాహిత్యకారులు ఆయన గురించి, శ్రీశ్రీ గురించి వాపోతున్నారు.
గు : అందుకే నేను సాహిత్యం, కళలు రెండూ స్వతంత్ర ప్రతిపత్తితో ఉండి సమాజానికి దిక్సూచిలా కావాలని ప్రతిపాదించాను. వాటికి స్వతంత్ర ప్రతిపత్తి ఉండి, నిజమైన ప్రతిభను గుర్తిస్తే ఇటువంటి విమర్శలు రావు కదా!
ఊ : మరేమో… మరీ… మరీ మీ బయోపిక్ రాద్దామని ఎవరైనా వచ్చారా?
గు : అబ్బా, భూమి గుండ్రంగా ఉంటుందని ప్రతి విషయాన్ని అటుతిప్పి ఇటు తిప్పి నా నెత్తిమీదకు తెస్తావెందుకు? నా కాలంలో నాకు అటువంటివి తటస్థపడలేదు. అయితే ఏం? ఎన్టీఆర్ జీవిత చరిత్ర లక్ష్మీపార్వతి వ్రాస్తే నీకేంటి, నాకేంటి ఆవిడ తెలుగు సంస్కృత భాషాధురీణ, మంచి విద్వాంసురాలు.
ఊ : మీరు, వీరేశలింగం పంతులు గారు ఓ… ఏకపక్షంగా బాగా బౌద్ధాన్ని అభిమానించి హిందూమతాన్ని తూలనాడారు. ఆఁ మీ ఈ విదుషీమణులే విద్వాంసురాల్లే బౌద్ధాన్ని భ్రష్టు పట్టించారు. ఆ అవశేషాల నుంచి అవకతవకల నుంచి అద్వైత భేరీ మ్రోగించి శంకరులవారు ఆ శతాధిక మతాల్ని ఒక్కటి చేశారు.
గు : ఔను, అదంతా చరిత్ర. సరే ఇప్పుడేమంటావు.
ఊ : కారం గారని మహా ముదురు. రెండు సూత్రీకరణలు చేశారు. 1. పిలిచి తిట్టించుకోవడం అంటే ఇప్పుడు బౌద్ధం ఉంది కదా. యజ్ఞయాగాదులు, బలులు, క్రతువులతో ఉన్నప్పుడు దానిని సంస్కరించింది. మరదే బౌద్ధం పతనమైనప్పుడు ఇదే హిందూ బ్రాహ్మణ మతం దాన్ని జీర్ణం చేసుకుంది. అదే బ్రాహ్మణులు సామాజిక మార్పుకై చిత్తశుద్ధితో కృషిచేసి ఇప్పుడు సకల దుర్గుణాలకు, రుగ్మతలకు బ్రాహ్మణులే కారణమని వారు సంస్కరించిన వారితోనే తిట్టించుకోవడం. ఇంగ్లీషువారు ఆధునిక ఆలోచనా, సమాన అవకాశాలు, ప్రజాస్వామ్య భావాలు విద్యావిధానంతో ప్రవేశపెట్టి తమ ముడ్డిక్రిందికి తామే నీళ్ళు తెచ్చుకొన్నారు. ఇట్ల ఇవన్నీ పిలిచి తిట్టించుకోవడంగా చెప్పుకోవచ్చు.
గు :: ఆహా! అయితే ఇంకొకటి ఏమిటి?
ఊ : దే ఆర్ అగ్రీడ్ టు డిసగ్రీ. అంటే ఎవరి భావాలు వారికి ఉండవచ్చు. అందుకే వారు ఎవరి స్వతంత్ర ఆలోచనలు వారికి ఉంచుకొని సమాజంలో స్వయం ప్రతిపత్తితో ఆలోచిస్తూ మనగల వచ్చు. అది ఈ భారతీయ, హిందూ సంస్కృతిలో, సమాజంలో ఎప్పటినించో అంతర్భాగంగా వస్తుంది. ఇది రెండో సూత్రీకరణ.
గు : ఔను, త్రిపురనేని వారిని, జాషువా, అల్లూరి, బోస్, రామానంద తీర్థ, ప్రకాశం, మగ్దూం, రావి, తాపీ వంటి వారిని కులదృష్టితో చూడటం చాలా తప్పు. ఎవరైనా ఏ కులంలో పుట్టినా ఆ కుల బారియర్ దాటి సమాజానికి ఏం చేశారనేది చూడాలి. ఇక్కడ కూడా సంకుచిత దృష్టేనా?
ఊ : మీకూ, వీరేశలింగం గారికి కూడా ఈ తిట్లు తప్పలేదు.
గు : సమాజంలో బేధభావాలు, వివక్షలు పోవాలని, కృషి చేసేవారిని కూడా అపార్థం చేసుకుంటారా? ఇది చాలా తప్పు. తప్పుడు అవగాహన.
ఊ : ఈ విధంగా కారం గారి ఈ రెండు సూత్రీకరణలు నా అవగాహనను పెంచాయి గురువుగారూ. అందుకే ప్రపంచమంతా, దేశస్తులంతా చెట్టపట్టాల్ పట్టుకు నడువవలెనోయ్ అనే మీ మాట శిరోధార్యం.
గు : ఏమిటేమిటి? చిత్రం బహు చిత్రం. విచిత్రం అనేలాగుంది నీ భావన. ఎవడో బోడిగాడు. ఈ కారంగాడు రెండు సూత్రీకరణలు చేశాడట. మహా పొంగిపోతున్నవ్. మళ్ళీ కొత్తగా వీన్నెవర్నో నా నెత్తిమీదికి తెస్తున్నది. ఒక్క గిరీశం గాడితోనే సతమతమౌతున్నా.
ఊ : అది కాదండీ గురువుగారూ. ఇస్లాంలో వేరే ఆలోచనకు, భావనకు చోటుండదు. అట్లే క్రిస్టియన్ దేశాలు క్రిస్టియానిటీ తప్ప వేరేవాటిని అంగీకరించవు. ఎప్పుడో వేల సంవత్సరాల నుంచి వివిధ భావాలు విరుద్ధ భావాల సహజీవనం భారతీయం, హైందవం. మరి ఈ రెండు గుంపులు భారతదేశానికి సెక్యులరిజం బోధిస్తామని బయల్దేరాయి కదా! ఇది ఎంత వరకు సమంజసం.
గు : బహుశా ఆ కారంగాడి రెండు సూత్రీకరణల ద్వారా నీవీ ప్రశ్న వేస్తున్నావా? మంచిది, మంచిది. ఇంకో ఆలోచనని, సంస్కరణని ఒప్పుకొనని ఎడారి మతాలు ఈ వైవిధ్య, విరుద్ధ భావాల సంకలనం స్వతంత్రం అయిన భారత్కు పాఠాలు బోధిస్తారా అని నీ ధర్మాగ్రహం. సరే, ప్రజాస్వామ్యయుతంగా ఏ గుంపు గద్దెనెక్కితే అవే భావాలకు గుర్తింపు వస్తుంది.

( ప్ర‌ఖ్యాత సాహితీవేత్త డాక్ట‌ర్ గుమ్మ‌న్న‌గారి బాల‌శ్రీ‌నివాస‌మూర్తి సంస్మ‌ర‌ణ‌లో…)

బ‌హుముఖ కృషితో ప్రామాణిక‌మైన ర‌చ‌న‌ల‌ను తెలుగు సాహిత్యానికి అందించిన విద్వ‌న్మ‌ణి ఆచార్య గుమ్మ‌న్న‌గారి బాల‌శ్రీ‌నివాస‌మూర్తి. సాహితీవేత్త‌గా, ప‌రిశోధ‌కునిగా, ప‌త్రికా సంపాద‌కునిగా నిత్య‌కృషితో ఉజ్వ‌లంగా ప్ర‌కాశించిన ప్ర‌జ్ఞామూర్తి. ఫ్రీలాన్స్ జ‌ర్న‌లిస్టుగా వేలాది ర‌చ‌న‌ల‌ను పత్రిక‌ల‌లో ప్ర‌చురించి ప్రామాణిక పత్రికా ర‌చ‌న‌కు అర్థం చెప్పిన జ్ఞాన‌శీలి.
గుమ్మ‌న్న‌గారి బాల‌శ్రీ‌నివాసమూర్తి 5 సెప్టెంబ‌రు 1966న మెద‌క్ జిల్లా పోతారెడ్డిపేటలో ల‌క్ష్మీన‌రసింహశ‌ర్మ‌, ప‌ద్మావ‌తి దంప‌తుల‌కు జ‌న్మించారు. శ్రీ‌నివాసమూర్తి తండ్రి ల‌క్ష్మీన‌ర‌సింహ‌శ‌ర్మ క‌వి, అవ‌ధానిగా ప్రఖ్యాతి పొందారు. చిన్ననాడే ఇంటి నుండే బాల శ్రీ‌నివాసమూర్తికి సాహిత్యంపై యెన‌లేని మ‌క్కువ ఏర్ప‌డింది. పాఠ‌శాల‌, క‌ళాశాల స్థాయి విద్యాభ్యాసానంత‌రం హైద్రాబాదులో విశ్వ‌విద్యాల‌య స్థాయిలో విద్య‌ను అభ్య‌సించి ప‌రిశోధ‌న చేసి డాక్ట‌రేట్‌ను అందుకున్నారు. జ‌ర్న‌లిస్టుగా, ఫ్రీలాన్స్ జ‌ర్న‌లిస్టుగా సుదీర్ఘ కాలం వివిధ ప‌త్రిక‌ల‌కు విభిన్న‌మైన ర‌చ‌న‌లు అందించి తెలుగు పాఠ‌కుల‌కు సుప‌రిచితుల‌య్యారు.
తెలంగాణ విశ్వ‌విద్యాల‌యం ఏర్ప‌డిన త‌రువాత అక్క‌డ బోధ‌కులుగా చేరి క్ర‌మంగా అసోసియేట్ ప్రొఫెస‌ర్, ప్రొఫెస‌ర్‌గా ప‌దోన్న‌తులు పొందారు. ప‌రిపాల‌నాప‌ర‌మైన వివిధ ప‌ద‌వులను కూడా ఆయ‌న నిర్వ‌హించారు. ప‌లు విశ్వ‌విద్యాల‌యాలు, సంస్థ‌లు నిర్వ‌హించిన జాతీయ, అంత‌ర్జాతీయ స‌ద‌స్సుల‌లో పాల్గొని అనేక ప‌రిశోధ‌నాప‌త్రాలు స‌మ‌ర్పించారు. వివిధ కార్య‌క్ర‌మాల‌లో సాహిత్య ప్ర‌సంగాలెన్నో చేశారు. సాహిత్య‌, సాంస్కృతిక‌, చారిత్ర‌క అంశాల‌పై ప‌ది వ‌ర‌కు ప్రామాణిక‌మైన పుస్త‌కాల‌ను వెలువ‌రించారు. ఆత్మ‌క‌థ‌ల్లో ఆనాటి తెలంగాణ‌, స‌మ‌కాలీన వాదాలు – సాహిత్య విమ‌ర్శ‌, తెలంగాణం – తెలుగు మాగాణం, తుషార స‌మీరం, తెలంగాణ ప‌త్రిక‌లు, వెలుతురు కొల‌ను, మా ప్ర‌సిద్ధ‌పేట‌, విల‌క్షణ – పి.వి న‌ర‌సింహారావు జీవిత చ‌రిత్ర‌, దేవుల‌ప‌ల్లి రామానుజ‌రావు (మోనోగ్రాఫ్), జీవ‌నహిందోళం (గుమ్మ‌న్న‌గారి ల‌క్ష్మీన‌రసింహ‌శ‌ర్మ గారి జీవితం – అవ‌ధానం), తెలంగాణ వైతాళికులు సంపాద‌క‌త్వం (మూడు సంపుటాలు.. జ‌న‌నేత‌లు, అక్ష‌ర మూర్తులు, ప్ర‌తిభామూర్తులు), సాహితీ సుధ‌, తెలంగాణ చ‌రిత్ర సంస్కృతి వార‌స‌త్వం, తెలంగాణ సాహిత్య చ‌రిత్ర మొద‌లైన ఆయ‌న ర‌చ‌న‌లు ఎంతో పేరొందాయి. 56 సంవ‌త్స‌రాల వ‌య‌స్సులోనే వెల‌క‌ట్ట‌లేని సాహిత్య, సాంస్కృతిక, చారిత్ర‌క, సామాజిక‌ అంశాల‌ను శోధించి, ప‌రిశోధించి సాహిత్య‌లోకానికి అందించారు.
పండిత క‌వి, అవ‌ధాని ల‌క్ష్మీన‌ర‌సింహ‌శ‌ర్మ‌ కుమారుడైన బాల శ్రీ‌నివాస‌మూర్తి త‌న అద్వితీయ ర‌చ‌నా ప్ర‌తిభతో తండ్రికి త‌గ్గ త‌న‌యుడిగా సాహిత్య‌రంగంలో ఎంతో పేరొందారు. తెలంగాణ‌, తెలుగు మాగాణం, వెలుతురు కొల‌ను, తుషార స‌మీరం అన్నవి శ్రీ‌నివాస‌మూర్తి విమ‌ర్శా ప్ర‌తిభ‌ను చాటిచెప్ప‌డ‌మే కాక ఎంద‌రో ప్ర‌సిద్ధ విమ‌ర్శ‌కుల ప్ర‌శంస‌లు కూడా పొందాయి. ఆత్మ‌క‌థ‌ల్లో ఆనాటి తెలంగాణ అన్న ర‌చ‌న‌లో మ‌లిద‌శ తెలంగాణ ఉద్య‌మ కాలంలోని క‌థ‌లు పోషించిన కీల‌క పాత్ర‌ను రాజ‌కీయ నిబ‌ద్ధ‌త‌తో అత్యంత జాగ్ర‌త్త‌గా శ్రీ‌నివాస‌మూర్తి ర‌చించారు. ఆధ్యాత్మిక ర‌చ‌నా విశిష్ట‌త‌ను తెలుపుతూ ర‌చించిన తెలుగులో ఆధ్యాత్మిక వ‌చ‌న కావ్యాలు అన్న ప‌రిశోధ‌నాత్మ‌క గ్రంథం ఎంతో మంది పండితుల ప్ర‌శంస‌లందుకుంది. తెలంగాణ సాహిత్య సాంస్కృతిక చైత‌న్యం – ప‌త్రిక‌ల పాత్ర అన్న ప‌రిశోధ‌నతో 1920 – 56 మ‌ధ్య కాలంలో తెలంగాణ‌లో ప‌త్రిక‌ల చైత‌న్య భూమిక‌ను, సామాజిక చారిత్ర‌క ఘ‌ట్టాల‌ను వివరించారు. విల‌క్షణ అన్న పేరుతో పీవీ శ‌త జ‌యంతి మోనోగ్రాఫ్‌ను నీల్‌క‌మ‌ల్ పుస్త‌క సంస్థ కోసం ఎంతో అద్భుతంగా శ్రీ‌నివాస‌మూర్తి రాశారు. పీవీ బ‌హుముఖ ప్ర‌జ్ఞ‌కు ఈ గ్రంథం ప్ర‌త్య‌క్ష‌ నిద‌ర్శ‌నంగా నిలిచింది. తెలంగాణ గురించి మూడు ప్ర‌త్యేక సాహిత్య వ్యాస సంపుటాల‌కు సంపాద‌క‌త్వం వ‌హించి ఎంద‌రో సాహితీవేత్త‌లను ప్రోత్స‌హిస్తూ విలువైన‌ వ్యాసాలను రాయించారు. ఎంతో గొప్ప సాహిత్య కృషిని ఈ సంపుటాల ద్వారా బాల‌శ్రీ‌నివాస‌మూర్తి అందించారు. సుల‌భ వ‌చ‌న ర‌చ‌నాశైలిలో ఏ స్థాయి పాఠ‌కుడినైనా వెంట‌నే ఆక‌ట్టుకునేలా ర‌చ‌న చేయ‌డం బాల‌శ్రీ‌నివాస‌మూర్తి ప్ర‌త్యేకత‌. చిన్న వాక్యాలు, సుల‌భ‌మైన ప‌దాల‌తో అర్థ‌వంతంగా అమూల్య గ్రంథాల‌ను అందించిన ఆయ‌న సాటిలేని మ‌హోన్న‌త సాహితీమూర్తి. విన‌మ్ర‌త‌తో, విజ్ఞానంతో అంద‌రికీ ఆత్మీయునిగా ఆయ‌న త‌న సాహిత్య ప్ర‌యాణాన్ని కొన‌సాగించారు.
తెలుగు సాహిత్యానికి విశిష్ట సేవ‌లందించిన బాల‌శ్రీ‌నివాసమూర్తి 24 ఏప్రిల్ 2023న హైద్రాబాదు సుచిత్రలోని త‌మ ఇంటిలో గుండెపోటుకు గురై మ‌ర‌ణించారు. తెలుగు సాహిత్యంలో చిర‌స్మ‌ర‌ణీయంగా నిలిచిపోయే విశిష్ట కృషి చేసిన ప‌రిశోధ‌క‌మూర్తి, అరుదైన సాహితీవేత్త బాల‌శ్రీనివాసమూర్తికి క‌న్నీటి నివాళి.

(మే నెల రెండవ ఆదివారం ‘మదర్స్ డే ‘ ని పురస్కరించుకుని)

తాతినేని రామారావు
దర్శకత్వం వహించి, జి . బాబు నిర్మాతలుగా వ్యవహరించి ,1981 లో విడుదలైన ఇల్లాలు చిత్రం లోని పాట ఇది . ఆత్రేయ రచించి , జేసుదాస్ , శైలజ గార్లు గానం చేశారు .ముఖ్య తారాగణం శోభన్ బాబు జయసుధ శ్రీదేవి.

సద్గుణ సంపన్నుడైన భర్త ,ముద్దులొలికే బిడ్డ ,జీవితం సాఫీగా సాగడానికి అవసరమైనంత డబ్బు ఉన్నప్పటికీ ,ఆమె మనసు ఎండమావుల వెంట పరుగులు తీస్తుంది . ఫలితంగా ముగ్గురి జీవితాలు చిన్నాభిన్నం అవుతాయి.

పల్లవి:

ఓ బాటసారి ఇది జీవిత రహదారి
ఎంత దూరమో ఏది అంతమో
ఎవరూ ఎరుగని దారి ఇది ఒకరికి సొంతం కాదు ఇది

ఆది అంతం తెలియని ఈ రహదారి పయనంలో ఎవ్వరికీ ఏది సొంతం కాదు . దీని లోతులు కనుగొనడం ఎవరివల్లా కాదు అని ఒకింత వైరాగ్యాన్ని వ్యక్తపరుస్తుంది (పల్లవి)

చరణం 1.
ఎవరు ఎవరికి తోడవుతారో ఎప్పుడెందుకు విడిపోతారో మమతను కాదని వెళతారో మనసే చాలని ఉంటారో ఎవ్వరి పయనం ఎందాకో అడగదు ఎవ్వరినీ బదులే దొరకదనీ

కలిసి ఉండటానికైనా , విడిపోవటానికైనా ఒక్క కారణం చాలు. ఆ కారణం వారి వారి ఆలోచనా విధానంపై , వారి వారి మనస్తత్వాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ప్రేమాభిమానాల విలువ తెలియక ఒకరు వదులుకుంటే , ప్రపంచంలో అన్నిటికన్నా విలువైన సంపద ఏదైనా ఉందంటే అది ఒక్క ప్రేమే అని ఇంకొక స్త్రీ అతని జీవితంలోకి అడుగెట్టి శూన్యమైన అతని జీవితాన్ని సుసంపన్నం చేస్తుంది. ఏ నిర్ణయానికైనా కారణం ఏమిటని ఈ రహదారి ప్రయాణం అడగక పోవడానికి కారణం ఆలోచించే కోణాన్ని బట్టి నిర్ణయాలు ఉంటాయి. దీనికి ప్రయాణమే తప్ప కారణాలతో సంబంధం ఉండదు అని అభిప్రాయపడుతున్నారు.
చరణం 2:
కడుపు తీపికి రుజువేముంది అంతకుమించిన నిజమేముం
ది
కాయే చెట్టుకు బరువైతే చెట్టును భూమి మోస్తుందా ఇప్పుడు తప్పును తెలుసుకుని జరిగేదేమిటనీ క్షమించదెవ్వ రినీ

శుష్కమైన ఆనందాల వేటలో పడి మాతృత్వాన్ని కాలదన్నకున్న నిన్ను భూమాత క్షమిస్తుందా ? చేతులు కాలేక ఆకులు పట్టుకొని ఏం ప్రయోజనం అని ప్రశ్నిస్తున్నారు.

మనిషి పూర్తి సుఖంగా బ్రతకలేక పోవడానికి కారణం తనకున్న దానిపై నిర్లక్ష్యం , లేని దానికోసం ఆరాటం అంటారు ప్రఖ్యాత తత్వవేత్త రియో

కథానాయిక తనకున్న పచ్చని పైరు లాంటి జీవితం విలువ తెలియక జీవితాన్ని చేజేతులా పాడు చేసుకుంటుంది.
పేగు బంధాన్ని బరువు అని తలచిన నిన్ను భూమాత ఎలా మోస్తుంది అనీ,జరగకూడని నష్టమంతా జరిగిపోయాక తప్పును తెలుసుకోవడం వల్ల ఫలితం శూన్యం అని వివరిస్తున్నారు.

చరణం 3:
తెంచుకుంటివి అనుబంధాన్ని పెంచుకున్నదొక హృదయం దాన్ని
అమ్మలిద్దరూ ఉంటారని అనుకోలేని పసివాణ్ణి బలవంతంగా తెచ్చుకుని తల్లివి కాగలవా తనయుడు కాగలడా

నవ మాసాల ఫలాన్ని నువ్వు కర్కశంగా , నిర్దాక్షిణ్యంగా వదులుకొని వెళితే ఆ అనుభూతి పరిమళాలేవీ ఆస్వాదించకపోయినా, కేవలం హృదయౌన్నత్యంతో ఆ పసిబిడ్డను గుండెకు హత్తుకున్న స్త్రీ ఎంతటి ప్రేమ మూర్తో , ఎంతటి అనురాగమూర్తో ఒకే ఒక పదంతో చెబుతున్నారు.

ప్రేమించే మనసు నీటి చెలిమి వంటిది . ఎన్ని నీళ్లు తోడుకున్నా ఇంకా ఇంకా ఊరుతూనే ఉంటాయి. నువ్వు ప్రేమను పంచినప్పుడే అవతలి వైపు నుండి పొందగలవు . అమ్మతనం గుండె లోతుల్లోంచి ఉప్పొంగాలే తప్ప బలవంతంగా తీసుకోవాలనుకుంటే దానివల్ల ప్రయోజనం శూన్యం అని చెబుతున్నారు.

చరణం 4 :

అడ్డదారిలో వచ్చావమ్మా అనుకోకుండా కలిశావమ్మా నెత్తురు పంచి ఇచ్చావు నిప్పును నువ్వే మింగావు ఆడదాని ఐశ్వర్యంమేమిటో ఇప్పుడు తెలిసిందీ కథ ముగిసే పోయింది.

జీవితం విలువ తెలియని నాడు , స్త్రీ యొక్క ఆనందం ఎందులో ఉంటుందనే విషయం అర్థం కాని రోజుల్లో, వదులుకున్న ఆనందాలని తిరిగి సొంతం చేసుకోవాలని ప్రయత్నం చేసే నాటికే సమయం మించిపోయింది అని చెబుతున్నారు.

కథ మొత్తం ఈ ఒక్క పాటలోనే ఆవిష్కరింపబడిందా అన్నంతగా పదం పదం లో ఒదిగిన ఆర్ద్రత , నటీనటుల హావభావ వ్యక్తీకరణ ,శ్రోతలను అలరించగలిగిన అనేకంటే కదిలించగలిగిన గాయనీ గాయకుల ప్రతిభ, కాచి వడబోసిన జీవిత సత్యాలు , కుటుంబ విలువల గూర్చిన వివరణ , వాటిని భద్రంగా కాపాడుకోవాల్సిన అవసరం గూర్చి ఒక చక్కని సందేశాన్ని అందించారు. కథను ఆవిష్కరించడానికి రహదారిని వస్తువుగా ఎంచుకోవడం బస్సు ప్రయాణంలోసాగే నేపథ్యగానం అత్యంత వైవిద్యభరితంగా ఉంది.
చక్కని పాటను మనకందించిన అందరికీ అభినందనలు.

             పద్మశ్రీ చెన్నోజ్వల

ప్రముఖ రచయిత్రి, కవయిత్రి, అనువాదకురాలు ,వక్త, వ్యాసకర్త, అధ్యాపకురాలు ,బహుభాషా కోవిదరాలు ఐన శ్రీమతి పాకాల యశోద రెడ్డి గారు తెలంగాణ ముద్దుబిడ్డ .ఈమె ఉమ్మడి మహబూబ్నగర్ జిల్లా ‘బిజినేపల్లి’ గ్రామం, నాగర్ కర్నూల్ లో ఆగస్టు 8 1929న జన్మించారు .తల్లిదండ్రులు సరస్వతమ్మ ,కాశిరెడ్డి గార్లు. మూడవ తరగతి వరకు మహబూబ్ నగర్ లో చదివి తదనంతరం ‘రాజబహదూర్ వెంకటరామిరెడ్డి ‘గారి ప్రోత్సాహంతో నారాయణగూడ లోని ‘బాలికోన్నత పాఠశాల’లో ఉన్నత విద్యను అభ్యసించారు. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం నుండి తెలుగు, సంస్కృత భాషల్లో స్నాతకోత్తరపట్టా పొందారు. 1976లో” అలీఘర్ విశ్వవిద్యాలయం’ నుండి డి.లిట్.అందుకున్నారు.హిందీ, ఉర్దూ ,కన్నడ భాషలతో పాటు జర్మన్ భాషలో కూడా ప్రవీణురాలు.
ప్రపంచ ప్రఖ్యాత చిత్రకారులు శ్రీ పాకాల తిరుమలరెడ్డి గారిని ప్రేమ వివాహం చేసుకున్నారు. రెడ్డిగారు గీసిన ఎన్నో చిత్రాలకు ఆమే స్ఫూర్తి ప్రదాత .స్వతహాగా కళాపిపాసి ఐన ఈమె ‘ఇత్తడి విగ్రహాల’ సేకరణ చేసేవారు. భర్త చిత్రకళా ప్రదర్శనలో చురుకుగా పాల్గొని విజయవంతం అయ్యేలా చూసేవారు. రెడ్డి గారితో ప్రదర్శనల కోసం పలు దేశాలు పర్యటించిన సందర్భంలో ‘భారతీయ చిత్రకళ’ అనే గ్రంథాన్ని రచించారు.

యశోద గారు తన 12వ ఏట నుండే రచనలు చేయడం ప్రారంభించారు. అచ్చమైన తెలంగాణ మాండలికంలో కథలు రాసిన తొలి తరం రచయిత్రి .ఈమె రచనలు కల్పితాలు కావు. అవి అనుభవ సారాలు .తెలంగాణ జీవన విధానం ,సంస్కృతి- సంప్రదాయాలు ,ఆచార- వ్యవహారాలు ,సామెతలు సందర్భానుసారంగా తమ రచనల్లో నిక్షిప్తం చేసేవారు .బాల్యంలో ఈమెను ‘ఎచ్చమ్మ ‘అని పిలిచేవారట .ఆ పేరుతోనే ‘ఎచ్చమ్మ కథలు ‘రాశారు .యశోద గారు వందకు పైగా కథలల్లినా 63 మాత్రమే పుస్తక రూపం సంతరించుకున్నాయి. మూడు కథా సంపుటాల్లో ‘మా ఊరి ముచ్చట్లు’ (1973 )సంపుటిలో 1920 – 40 మధ్యకాలంనాటి తెలంగాణ గ్రామీణ జీవన విధానం కళ్ళకు కట్టినట్టు కనబడుతుంది. ‘ఎచ్చమ్మ కథలు'( 1999 )లో 1950- 70 నాటి తెలంగాణ సంస్కృతిని ప్రస్ఫుటంగా దర్శింప జేశారు .’ధర్మశాల'( 2000) సంపుటిలో 1980 – 90 మధ్యకాలం నాటి తెలంగాణ సమాజపు పరిస్థితులు చక్కగా వివరించారు. ఒక రకంగా తెలంగాణ సమాజపు నూతన శకానికి ‘దర్పణం’గా దీన్ని పేర్కొనవచ్చు. ఈ మూడు సంపుటాల్లో తెలంగాణ భాష, మాండలికం ,సంస్కృతి ,సామాజిక అంశాలను చక్కగా వివరించారు. ‘మా ఊరి ముచ్చట్లు ‘,’ఎచ్చమ్మ కథలు ‘పాలమూరు మాండలికంలోను, ‘ధర్మశాల’వ్యావహారిక తెలుగులో రాశారు.
మాండలిక భాష పరిరక్షణే ధ్యేయంగా ఆమె రాసిన పరిశోధక వ్యాసాలు భారతి, జాగృతి ,మూసీలాంటి ఎన్నో పత్రికల్లో ప్రచురితమయ్యాయి. మంచి వక్తయైన ఈమె ప్రాచీన తెలుగు సాహిత్యంపై చేసిన ప్రసంగాలతో పండితుల ప్రశంసలు అందుకున్నారు .తన మాండలిక యాసతో సభికులను ఆకట్టుకునేవారు .’ఆకాశవాణి’లో తెలంగాణ మాండలికంలో ప్రసంగించిన తొలి రచయితగా పేరుపొందారు .’ఆకాశవాణి’లో ‘పండుగలు – పబ్బాలు ‘,’జరఇను కోవే తల్లీ’ , ‘ఎచ్చమ్మ ముచ్చట్లు’ ఇలా పలు శీర్షికల పేరిట 200 పైగా ప్రసంగాలు ప్రసారమయ్యాయి.
194 9- 50 ప్రాంతంలో” దక్కన్ రేడియో’లో మాండలిక భాషలో కథలు ,సంభాషణలు, పిల్లల నాటికలు మొదట ప్రారంభించిన ఘనత వహించారు. బాల సాహితీవేత్త ఐన ఈమె ‘బుచ్చయ్య పెబ్బె ‘నాటికను పిల్లలకోసం రచించారు.
యశోద గారు కవయిత్రిగా ఉగాదికి – ఉయ్యాల, భావిక అనే రెండు సంపుటాలు స్వయంగా వెలువరించారు. ఇంకా ద్విపద వాఙ్మయం, ప్రబంధ వాఙ్మయం, భాగవతసుధ రచించారు. సంయుక్తంగా వెలువరించిన మరొక రెండు రచనలు. 1.కావ్యానుశీలనం (డాక్టర్.కులశేఖర్ రావు గారితో కలిసి) 2.చిరుగజ్జెలు (ఆల్వార్ స్వామి ,సి.నారాయణరెడ్డి గార్లతో కలిసి)
వీరు పారిజాతాపహరణం, ఉత్తర హరివంశం ,తెలుగు సామెతలు, ఆంధ్ర క్రియా స్వరూప మణిదీపిక మొదలైన పుస్తకాలకు సంపాదకత్వం వహించి విలువైన పీఠికలు రాసి వెలువరించారు. అనువాదకురాలైన ఈమె’ హిందీ కవయిత్రులు’ గ్రంథాన్ని అనువదించారు.
యశోద గారి అభిప్రాయం: భాషలో నానుడిగాని ,సామెత గానీ, జాతీయం గాని అలవోకగా పుట్టదు. ఆయా ప్రాంతాల వారి అనుభవాల సారం నుండి ఉద్భవించినవి ఇవి. ‘నుడికారాలు ‘భాషకు ‘జీవనాడి’ అని ఆమె పేర్కొన్నారు.
ఉమ్మడి ఆంధ్రప్రదేశ్ సాహిత్య అకాడమీ ,లలిత కళా అకాడమీ, సంగీతా అకాడమీ లలో సభ్యురాలిగా పనిచేశారు. ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్, జానపద కళా సాహిత్య సంస్థలతో కూడా అనుబంధము ఉండేది .
నిక్కచ్చి మాట తీరు, నిర్విరామ కృషి ,తెలంగాణ భాషపై పట్టు, మాండలికం పై అవ్యాజమైన మమకారంతో
శైలిలో హృద్యంగా రాసి మాండలికాన్ని ‘సజీవ శిల్పం’గా మలిచి తెలంగాణా భాషా సొబగుల్ని తన విశిష్ట రచనావ్యాసంగాల ద్వారా విశ్వవ్యాప్తం చేసి అలసి ,ఆ భారతీదేవి పాదాల చెంత అక్టోబర్ 7 ,2007న ప్రశాంత నిద్రలోకి జారుకున్న ఈ అవిశ్రాంత బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలికి అందించే ‘అక్షర నివాళి’యే ఏ నిజమైన శ్రద్ధాంజలి.

ఇటీవల కీర్తిశేషులైన తెలంగాణ విశ్వవిద్యాలయంలోని తెలుగు అధ్యయనశాఖ ప్రొఫెసర్ డా. బాలశ్రీనివాస మూర్తి ఒక మంచి పరిశోధకులు, ఉత్తమ అధ్యాపకులు, గొప్ప సాహితీ వేత్త గా పేరొందిన బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి. స్వయంకృషితో అసిస్టెంట్ ప్రొఫెసర్ స్థాయి నుంచి ఆచార్య స్థాయి వరకు ఎదిగిన ప్రతిభాశాలి. ఎంత ఎదిగినా ఒదిగి ఉండే వినయం ఆయన సొంతం.
ఎప్పుడు కలిసినా ఎక్కడ కలిసినా చిరునవ్వుతో అన్నా అని సంభోదించే గొప్ప మనసు ఆయనది. కరీంనగర్ లో జరిగిన రెండు మూడు కార్యక్రమాలలో ఆయనను కలిసి ఆయన ప్రసంగం వినే అవకాశం కలిగింది. అలాగే నిజామాబాద్ తెలంగాణ విశ్వవిద్యాలయంలో శ్రీ సి. పార్థసారథి, ఐఏఎస్ వైస్ ఛాన్స్ లర్ గా ఉన్నప్పుడు జరిగిన ఒక కార్యక్రమంలో ఆయన పక్కనే కూర్చుని చాలాసేపు మాట్లాడుకోవడం జరిగింది. ఆయన మృదు స్వభావి సున్నిత మనస్కుడు. అన్నా,అక్క,తమ్మి అని ఆత్మీయ పిలుపులతో అందరినీ పలకరించేవాడు. ఏ విషయమైనా తనకు తోచినంత సహాయ సహకారాలు అందించేవాడు. ఎవరినైనా తొందరగా నమ్మే స్వభావం ఆయనది. కానీ ఎవరైనా నమ్మకద్రోహం చేశారనిపిస్తే మాత్రం అంతే కఠినంగా వ్యవహరించేవారు. సాహిత్యం అంటే విపరీతమైన ప్రేమ. ఏ పని చేసినా సాహిత్యాన్ని, సాహిత్యాభివృద్ధిని దృష్టిలో పెట్టుకొని వ్యవహరించేవారు. అంతేకాదు ఆయనను ఆహ్వానిస్తే సాహిత్య ప్రసంగాల కోసం ఎంత దూరమైనా, కష్టమైనా ఇష్టంగా వెళ్లేవారు. అతని ప్రసంగాలలో చక్కటి విశ్లేషణ ఉండేది. విషయ పరిజ్ఞానంతో పాటు శ్రోతలను తన వైపు తిప్పుకునే అద్భుత ధార ఉండేది. అనవసరమైన విమర్శకు దిగేవారు కాదు. తాను చేయాలనుకుంటే ఎంతటి కఠినమైన పని అయినా , కష్టమైన పనైనా ఓపికగా పూర్తి చేసేవారు. విమర్శ రంగంలో సాటిలేని మేటి సాహితీవేత్తగా పేరొందినారు. అనేక రచనలు, వ్యాసాలు ఆయనకు గొప్ప పేరు ప్రఖ్యాతులు తీసుకొచ్చాయి. ఎన్నో పుస్తకాలకు సంపాదకత్వం వహించి చక్కటి సాహిత్యాన్ని అందించారాయన.

ప్రొఫెసర్ బాల శ్రీనివాసమూర్తి 1966 సెప్టెంబర్ 5న సిద్దిపేట జిల్లా దుబ్బాక మండలం లోని పోతిరెడ్డి పేట గ్రామం లో జన్మించారు. స్వగ్రామమైన పోతిరెడ్డి పేట, రామాయంపేట, చిన్నకోడూరు, సిద్దిపేట ప్రాంతాల్లో ప్రాథమిక ఉన్నత విద్యను అభ్యసించారు. ఆ తర్వాత హైదరాబాదులోని ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో పీజీ మరియు పీహెచ్డీ చేశారు. ఉపాధ్యాయ దినోత్సవం రోజున జన్మించినటువంటి బాల శ్రీనివాసమూర్తి గురువుగా గొప్ప గౌరవాన్ని చూరగొన్నారు. శిష్యాదిచ్చేత్‌ పరాజయం అన్నట్టుగా శిష్యుడి ఉన్నతిని నిరంతరం కోరుకునే వారు.

తన తండ్రి సుప్రసిద్ధ అష్టావధాని దివంగత లక్ష్మీనర్సింహశర్మ జీవిత విశేషాలపై ఇటీవల రచించిన ‘జీవన హిందోళం’ పుస్తకాన్ని డాక్టర్‌ నందిని సిధారెడ్డి పీఠిక తో ప్రచురించారు. ఆయన తండ్రి కూడా ఉన్నత పాఠశాల ఉపాధ్యాయుడు. ఈ రచన పలువురు సాహిత్యాభిమానుల ప్రశంసలు అందుకుంటున్నది. ఇటీవలే ఈ పుస్తకానికి కరీంనగర్ సాహితీ గౌతమి వారు డాక్టర్ గండ్ర హనుమంతరావు స్మారక పురస్కారాన్ని ప్రకటించారు. పురస్కారం అందుకోకుండానే ఆయన పరమపదించడం ఒక విషాదం. బాల శ్రీనివాసమూర్తి భార్య శైలజ. వీరి కుమార్తె హంసిక, కుమారుడు గౌతమ్‌ సాఫ్ట్‌వేర్‌ ఉద్యోగులు. ఆయన రాసిన ‘తెలంగాణం-తెలుగు మాగాణం’, ‘ఆత్మకథల్లో ఆనాటి తెలంగాణ’ పరిశోధనాత్మక గ్రంథాలు తెలంగాణ సాహిత్య చరిత్ర రచనల్లో మేటిగా నిలుస్తాయని విమర్శకుల ప్రశంసలు చూరగొన్నారు. ‘వానమామలై వరదాచార్య, విలక్షణ పి.వి జీవిత చరిత్రలు.. ‘తెలుగు వారి చరిత్ర మైలురాళ్ళు – మణిదీపాలు’, ‘65ఏళ్ళ నాటి అలంపురం సభలు’, ‘మా ప్రసిద్ధిపేట’ తదితర రచనలు ఆయనకు ఎంతో పేరు ప్రఖ్యాతులు తీసుకొచ్చాయి. ఆయన రచించిన విలక్షణ పి.వి పి.వి నరసింహారావు గారి బహుముఖీనమైన విలక్షణ విశేషాలను తెలియజేస్తుంది. ఈ గ్రంథాన్ని పి.వి. శత జయంతి సందర్భంగా మోనోగ్రాఫ్ గా రచించాడు. ఈ పుస్తకాన్ని ఏప్రిల్ 23 2022 రోజున ఉపరాష్ట్రపతి వెంకయ్య నాయుడు ఆవిష్కరించారు. ఆయన సంపాదకత్వంలో ‘తెలంగాణ వైతాళికులు’ మూడు సంపుటాలు, ‘తెలంగాణ సాహిత్య చరిత్ర’ పేరుతో మరో మూడు సంపుటాలు వెలువడ్డాయి. జాగృతి వార పత్రిక లో మంచి కథలను సంకలనం చేశారు. తెలుగులో ఆధ్యాత్మిక వచన కావ్యాలు అనే అంశంపై ఆయన రచించిన పరిశోధన గ్రంథం పండితుల మెప్పును పొందింది. తండ్రి గురించి తన బాల్యపు జ్ఞాపకాల గురించి “స్మృతి పదిలం” పేరుతో పుస్తకాన్ని రచించారు. విద్యార్థులకు పోటీ పరీక్షల కోసం అద్భుతమైన పుస్తకాన్ని అందించారు. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం తెలుగు శాఖ నుంచి ‘1920-56 మధ్యకాలంలో తెలంగాణలో సాహితీ సాంస్కృతిక చైతన్యం-పత్రికల పాత్ర’ అంశంపై పరిశోధన చేసి పీహెచ్‌డీ పొందారు. ఆయన పరిశోధన కూడా సుమారు నాలుగు దశాబ్దాల తెలంగాణ సామాజిక చారిత్రక ఘట్టాల ను గొప్పగా ఆవిష్కరించింది. హైదరాబాద్ విశ్వవిద్యాలయంలో చలం రాసిన “సుధ” గీతాలపై ఎంఫిల్ చేశారు. వివిధ పత్రికలలో అసంఖ్యాక వ్యాసాలను రాయడమే కాకుండా జాతీయ అంతర్జాతీయ సదస్సులలో పరిశోధనా పత్రాలు సమర్పించారు.
పుత్రాదిచ్ఛేత్ పరాజయం అన్నట్టుగా నువ్వు నాకన్నా ఎదగాలి అని ఆకాంక్షించిన తండ్రి మాటను నిజం చేసి చూపించిన శిఖర సమానుడాయన. సాంప్రదాయ ఆధునిక విమర్శనా రీతులను అధ్యయనం చేసి ప్రామాణిక సాహితీ విమర్శకునిగా ఎదిగిన పరిశోధనా చక్రవర్తి ఆయన.

కరీంనగర్‌లో తెరవే మిత్రులు ‘తెలంగాణ రుబాయిలు’ పరిచయసభ పెట్టినప్పుడు ఎం.నారాయణ శర్మతోపాటు హైద్రాబాద్ నుండి బాలశ్రీనివాస మూర్తిని హాజరైన జ్ఞాపకం ఉంది. అలాగే కరీంనగర్ లో జరిగిన అఖిలభారత తెలంగాణ రచయితల వేదిక వారి సభల్లో ఆయన హాజరై అద్భుతమైన ప్రసంగం చేసినప్పుడు అల్లం రాజయ్య ఎంత గొప్ప వక్త అని ప్రశంసించారు. కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కార గ్రహీత బహుభాషా వేత్త డాక్టర్ నలిమెల భాస్కర్ రూపొందించిన “బసవపురాణం పద ప్రయోగ సూచిక” పుస్తక ఆవిష్కరణకు డాక్టర్ బాల శ్రీనివాసమూర్తి మరియు ఆచార్య రవ్వా శ్రీహరి గారలు అతిథులుగా హాజరయ్యారు. ఆ కార్యక్రమానికి హాజరై ఆ ఇద్దరి అద్భుత ప్రసంగాలు వినే అవకాశం నాకు దక్కింది. యాదృచ్ఛికంగా ఆ ఇద్దరు తక్కువ వ్యవధిలోనే అస్తమించడం సాహితీ ప్రపంచానికి తీరని లోటు.

విశ్వవిద్యాలయంలో ఉద్యోగం రాక పూర్వం కొద్దికాలం సికింద్రాబాద్ ఎస్పీ కాలేజీలో పనిచేశారు. ఆ సమయంలో విజేత ఇతర పోటీ పుస్తక ప్రచరణ సంస్థలకు రెఫరెన్స్ గ్రంథాల రచన ప్రారంభించారు. పత్రికల్లో క్రమం తప్పకుండా కాలం రాసేవారు. ఎడిటోరియల్ పేజీలో ప్రతిరోజు ఒక వ్యాసం సమకాలీన రాజకీయాలపై రాసేవారు. సద్గురు శివానందమూర్తి శిష్యునిగా ఆయన సూచన పై పుస్తకాలు రాశారు. తెలుగు సాహిత్య రంగంలో లబ్ద ప్రతిస్తులైన వారిపై 1000 పేజీలకు పైగా సమగ్ర గంధాన్ని వెలువరించారు. తెలంగాణ సాహిత్య అకాడమీ వారు ఇటీవల ప్రచురించిన తెలంగాణ సాహిత్య చరిత్ర గ్రంథానికి సంపాదకత్వం వహించి విశేష కృషి చేశారు.

సాటి లేని మేటి పరిశోధకునిగా, విశిష్టత కలిగిన విమర్శకునిగా, గురువుకు పర్యాయపదంగా నిలిచిన ఆచార్యునిగా, సుసంపన్నమైన సాహిత్యాన్ని వెలువరించిన సాహిత్య మూర్తిగా తెలుగు సాహితీ రంగంలో తనదైన ముద్ర వేసిన బాల శ్రీనివాసమూర్తి ఏప్రిల్ 24 2023 రోజున హైదరాబాదులో సుచిత్రలోనీ తన స్వగృహం లో 57 వ ఏట అస్తమించడం సాహితీ రంగానికి తీరని లోటు. ఆయనకు ప్రగాఢ నివాళులు

       భాషా వికాసానికి    సాహిత్యం ఒక వేదిక లాంటిది . మానవునిలోని సృజనాత్మకతను, కవితా శక్తిని సమర్థవంతంగా వెలికి తీసే ఒక గొప్ప సాధనం . భాషాభివృద్ధి సంస్కృతి – సంప్రదాయాల పరిరక్షణ కవిత్వంతోనే సాధ్యమవుతుందనేది నిర్వివాదాంశం . భావవ్యక్తీకరణకు  కవిత్వం ఒక దర్పణంలాంటిది . ప్రతి దేశ చరిత్రలో సాహిత్య ప్రస్తావన తప్పకుండా కనిపిస్తుంది .  ఆయా దేశకాల పరిస్థితులను ప్రతిబింబించేటట్టుగా సమాజ శ్రేయస్సులో కవి పోషించిన పాత్ర అవగతం అవుతూనే ఉంటుంది .

     మన దేశం కళలు , సాహిత్యాల కాణాచి . 11వ శతాబ్దికి ముందునుండే ఎంతో మంది సాహితీప్రియులైన రాజులు , చక్రవర్తులు      సాహితీఅభినివేశులై కవులను , కళాకారులను ప్రోత్సహించి , ఆదరించిన నిదర్శనాలు కోకొల్లలు . (ఇతర దేశాలలో 18వ శతాబ్దికి ముందు వరకు ఇలాంటి సంస్కృతి మనకు ఎక్కడా కనిపించదు ) తెలుగు భాష 2000 ల  సంవత్సరానికి ముందునుండే వాడుకలో ఉందనడానికి లభించిన సాక్ష్యం’ గాధా సప్తశతి ‘ . తొలి తెలుగు కావ్య ప్రక్రియ రాసిన నన్నయకు ముందు నుండే తెలుగు సాహిత్యం ఉందనడానికి ప్రధాన ఆధారం ,

క్రీస్తు శకము .1000 నాటి విరియాల కామసాని ‘గూడూరు శాసనం’. ఇందులో మూడు చంపకమాల రెండు ఉత్పలమాల పద్యాలు ఉన్నాయి . ప్రాచీన సాహిత్యం  భక్తిరస ప్రధానమని పేర్కొనవచ్చును.  తమ రచనలతో వెలుగొందిన కొందరు ప్రముఖ రచయిత్రులు :-

 కుప్పాంబిక : తొలి తెలుగు కవయిత్రి గా భావించవచ్చు.  13వ శతాబ్దికి చెందినవారు . వనజా తాంబకుడేయు సా యకములన్  వర్ణింపగారాదు నూ … ఈపద్యం ఆమె తన ‘బూదపుర’ శాసనం లో వేయించారు. ఈ పద్యం అయ్యల రాజు తన ‘సంకలన గ్రంథం’లో ప్రస్తావించారు . ఇంతకు మించిన ఆధారాలు అలభ్యం.

  తాళ్లపాక తిమ్మక్క :15వ శతాబ్దికి చెందినవారు .అన్నమయ్య భార్య అయిన వీరు ‘సుభద్రా కళ్యాణం ‘ , ‘ ద్విపద ‘ లో రచించారు.

  ఆతుకూరి మొల్ల : ‘ మొల్ల రామాయణం ‘ రచించారు . కవయిత్రి మొల్లగా ప్రసిద్ధులు, 16వ శతాబ్దికి చెందినవారు.

  రంగాజమ్మ : 17వ శతాబ్దికి చెందినవారు . ‘ మన్నారు దాస విలాసం ‘ ప్రబంధం రచించారు.

  తరిగొండ వెంగమాంబ : 19వ శతాబ్దం వారు . ‘ వేంకటాచల మహాత్మ్యం ‘  రచించారు.

   ఈ నారీమణులు తమ రచనలతో ప్రాచీన సాహిత్యాన్ని సుసంపన్నం చేసి చరిత్రలో తమ స్థానాన్నిపదిలపరుచుకున్నారు.

          ఇక ఆధునిక సాహిత్య ప్రస్థానం విభిన్న రీతులతో వేగాన్ని పెంచుకుని వివిధ రూపాలుగా విస్తరించింది . ముఖ్యంగా వచన కవితలు ఊపందుకున్నాయి . ఛందోబద్ధం కాని పదాడంబరత లేని వచన కవిత్వాన్ని ఆధునిక సమాజం ఆదరిస్తోంది . సామాజిక చైతన్యమే కవిత్వం ప్రధాన లక్షణం .  అలతి పదాలతో అందంగా విస్పష్టంగా చెప్పడం ‘ ఓ గొప్ప కళ ‘ . కవిత్వం ‘ అనుభూతి పరిమళాల ‘ను వెదజల్లాలి . ఆధునిక సాహిత్యంలో ఎన్నో ప్రక్రియలు వెలువడ్డాయి. తెలుగులో సాహితీమణులు ఎందరో తమ తమ రచనలతో సమాజ పురోగతిలో కీలకపాత్ర పోషించి సాహిత్యాన్ని పరిపుష్టం చేసి కీర్తి గడించారు. వారిలో కొందరి ముఖ్యరచనలు కొన్ని :-

  కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డును ‘ కిరీటం’ గా దాల్చిన నలుగురు మహిళా మణులు :-

 1. ఇల్లిందల సరస్వతీదేవి : వీరు తమ రచనలతో ఎంతో ప్రభావితం చేశారు . ‘ కృష్ణా ‘ పత్రిక లో వీరి  ‘ఇయం గేహే లక్ష్మి’ శీర్షిక ఎంతో ఆదరణ పొందింది . ‘ స్వర్ణ కమలాలు’ కథా సంకలనానికి కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు పొందారు . ఈ అవార్డు పొందిన  తొలి తెలుగు మహిళ కావడం విశేషం .

 2. మాలతి చందూర్ : ఆంధ్రప్రభ లో వీరి  ‘   ప్రమదావనం ‘ శీర్షిక విశ్వవిఖ్యాతినొంది’ గిన్నిస్ రికార్డు’ సాధించింది  . ఎన్నో రచనలు చేసిన వీరికి ‘హృదయనేత్రి’ నవలకు గాను కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు లభించింది.

3.   అబ్బూరి ఛాయదేవి : స్త్రీవాద రచయిత్రి . పిల్లల పెంపకంలోని లింగ వివక్ష పై వీరు రాసిన కథ ‘బోన్సాయి బతుకు’ అత్యంత ఆదరణ పొందింది. ‘ తన మార్గం ‘ కథా సంకలనానికి కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు పొందారు.

4.  కాత్యాయనీ విద్మహే: అభ్యుదయ స్త్రీవాద రచయిత్రి . ‘  సాహిత్యా కాశంలో సగం ‘వ్యాస సంకలనానికి కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం పొందారు .

     ఇంకా సాహిత్యాకాశంలో  మెరిసిన ధృవ తారలు వారి మేటి రచనలు కొన్ని :

    బసవరాజు రాజ్యలక్ష్మి : ‘సౌదామిని ‘ కలం పేరుతో కవితలు అల్లారు.’ అప్పారావు గారు – నేను’ ఆత్మకథ రచించారు.

  సత్యవాడ సోదరీమణులు : సత్యవాడ రఘునాథమ్మ , సత్యవాడ సూర్యకుమారి. సంగీత సాహిత్యాలలో అభినివే శమున్న వీరు’ సరస్వతీ నమస్తుభ్యం’ ,’హరిప్రియ’రచించారు.

  జొన్నవాడ రాఘవమ్మ : ‘భావతరంగాలు’  ‘ రాధికా గీతాలు’ రాశారు.

  భానుమతి రామకృష్ణ : సినీ నటి , రచయిత్రి ‘అత్తగారి కథ లు ‘  వీరు రచించిన వాటిలో ముఖ్యమైనవి.

    మల్లు స్వరాజ్యం : సాయుధ పోరాటంలో వీరిది క్రియాశీల పాత్ర . జానపద బాణీల్లో రాసి , పాడి గిరిజనులకు స్ఫూర్తి కలిగించారు . సిపిఐ ఎమ్మెల్యేగా రెండుసార్లు గెలిచారు.

  ముప్పాళ్ళ రంగనాయకమ్మ : సమాజంలోని అసమానతలపై కలం ఝలిపించి ఎన్నోరచనలు చేశారు. ‘ స్వీట్ హోమ్.’ ‘రామాయణ విషవృక్షం’  వీరి ముఖ్య రచనలు .

     వాసిరెడ్డి సీతాదేవి : ‘వైతరిణి ‘, ‘మట్టి మనిషి’ నవలలు ముఖ్యమైనవి . మట్టి మనిషి నవల 14 భాషల్లోకి అనువదించబడింది .

  డి కామేశ్వరి : మానవీయ దృక్పథం వీరి రచనాశైలి .  ‘ఆకలి ‘ ,   ‘ కొత్తనీరు’ ముఖ్యరచనలు.

  వింజమూరి సోదరీమణులు : వింజమూరి అనసూయ , వింజమూరి సీతాదేవి . వీరు జానపద సాహిత్యాన్ని అధ్యయనం చేసి ప్రాచుర్యం పొందారు. అనసూయ గారు ‘భావ గీతాలు,’  ‘ జానపద గేయం’  రచించారు . సీతాదేవి గారు  ‘ఫోక్ మ్యూజిక్ ఆఫ్ ఆంధ్ర ప్రదేశ్ ‘ రచించారు.

  పాకాల యశోద : ప్రముఖ రచయిత్రి  ‘ఉగాదికి ఉయ్యాల’ , ‘ భావిక ‘ సంకలనాలు వెలువరించారు.

  ముదిగంటి సుజాత రెడ్డి :   ప్రముఖ రచయిత్రి. ‘తెలంగాణ తొలి తరం కథలు ‘ చాలా ప్రా చుర్యం పొందింది.

  డాక్టర్ మృణాళిని : ప్రముఖ రచయిత్రి . అధిక్షేపహాస్యం వీరి ప్రియమైన శైలి . ‘ కోమలి గాంధారం , ‘తాంబూలం’ వీరి ముఖ్య రచనలు.

 డాక్టర్. పి. లక్ష్మి: కవయిత్రి , విమర్శకురాలు. ‘శిలాలోలిత’ కలం పేరుతో రచనలు చేస్తారు. ‘పంజరాన్ని నేనే – పక్షిని నేనే’ వీరి ముఖ్య రచన.

     లలిత కుమారి : స్త్రీవాద రచయిత్రి . ‘ ఓల్గా’ కలం పేరుతో రచనలు చేస్తారు . వీరి ముఖ్య రచన ‘ స్వేచ్ఛ’ నవల. ఇది వివిధ భాషల్లోకి అనువదించబడింది.

  మల్లంపల్లి జలంధర : ప్రముఖ రచయిత్రి అయిన ఈమె  రచనలలో ‘ఆటోగ్రాఫ్’  , ‘పున్నాగ పూలు’ ముఖ్యమైనవి.

  కొండేపూడి నిర్మల : వీరు ప్రముఖ రచయిత్రి , కవయిత్రి , జర్నలిస్టు . వీరి ‘ లేబర్ రూమ్ ‘ కవిత అత్యంత ప్రాచుర్యం పొందింది.

   పాటిబండ్ల రజని : ‘అబార్షన్ స్టేట్మెంట్ ‘ కవిత అత్యంత ఆదరణ పొందింది.

      సమాజ హితవు కోరి స్ఫూర్తి ప్రదాతలై భావావేశపు ‘సిరా చుక్కల ఉలి’తో అక్షర శిల్పాలను అందంగా మలచి ‘జీవకళ ‘ నిచ్చిన సాహితీస్ర ష్టలైన మహిళా మణులు ఎందరో !  సమయాభావంతో పేర్కొనని తేజోవిరాజమానులైన ‘మహిళా మణులు ‘ ఇంకెందరో కదా ! అందరికీ అక్షరాభివాదములు .        

“అజాడ్యం వాక్ పటుత్వంచ హనుమత్ స్మరణాత్ భవేత్ ” హనుమంతుని మనసార స్మరిస్తే చాలట బుద్ధి, శరీరబలం, యశస్సు, చెదరని ధైర్యం, ఎవ్వరి వలన భయపడకపోవటమూ, ఆరోగ్యము కలుగుట, పనిలో చురుకుదనం, వాక్కు యొక్క సామర్థ్యం కలుగుతాయని ప్రమాణం. మన భారతీయ సంప్రదాయాలను మనకెన్నో పండుగలున్నా విశేషమైన భక్తి శ్రద్ధలతో జరుపుకునే పండుగలలో శ్రీ హనుమజ్జయంతి వొకటి.

“వైశాఖే మాసి కృష్ణాయాం దశమి మంద సంయుతా\

పూర్తప్రోష పదాయుక్తా అధనైదృత సంయుతా తసాం మధ్యాహ్ననే వాయాం జనయా మాస వైసుతమ్”\
అంటే ఆంజనేయస్వామి వైశాఖమాసం, కృష్ణపక్షం, దశమి శనివారం, పూర్వాబాధ్ర నక్షత్రయుక్త కర్కాటక లగ్నంలో నైదృతీ నామయోగం గ్రహాలన్నియు శుభ స్థానాలలో సంచరిస్తున్న మధ్యాహ్న సమయంలో కేసరి ఆంజనాదేవి
ముక్తాఫల గర్భమున జన్మించాడు. ఆనాటి నుండి వైశాఖ బహుళ దశమినాడు “హనుమజ్జయంతి”ని జరుపుకుంటున్నారు. వాల్మీకి రామాయణ కథలో హనుమంతుడు ప్రధాన భూమిక వహించాడు. త్రేతాయుగంలో అవతరించినా ద్వాపరం, కలియుగంలో కూడా హనుమం తుని ప్రభావం కనబడుతుంది. ఈయన కల్పాంతము జీవించే చిరంజీవి అంటారు. “అశ్వత్థామా బలిర్వ్యాసః హనుమాంశ్చ విభీషణః కృపః పరశురామశ్చ సప్లైతే చిరంజీవినః అని అశ్వత్థామ, బలి చక్రవర్తి, వ్యాసులవారు, హనుమంతుడు, విభీషణుడు, కృపాచార్యుడు, పరశురాముడు వీరంతా కల్పాంతము వరకు నడిచే చిరంజీవులని చెబుతారు.

లోకములను బాధిస్తున్న రావణుడిని వధించి లోక కళ్యాణం కొరకు నారాయణుడు శ్రీరామావతారం ధరించబోగ, రామకార్య సహాయం కోసం హనుమంతుడు జన్మించాడు. ఏకాదశ రుద్రులలో పదకొండవ వాడు నందీశ్వరుడు. ఆ నంది రావణున్ని కోతి రూపములో వచ్చి లంకను, నిన్ను నాశనం చేస్తామని శపిస్తాడు. మహా దేవుని అష్టమూర్తి అంటారు అట్టి ఎనిమిదవ వాయు రూపంలో నందీశ్వ రుని అంశ కేసరి అనే వానర వీరుడి యొక్క భార్యయైన అంజనయందు ప్రవేశించింది. ఆ స్వరూపమే ఆంజనే యుడుగా అవతరించింది. అంజన గర్భాన జన్మించుట వలన ‘ఆంజనేయుడు’ అయినాడు. ఇంద్రుడు కోపించినవాడై తన వజ్రాయుధంతో హనుమంతుని కొట్టగా, ఆ దెబ్బతో హనుమంతుని దవడ దెబ్బతిన్నది. దవడను ‘హనువు’ అంటారు. హనువు సొట్టబడినవాడు కాబట్టి ‘హనుమంతుడు’ అనే పేరు వచ్చిందట. హనుమంతుడు దీనులను కాపాడటానికి ఎనిమిదవ వాయు రూపంలో నందీశ్వ రుని అంశ కేసరి అనే వానర వీరుడి యొక్క భార్యయైన అంజనయందు ప్రవేశించింది. ఆ స్వరూపమే ఆంజనే యుడుగా అవతరించింది. అంజన గర్భాన జన్మించుట వలన ‘ఆంజనేయుడు’ అయినాడు. ఇంద్రుడు కోపించినవాడై తన వజ్రాయుధంతో హనుమంతుని కొట్టగా, ఆ దెబ్బతో హనుమంతుని దవడ దెబ్బతిన్నది. దవడను ‘హనువు’ అంటారు. హనువు సొట్టబడినవాడు కాబట్టి ‘హనుమంతుడు’ అనే పేరు వచ్చిందట. హనుమంతుడు దీనులను కాపాడటానికి నిరంతరం సంసిద్ధుడై వుంటాడు. ఎటువంటి బాధలైనా, కష్టాలైనా, పీడలై నా ఆంజనేయుని కొలుస్తే చాలు తొలగి పోతాయి. హనుమంతుని శక్తి ముందు ఎంతటి పిశాచాలైనా నీరసపడి పోతాయి. భయాన్ని, గ్రహ పీడలను, భూతప్రేత పిశాచాది భయాలను పోగొట్టు కొనేందుకు శ్రీ ఆంజనేయస్వామిని పూజించుట అనాది కాలం నుంచి వస్తున్న ఆచారం. స్వామిని కొలచినవారికి మానసిక దౌర్భల్యం నశించి, మనోబలం సిద్ధించి, గర్వం, అహంకారం నశిస్తుందని, బుద్ధిబలం శక్తి ప్రాప్తిస్తుందని, పల్నాటి శని దోషం ఉన్నవారు స్వామి ఆరాధన వల్ల శని దేవుడు జాతకులను మనిస్తాడని, అవివాహితులకు వివాహం జరుగుతుందని, వ్యాధుల నుండి విముక్తి కలిగి పారలౌకిక అనుభవాలు లభిస్తాయని, విపరీత గ్రహాలు. శాంతిస్తాయని జ్యోతిశ్శాస్త్రం చెబుతోంది.

శ్రీరాముని సర్వాత్తమ దాసభక్తుడైన హనుమంతుడు మహాదీశాలి. సర్వ సమర్ధుడు, నిరంతరం శ్రీరామ పాదారవిందములు కొలుస్తూ, శ్రీరామనామ జప మాధుర్యాన్ని గ్రోలుతూ, స్వామి భక్తి పారాయణుడై, నీతి శాస్త్రం, తత్త్వ, వాస్తు శాస్త్ర కోవిదుడిగా, శ్రీరామ పాదసేవతో మనకు దర్శనమిస్తాడు. భగవంతుని కంటే భక్తుడు గొప్ప వాడన్న విషయం ఆంజనేయుడు నిరూపిం చాడు. మన దేశంలోని వివిధ ప్రాంతాలలో ఆంజనేయస్వామి ఆలయాలున్నాయి. రామాలయం లేని గ్రామముండదు. అందు కే శ్రీరామ చంద్రుణ్ణి, భక్తులు ఎంతటి భక్తి భావనలతో కొలుస్తారో హనుమంతుని
అంతే భక్తి భావనతో స్మరిస్తారు. ఆంజనేయుడికి సింధూరం లంకా విజయం తర్వాత శ్రీరాముడు సుగ్రీవాదులకు అనేక బహుమానాల
నిచ్చాడట. అయితే సీతాదేవి హనుమం తునికి మణిహారాన్ని ఇవ్వడం అందులో రామనామం లేదని స్వామి భక్తుడు నిరాశ చెందగా సీతాదేవి తన పాపిటలోని సింధూరం ఇచ్చి “ఇది నా ముఖ్య సౌభాగ్య చిహ్నం నీకు ప్రసాదిస్తున్నాను” అనగా ఆంజనేయుడు ఆనందభరితుడై స్వీకరించాడట. అందుకే ఆంజనేయుడికి సింధూరానికి అంతటి ప్రాముఖ్య త ఏర్పడింది. ఆంజనేయుడికి సింధూరం సమర్పించి ప్ర సన్నం చేసుకోవడంలో అంతరార్థం ఇదేమరి.

హనుమజ్జయంతినాడు ఆంజనేయ పూజ వల్ల ఆయన అనుగ్రహం లభిస్తుంది. ఎక్కడెక్కడ శ్రీరామనామ కీర్తనం జరుగుతుందో, రామాయణ సంకీర్తనం జరిగే చోట్ల ఆనంద బాష్పముతో నిండిన నేత్రములతో ఆంజనేయుడు తప్పక వచ్చి తీరుతాడని ప్రమాణం. ఎవ్వరు భక్తితో హనుమాన్ చాలీసా గానం చేస్తారో వారికి అనుగ్రహం

ఇవ్వగలనని వరం ఇచ్చాడు. హనుమజ్జయంతినాడు. హనుమాన్ చాలీసా పఠించి, హనుమచ్చరిత్ర, తమలపాకు పూజలు నిర్వహించి, సింధూరం సమర్పించి ఆంజనేయుని కృపకు పాత్రులవుదాం

శయనాంజనేయుడు

ఆంజనేయుడు అనగానే అభయమూర్తిగానో, భక్తపరమాళువుగానో, వీరాంజనేయుడిగానో, సంజీవనీ పర్వతధారిగానో కనబడతాడు. ఈ మూర్తులు కూడా విగ్రహాల రూపంలోనో, రాతిరూపంలోనో ఉండి సింధురం నింపుకుని ఉంటాయి. ఆకాశాన్ని తాకేంతగా ఉండే ఆంజనేయులు మనకు కనబడుతుంటారు. కానీ ఎంత వెతికినా శయనమూర్తిగా పడుకుని ఉన్న ఆంజనేయుడు మనకు కనబడదు. అలాంటి మూర్తిని చూడాలంటే అటు ఔరంగాబాద్, ఇటు అర్హనాద్క వెళ్ళాలి. మహారాష్ట్రలో చారిత్రక స్థలమైన ఔరంగాబాద్ చూడడానికి వెళ్ళే వారికి తప్పకుండా కనిపించే వాడు భద్రమారుతి ఆలయం. 1967లో ఆలయం కుదురుకున్న ఈ మారుతి మూర్తికి అంతకు ముందు ఒక షెడ్ మాత్రమే ఉండేది. ఔరంగజేబు దాడుల నుంచి స్వామివారిని కాపాడుకోడానికి ఈ స్వామికి ఆలయం నిర్మించలేదు. ఈ కుల్జాబాద్ పట్టణంలో ఉంది. ఈ ఊరిని గతంలో భద్రావతినగర్ అని పిలిచేవారు. ఈ పురాన్ని భద్రసేన మహారాజు పరిపాలించేవాడు. అపారమైన అంజనేయ భక్తితో పులకించిపోయేవాడు. ఆ పట్టణంలో భద్రకుంద్ చెరువు ఉంది. ఆ చెరువు గట్టున కూచుని భక్తిగీతాలు ఆలపించే వాడు. ఆయన మధురగీతాలను అలకించడానికి ఆంజనేయుడు స్వయంగా విచ్చేసేవారు. ఆ గాన మాధుర్యానికి మైమరచిపోయిన అంజనేయుడు కటిక నేలపై అలానే పడి నిద్రపోయాడట. భద్రసేన మహారాజు పాట పూర్తయ్యాక లేచిన ఆంజనేయుడు అలా పడుకుంటే ఎంతో బాగుందని ఇక్కడ ఇలాగే పడుకుంటానని రాజుగారితో అంటారు. ఇక్కడ శయనరూపుడిగా ఉన్నా భక్తుల కోరికలు మన్నించి కటాక్షించాలని రాజుగారు ఆంజనేయుడిని కోరుకుంటాడు. అందుకు ఆయన సమ్మతిస్తాడు. ఈ భద్రపురమే తరువాతి కాలంలో రాంపూర్ మారింది. ఔరంగజేబు పాలనలో ఇది కుర్దాబాద్ గా మారింది.

అన్నమయ్య క్రీస్తుశకం 1408 వ సంవత్సరము మే తొమ్మిదవ తేదీన ,కడప జిల్లాలోని    రాజంపేట మండలం, తాళ్లపాక గ్రామంలో, వైశాఖ పౌర్ణమి దినమున నారాయణ సూరి లక్కమాంబ అను దంపతులకు జన్మించిరి. వీరు నందవరీక వంశానికి ,భరద్వాజస గోత్రానికి చెందినవారు .  నారాయణ సూరి లక్కమాంబ దంపతులకు చాలా కాలం వరకు సంతానం లేక బాధపడుతూ ఒకసారి తిరుమలకు వెళ్లి స్వామిని దర్శించుకుని , ధ్వజస్తంభం వద్ద ప్రణామాలు సమర్పించుకుంటూ ఉండగా ఒక దివ్యమైన కాంతి లక్కమాంబ గర్భంలో ప్రవేశించిందని , శ్రీనివాసుడు తాను ధరించే బిరుదు గజ్జియల  ముప్పిడి కటారాన్ని వారికి అందజేశాడని, అలా పుట్టిన శిశువే అన్నమయ్య అని చాలామంది నమ్మకం . సాక్షాత్తు శ్రీమహావిష్ణువు ఖడ్గమైన నందకం అంశతో జన్మించాడని శ్రీ వైష్ణవ సంప్రదాయంలో కూడా ఇదే నమ్మకం.

“ఇందరికి నభయంబు లిచ్చు చేయి ”  అంటూ వేదములను అందించడానన్ని గురించి తెలియజేసినా,  “వలనైన కొనగోళ్ళ వాడి చేయి ” అంటూ కొనగోట హిరణ్యకాశిపుని చీల్చిన విధానాన్ని , అటు స్వామి అభయహస్తాన్ని ఇటు దుష్ట సంహారాన్ని చేయగలిగిన  చేతి వైభవాన్ని వర్ణించినా,  “అరసి నన్ను గాచిన ఆతనికి శరణు ”  అంటూ  బ్రహ్మాండాలన్నిటా చైతన్య స్వరూపమై నిండిన స్వామిని శరణు వేడినా ,  “అమ్మమ్మ ఏమమ్మా అలమేలుమంగా నాంచారమ్మ తమ్మి ఇంట నలరు కొమ్మా ”  అంటూ అలివేలు మంగమ్మను అలుక వీడి స్వామిని మురిపించమని వేడుకున్నా ,  “ఈడగు పెండ్లి ఇద్దరి జేసేము చెడేలాల ఇది చెప్పరుగా”  అంటూ అమ్మవారి సౌందర్యానికి మోహితుడై శ్రీనివాసుడు ఆమెను పరిణయమాడిన వైనాన్ని వర్ణించినా అది అన్నమయ్యకే చెల్లింది.

అన్నమయ్య తల్లికి సంగీతంలో మంచి నైపుణ్యం ఉంది .తండ్రి గొప్ప పండితుడు . ఎనిమిదవ ఏట ఘనవిష్ణువు వద్ద వైష్ణవ దీక్ష స్వీకరించిన అనంతరం వీరి విద్యాభ్యాసం తల్లిదండ్రుల పర్యవేక్షణలోని జరిగిందని తెలిస్తోంది. అన్నమయ్యకు 16వ ఏట శ్రీవేంకటేశ్వరుని దర్శనభాగ్యం     కలుగడంతో అప్పటినుండి అద్భుతమైన కీర్తనలు రచించడం ప్రారంభించినట్లుగా తెలుస్తోంది. ఏక సంతాగ్రాహి అవడంవల్ల చాలా చిన్న వయసులోనే సంగీత సాహిత్యాలపై అపార పాండిత్యాన్ని గడించారు . అన్నమయ్య మనవడైన తాళ్లపాక చిన్నన్న రచించిన ‘అన్నమాచార్య చరితము ‘ అనే ద్విపద కావ్యంలో అన్నమయ్య జీవిత చరిత్రను వ్రాశాడు.   1948 లో లభ్యమైన ఈ గ్రంథమే అన్నమయ్య జీవితం గురించిన వివరాలు ప్రజలకు తెలియడానికి ఆధారం అయింది .

ఒకనాడు పశువుల మేతకై గడ్డి కోసేటప్పుడు చిటికెన వేలుకు గాయమవుతుంది. అప్పటినుండి అన్నిటిపై విరక్తి చెంది స్వామి సేవే పరమావధిగా శ్రీ వేంకటేశ్వరుని దర్శనార్థియై తిరుమలకు బయలుదేరి యాత్రలో భాగంగా పలు దైవాలను దర్శిస్తూ , మోకాళ్ల పర్వతానికిచేరి అలసటతో ఒక వెదురు పొదలో నిద్రించగా అలివేలు మంగమ్మ కలలో దర్శనమిచ్చి పరమాన్నాన్ని ప్రసాదంగా పెట్టి, పాదరక్షలు లేకుండా పర్వతాన్ని ఎక్కితే అలసట తెలియదని చెప్పడంతో మెలకువ వచ్చి పరమానందంతో కలలో కనిపించినది సాక్షాత్తు అలివేలు మంగమ్మ అని తెలుసుకొని ఆశువుగా ఒక శతకాన్ని చెప్పిరి . తరువాత సునాయాసంగా కొండనెక్కి తిరుమల గిరులపై ఉన్న అన్ని దేవాలయాలు,పుష్కరిణి,  ఆకాశగంగ, కుమారధార,  పాపవినాశం,  విరజానది , యా గశాల,  ఆనంద నిలయం ,కళ్యాణ మండపం , బంగారు గరుడ శేషవాహనం, శ్రీభండారం, బంగారు      హుండీని దర్శించి తన పంచె చెంగున ముడి వేసుకున్న బంగారు కాసును సమర్పించాడు.  వంట ఇంటిలో వకుళాదేవికి నమస్కరించి , బంగారు వాకిలి చెంతకు చేరి దివ్యపాదాలతో, కటి వరద హస్తాలతో సకలాభరణ భూషితుడైన దివ్యమంగళమూర్తిని దర్శించి ,తీర్థప్రసాదాలు స్వీకరించి ,  స్వామి ఆశీర్వచనం పొంది ఆ రాత్రి ఒక మండపంలో నిద్రించాడు. ఆదివరాహ స్వామిని దర్శించి , పుష్కరిణిపై ,గరుడకదంబంపై ,విశ్వక్సేనునిపై పలు సంకీర్తనలను ఆశువుగా చెప్పిరి.

 శ్రీవేంకటేశ్వరుని దర్శనానికి వెళ్ళగా గుడి ద్వారము యొక్క తలుపులకు తాళం వేసి ఉండుటవలన చింతిస్తూ భక్తితో శ్రీ వేంకటేశ్వరుని స్తుతించగా వాటంతటావే తాళములు , తలుపులు తెరుచుకొనబడినవి . శంఖ చక్రములతో వైభవముగా వెలుగొందే ఆ స్వామిని చూసిన అన్నమయ్య పరమానందముతో ఒక శతకమును చెప్పెను . అంతలో స్వామి మెడలో ఉన్న ముత్యాల హారము పాదములపై పడిందట. ఘన విష్ణువు  అని పేరు గల ముని శ్రీ వేంకటేశ్వరుని ఆజ్ఞానుసారంగా అన్నమయ్యను పిలిచి పంచ ముద్రలు వేసి వైష్ణవ దీక్షను ఇచ్చిరి .అప్పటినుండి అన్నమయ్య అన్నమాచార్యుడు అని పిలవబడి , సర్వ విద్యలను , అనగా వైష్ణవ తత్వాలను తెలుసుకుంటూ ,  ఆళ్వారుల దివ్య ప్రబంధాలను అధ్యయనం చేస్తూ, వేంకటేశ్వరుని కీర్తిస్తూ తిరుమలలోనే జీవితం గడపసాగారు .

వెంకటాచలానికి సమీపంలో ఉన్న ‘మరలుంకు ‘ అనే అగ్రహారంలో నివసించేవారు. ఆ సమయంలో రాజ్యంలో చెలరేగిన కల్లోలాలతో విరక్తి చెందిన అతను హరి సంకీర్తనలే సర్వస్వంగా  జీవితం గడపసాగారు .అతని కీర్తనలలోని ఆశీర్వచనానికి ఆకర్షితులైన జనులు తండోపతండాలుగా వచ్చేవారు .

అన్నమయ్య పదకవితాపితామహుడు , సంకీర్తనాచార్యుడు, పంచమాగమ సార్వభౌముడు, ద్రవిడాగమ సార్వభౌముడు అని బిరుదులు పొందిరి .

శ్రీనివాసుని నాయకునిగా తనను తాను నాయికగా భావించుకొని మధుర భక్తితో కూడిన  శృంగార కీర్తనలు రచించిరి.అన్నమయ్య కీర్తనలలో విష్ణుభక్తి మాత్రమే కాకుండా సమాజ సంక్షేమానికి , చైతన్యానికి సంబంధించిన పలు అంశాలు ఉన్నాయి .

అన్నమయ్యకు యుక్త వయసు రాగానే తల్లిదండ్రులు అతనికి తిమ్మక్క అక్కమ్మ అనే ఇరువురు స్త్రీలతో వివాహం జరిపించిరి. వీరికి ఇద్దరు కుమారులు కూడా కలిగారు . ఒకసారి అన్నమయ్య తన భార్యలతో తిరుమల సందర్శించి ఆ సమయంలోనే శ్రీ వేంకటేశ్వరునిపై రోజుకు ఒక్క కీర్తన వినిపించాలని సంకల్పించింరి. అప్పటినుండి పుంఖానుపుంఖాలుగా కీర్తనలు రచించడం మొదలుపెట్టారు . అతని శిష్యులు వీటిని గానం చేస్తూ, తాళపత్రాలలో లిఖించడం ప్రారంభించారు . తర్వాత అన్నమయ్య మనవడైన చిన తిరుమలాచార్యుడు వీటిని రాగిరేకులపై చెక్కించడంతో అవి నేడు తిరుమల భాషకారుల సన్నిధిలో భద్రపరచబడి ఉన్నవి.

సాల్వ నరసింహారాయలు అనే రాజు తనపై కీర్తన రచించమని ఆజ్ఞాపించగా , “నరహరి నుతించిన జిహ్వ పరుల నుతింపగా నొప్పదు “అని నిరాకరించిరి. అందులకు కోపించిన రాజు అన్నమయ్యను చెరసాలలో బంధించమని ఆజ్ఞాపించగా , అన్నమయ్య “సంకెలలిడు వేళ” అను కీర్తనను గానం చేయుటతో వెంటనే ఆ సంకెళ్లు విడిపోయినవట. అప్పుడు రాజు ఆశ్చర్యపడి అన్నమయ్యను శరణు వేడుకొనిరట.

వీరి కీర్తనలలో ఆ కాలము నాటి సాంఘిక , సామాజిక ఆచారములు ,సామెతలు ,అలంకారములు అన్నియు గోచరిస్తాయి.  వీరి రచనలు ఆధ్యాత్మిక సంకీర్తనలు ,శృంగార సంకీర్తనలు అని రెండు రకములుగా విభజింపబడినవి.

తెలుగు భాషలో మొట్టమొదటగా రచనలు చేసిన వాగ్గేయకారుడు అన్నమయ్య. కీర్తన అను ప్రక్రియను ప్రారంభించినది కూడా అన్నమాచార్యులే. పల్లవి ,అనుపల్లవి ,చరణములు మొదలగు వానికి రూపకర్త కూడా అన్నమాచార్యులే. వీరి రచనలలో ‘శృంగార మంజరి ‘ , ‘వెంకటాచల మహత్యము’ ,’సంకీర్తన లక్షణము’ , ‘ద్విపద రామాయణము’  12 శతకములు మొదలైనవి. ఇవి వీరు శ్రీవేంకటేశ్వరుని చరణాలకు అంకితమిచ్చిరి .

వీరు సంస్కృతంలో రచించిన ‘సంకీర్తన లక్షణము ‘ ను వీరి  మనవడైన చినతిరు మలాచార్యుడు తెలుగులోనికి అనువదించిరి .

15వ శతాబ్దానికి చెందిన కాలంలోనే వీరిలో పలు అభ్యుదయ భావాలు ఉన్నట్లుగా వీరి రచనల ద్వారా మనము   కనుగొనవచ్చు .కులమత భేదాలను తూలనాడడం , అంటరానితనాన్ని నిరసించడం , కులవృత్తులను గౌరవించడం వీరి రచనల్లో ఉన్న  వైభవం .

“ఉన్నతి పతిపై నొరగి నిలుచు తన సన్నపు నడిమికి  చాంగుభళా “అంటూ అలివేలు మంగమ్మ శ్రీనివాసుల అనురాగాన్ని వర్ణించినా , పేరంటాండ్ల నడిమి పెండ్లి కూతురు విభపేరు గుచ్చ సిగ్గుపడి పెండ్లి కూతురు “అంటూ అలివేలు మంగమ్మను పెళ్లికూతురుగా , ఆమెలోని బిడియాని అందంగా వర్ణించినా, “మెండైన బ్రాహ్మణుడు మెట్టు భూమి ఒకటే చండాలుడుండేటి సరిభూమి ఒకటే ”  అంటూ కులమతాల అడ్డుగోడలని ఛేదించినా, ” ఇట్టి ముద్దులాడి బాలుడేడవాడు వాని పట్టి తెచ్చి పొట్టనిండా పాలు పోయరే ” అంటూ బాలకృష్ణుడిని ముద్దుగా ముద్దుమాటలాడినా అది ఆయన కీర్తనలలోని భక్తి  భావపు పలు కోణాలగా మనము గమనించవచ్చు .

సంగీత సాహిత్యాలలో ఈతని కుటుంబ సభ్యులు ఆరితేరినట్లుగా  మనము గమనించవచ్చు .ఇతని తల్లి చక్కని సంగీతవేత్త .తండ్రి పండితుడు . భార్య అయిన తిమ్మక్క తొలి తెలుగు కవయిత్రి. ఈమె’  సుభద్రా కళ్యాణం ‘ ,  ‘మంజరి  ‘ అనే ద్విపద కావ్యం రచించింది . తిమ్మక్క కుమారుడైన చిన్నన్న సంగీత సాహిత్యాలలో పండితుడు .

 శ్రీ వేంకటేశ్వరున్ని  కీర్తనల ద్వారా స్తుతించడంలోనే జీవితానందాన్ని పొందిన అన్నమయ్య   క్రీస్తు శకము 1503 వ సంవత్సరము ఫిబ్రవరి 23వ తేదీన దుందుభి నామ సంవత్సరం ఫాల్గుణ బహుళ ద్వాదశి దినమున స్వామిలో ఐక్యం అయ్యారు.

” కొలువై ఉన్నాడు వీడే గోవిందరాజు ” అంటూ ఇరుదేవేరుల నడుమ అలరారే స్వామి రూపాన్ని వర్ణించినా , “కట్టెదుర వైకుంఠము కాణాచైన కొండ తెట్టేలాయె మహిమలే తిరుమల కొండ “అంటూ తిరుమలగిరి శిఖరాల సోయగాలను వర్ణించినా,  “సకల లోకేశ్వరులు సరస చేకొ నువాడు అకలంకముగ పుష్పయాగంబు ” అంటూ స్వామి పుష్పయాగ సుగంధా లను (వైభవాన్ని) వర్ణించినా, ఉన్నతి  పతిపై నొరగి నిలుచు తన సన్నపు నడిమికి చాంగు బలా” అంటూ అమ్మవారికి స్వామివారిపై ఉన్న అనురాగాన్ని వర్ణించినా ” జో అచ్యుతానంద జోజో ముకుందా ” అంటూ స్వామిని నిద్రపుచ్చినా అది అన్నమయ్య  కీర్తనలలోని  మాధుర్యంగా మనం గమనించాలి . ఒకవైపు శ్రీనివాసునిపై భక్తి ప్రధాన కీర్తనలు అల్లుతూ , మరోవైపు సమాజంలోని దురాచారాలను నిరసిస్తూ రచించిన వీరి కీర్తనలు అప్పటికీ ఇప్పటికీ ఎప్పటికీ ఆబాల గోపాలాన్ని అలరిస్తూనే ఉంటాయి అనడంలో సందేహం లేదు .        

వ్యాసం ఉద్దేశ్యం:
సాహిత్య చరిత్రలో ప్రాంతీయ చరిత్ర మిళితమై ఉండాలి. అప్పుడే సామాజిక కోణం కూడా కొంత అవగాహనకు వస్తుంది. కానీ సాధారణంగా అలా జరగదు. జిల్లాల, ప్రాంతాల చరిత్ర ఎక్కడా కూడా సమగ్రంగా ఉండదు. సేకరించిన సమాచారం ఆధారంగా కొన్ని సమగ్ర వివరాలు ఈ వ్యాసం అందిస్తుంది.

తెలంగాణ సాహిత్యములో రాజకీయ, సామాజిక, సాంస్కృతిక చారిత్రక అంశాల మీద పరిశోధన జరిగింది. అయితే, తెలంగాణ చారిత్రక వీర గాథలు, సామాజిక సాంస్కృతిక సాహిత్యం గురించి విశ్లేషణ చేసేటపుడు స్థానిక భౌగోళిక , పాలనా వ్యవస్థ చరిత్ర కూడా కొంత దోహద పడుతుంది. ఉదాహరణకు, తెలంగాణ జానపద సాహిత్యంలో ప్రముఖంగా ప్రస్తావించబడే మావురాల ఎల్లమ్మ కథలో మావూరు అంటే తెలంగాణ మహారాష్ట్ర సరిహద్దు దగ్గరిలోని మహారాష్ట్రలోని శక్తి పీఠం అయిన మాహూరు. తెలంగాణ చరిత్రకు మాహూరు ప్రాంతానికి దగ్గరి సంబంధం ఉంది అని కొందరు చరిత్రకారుల అభిప్రాయం. పైగా నేటి అదిలాబాద్ జిల్లాలోని కొంత భాగం మాహూరు జిల్లాలోనే ఉండేది. మరాఠీ ప్రజలతో పాటు, నిజామాబాద్, ఆదిలాబాద్, మెట్పల్లి తదితర ప్రాంతాల తెలుగు వారు సైతం మాహూరులో రేణుకా , ఏకవీరిక ఆలయాలను సందర్శిస్తుంటారు. స్థానిక స్థల పురాణం ప్రకారం మాహూరు లో రేణుకా దేవి శరీర భాగాలు మూడు చోట్ల పడ్తాయి. ఒకటి మాహూరు కాగా మిగతా రెండు తెలంగాణలో ఉన్నవి. అందులో ఒకటి నిర్మల్ జిల్లాలోని దిలావార్పుర్, మరోది నిజామాబాద్ జిల్లాలోని ఆర్మూర్ తాలూకాలోని కుదావందపూర్ గ్రామం. ఈ విధంగా కూడా మాహూరుకు తెలంగాణకు చాలా దగ్గరి సంబంధం ఉన్నది. కొందరు చరిత్రకారుల అభిప్రాయము ప్రకారము మాహూరులోని ఏకవీరికా దేవి, రేణుకా ఎల్లమ్మ ఓరుగల్లులోని ఏకవీరికా దేవికి సంబంధం ఉంది. కాకతీయులు మాహూరు నుంచి వచ్చి ఉండవచ్చు అని, మాహూరే తొలినాటి కాకతీయ శాసనాల్లో పేర్కొన్న కాకతీపురమని ప్రముఖ చరిత్రకారులు పీవి పరబ్రహ్మ శాస్త్రి గారి సిద్ధాంతం. మాహూరు జిల్లాలో ఆదిలాబాదులోని కొన్ని భాగాలు ఉండేవి అన్న జిల్లా పాలనా వ్యవస్థీకరణ చరిత్ర ద్వారా మాహూరుకు తెలంగాణకు ఉన్న సంబంధం గురించి మరింత సమాచారం లభ్యమవుతున్నది.

తెలంగాణాలో ప్రముఖమయిన బతుకమ్మ పాటల్లో ఒకటయిన రామ రామ ఉయ్యాలో, రామన్ శ్రీరామ ఉయ్యాలో అనే పాటలో 20 వ శతాబ్ధాపు తెలంగాణ జిల్లాల ప్రస్తావన ఉండడం గమనించవచ్చు. తెలంగాణ సంస్థానాలలో వనపర్తి, గద్వాల, ఆత్మకూరు సంస్థానాలు కొంత ప్రతిపత్తిని కలిగి తెలుగు సాహితీ పోషణ చాలా బాగా చేసారు. పానగల్లు కోటలో రెండోవ నిజామ్ కొన్ని ఏండ్లు ఆ జిల్లా కోటలో నివసించినాడు అని పానుగల్లు కోట చరిత్ర గురించి ప్రస్తావించినపుడు సురవరం ప్రతాపరెడ్డి గారు చెప్పారు. అయితే, మరాఠా రాజులతో యుద్ధంలో, మరాఠా సేనల ఒత్తిడి నుంచి ఈ సంస్థానాలు రెండవ నిజాం రాజును రక్షించినట్టు ఒక లోకోక్తి ప్రబలంగా ఉంది అని కూడా సురవరం గారు చెప్పారు. బహుశా అందుకే కావొచ్చు తరువాతి కాలంలో కూడా ఈ సంస్థానాలకు మంచి ఆదరణ తరువాతి తరం నైజాం రాజులనుంచి లభిస్తూ ఉండేది. పాలనా అంశాలు సాహిత్య సామాజిక చరిత్రలకు ముఖ్యం కాబట్టి సురవరం ప్రతాపరెడ్డి గారు 20వ శతాబ్దంలో నిజాం రాజ్య పరిపాలన వ్యవస్థ , యంత్రాంగం మీద “నిజాం రాష్ట్రపరిపాలనము” అనే ఒక చిన్న గ్రంథం కూడా రాసి నాటి నిజాం ప్రభుత్వ వ్యవస్థ గురించి తరువాతి తరాలకు కొంత అవగాహన కల్పించే గొప్ప పని చేసారు. మరో ఉదాహరణ చూస్తే, స్థానిక వీరుల విజయగాథలు చూసినపుడు ఆ వీరుల గాథల్లో ఆయా ప్రాంతాల, కోటల ప్రాముఖ్యతను నాటి జిల్లాల పాలనా చరిత్ర కొంత సమాచారాన్ని ఇస్తుంది. ఉదాహరణకు సర్దార్ పాపన్న చరిత్ర లో భువనగిరి, వరంగల్లు కోటల నాటి పాలనా వ్యవస్థ కీలకం. నాడు ఓరుగల్లు కోట లో హనుమకొండలో లాగానే వ్యాపార వాణిజ్య కార్యకలాపాలు జరుగుతూ ఉండేవి. భువనగిరి జిల్లా కేంద్రము, ముఖ్య పట్టణాలలో ఒకటి.

తెలంగాణలో జిల్లాలకు ఉండే పర్షియన్/ ఉర్దూ పేర్ల వెనుక దాగి ఉన్న సామాజిక రాజకీయ అంశాలు కూడా స్పష్టంగా జిల్లాల చరిత్ర వల్ల తెలుస్తాయి. మచ్చుకు, నిజాం రాజుల పాలనలో ఉన్న భూస్వామ్య విధానం, దాని ప్రభావం పైన ఎంతో తెలుగు సాహిత్యం వచ్చింది. అయితే, నిజాముల పైన వచ్చిన విమర్శలలోనూ అందుకు భిన్నంగా ఆరవ నిజాం మహబూబ్ ఆలీఖాన్ గురించి ప్రశంసలే మన తెలంగాణ సాహిత్యం లో కనబడతాయి. ఉదాహరణకు జగిత్యాలలో ప్రముఖ కవి అయిన జైశెట్టి రాజయ్య గారు ఆరవ నిజాం రాజు మూసీ వరదల సమయంలో చూపిన ఔదార్యాన్ని గుర్తిస్తూ అతడిని మనసున్న మహారాజు అని కీర్తించారు. ఆరవ నిజాం రాజు హైదరాబాదు పురాని హవేలీ ప్రాంతంలో బతుకమ్మ పండుగ జరుపుకునే ఆడ బిడ్డలను గౌరవించినట్టు కూడా కథనం ఒకటి ప్రచారంలో ఉంది. అయితే తెలంగాణలోని మూడు జిల్లాలకు (మహబూబ్ నగర్, నిజామాబాద్, మహబూబాబాద్) మంచి మనసున్న ఆరవ నిజాం రాజు పేరు మీదనే జిల్లా పేర్లు పెట్టారు. ఇటువంటి చారిత్రక విషయాలు ఆరవ నైజాం రాజుకు తెలంగాణ కవి ఇచ్చిన మనసున్న మహారాజు అనే ప్రశంసను కొంత బలపరుస్తాయి. పైగా ఆరవ నైజాం ఎన్నో పరిపాలనా సంస్కరణలు చేపట్టి ఆధునిక హైదరాబాదు సర్వతో ముఖాభివృద్ధికి పునాదులు వేసారు. ఇట్లా జిల్లాల చరిత్ర , పేర్లు మొదలయిన చారిత్రక అంశాల సమాచారం వల్ల సాహిత్యంలో ఉన్న అంశాలను మరింత లోతుగా పరిశీలించే విధంగా అదనపు సమాచారాన్ని అందిస్తాయి.

ఈ విధంగా తెలుగు సాహిత్యంలో చారిత్రక సాంస్కృతిక అంశాలు అర్థం జేసుకోవడనికి జిల్లాల పాలనా వ్యవస్థ చరిత్ర దోహద పడుతుంది. అయితే, ఆధునిక చారిత్రక కాలంలో తెలంగాణలోని జిల్లాల గురించి, వాటి పేర్ల గురించి, ముఖ్య పట్టణాలు గురించి , భౌగోళిక హద్దులు వగైరా అంశాల గురించి మనకు తెలుగులో సమాచారం తక్కువ. తెలంగాణ ప్రాంతాన జిల్లాలు ఏ పేర్లతో ఉండేవో ఒకసారి చూద్దాం. అసలు పాత తెలంగాణ జిల్లాల తెలుగు పేర్లు ఏమిటి అన్న విషయం కూడా తెలుస్తుంది.

తెలంగాణలో ఉర్దూ పేర్లు పెట్టక మునుపు పాత జిల్లాల పేర్లు ఏమిటి అన్న ప్రశ్న వచ్చినపుడు ఒక సమగ్రమైన వ్యాసం మనకు లభ్యం కాదు. ఆ విషయం అర్థం చేసుకోవటానికి కుతుబ్షాహీల నాటి కాలం నుండి మనకు లభ్యమవుతున్న చారిత్రక గ్రంధాల సమాచారం బట్టి పరిశీలించవచ్చు. ఇక అంతకు ముందు రాష్ట్రకూట, కళ్యాణి చాళుక్య, కాకతీయ , రాచకొండ రాజులు, బహమనీ సుల్తానులు, మొదలగు రాజ్యాలు అన్ని కుతుబ్షాహీల పూర్వపు కాలానికి చెందినవి. ఆయా రాజ్యాల్లో జిల్లాలు, విషయాల పై ఉన్న సమాచారం కొంత తక్కువే. పైగా కుతుబ్షాహీల కాలం నాటి పర్షియన్ రికార్డుల ద్వారా మనకు జిల్లాల గురించి విస్తృతమయిన సమాచారం ఉంది. కాబట్టి, మొదలు కుతుబ్షాహీల కాలంలో ఆనాటి రాజ్యంలో ఉన్న జిల్లాలను చూద్దాము. 16వ శతాబ్దంలో సుల్తాన్ కులీ కుతుబ్షా గోల్కొండ సుబాకి బహమానీల ప్రతినిధిగా వచ్చినపుడు, తర్వాత స్వాతంత్య్రం ప్రకటించుకున్నాక తాను తెలింగాణా ప్రాంతంలో గెలిచిన కోటల వివరాలు మధ్య యుగ చరిత్రకారుడు ఫరిష్టా రచనల ఆధారంగా ఈ విధంగా ఉన్నాయి – రాచకొండ , దేవరకొండ, భువనగిరి, ఘనపురం, కోయిలకొండ, మెదక్, ఎలగందుల, కమ్మముమెట్టు , ఓరుగల్లు, రామగిరి , కౌలాస్, పానగల్లు, మొదలయినవి. ప్రస్తుత తెలంగాణ, ఆంధ్ర ప్రాంతాలు కలిపి సుమారు 66 కోటలు గెలిచాడు. అందులో సింహభాగం నేటి తెలంగాణలోనివే.

కుతుబ్షాహిల కాలం నుండి సామాన్య శకం (సా.శ.) 1800 వరకు ఉన్న తెలంగాణ జిల్లాలు:

కుతుబ్ షాహీల కాలంలోని విశేషాలు ప్రస్తుతం లభ్యమవుతున్న ఆధారలనుబట్టి అప్పటి రాజ్యాన్ని తరఫ్ లు లేదా సుబాలు, సర్కార్లు లేదా జిల్లాలుగా విభజించినారు అని ప్రముఖ చరిత్రకారులు బీ ఎన్ శాస్త్రి గారు పరిశోధించి రచించిన “ఆంధ్రదేశ చరిత్ర-సంస్కృతి” మూడవ భాగంలో గమనించవచ్చు. సా.శ. 1670 నాటికి 21 జిల్లాలుగా సుబాలు , అందులోని జిల్లాలు ఈ విధంగా ఉన్నవి

తెలంగాణలో :
మెదక్ (మెతుకు దుర్గము/ మెతుకు సీమ), మొహమ్మద్ నగర్ (గోల్కొండ), కౌలాస్ , మొలంగూర్ , ఎల్గందల , వరంగల్, ఖమ్మంమెట్టు , దేవరకొండ , పానగల్లు, భోన్గిర్ (భువనగిరి) , ఆకర్ కర (నల్లగొండ) , కోయల్ కొండ , ఘన్ పూర్,
ఆంధ్ర లోముస్తఫానగర్ ( కొండపల్లి), ముర్తాజానగర్ (కొండవీడు), మచిలీపట్నం , నిజాం పట్నం, ఏలూరు , రాజమండ్రి, సికాకోల్ ,
వీటిని సుబాల వారీగా ఇట్లా పరిగణించారు:
సూబ 1 : మెదక్ (మెతుకు దుర్గము/ మెతుకు సీమ), మొహమ్మద్ నగర్ (గోల్కొండ), కౌలాస్ , మొలంగూర్
సూబ 2 : ఎల్గందల , వరంగల్, ఖమ్మంమెట్టు , దేవరకొండ
సూబ 3 :పానగల్లు, ముస్తఫానగర్ ( కొండపల్లి), భోన్గిర్ (భువనగిరి) , ఆకర్ కర (నల్లగొండ)
సూబ 4 : కోయల్ కొండ , ఘన్ పూర్, ముర్తాజానగర్ (కొండవీడు), మచిలీపట్నం
సూబ 5 : నిజాం పట్నం, ఏలూరు , రాజమండ్రి, సికాకోల్ , వజ్రపు గనులు
సూబ 6 : కర్ణాటక్ (ఇది ఎన్నో జిల్లాలు కల పెద్ద ప్రాంతం అయితే ),
ఇందులో వజ్రపు గనులను కూడా ఒక జిల్లా లెక్క వాళ్ళు పరిగణిచడమూ గమనార్హమయిన విషయం.

1656 లో రామగిరి సర్కారును( జిల్లాను ) ముఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు కొడుకుకు కుతుబ్ షాహీ యువరాణిని ఇచ్చి పెండ్లి చేసిన సందర్భంగా కట్నంగా రాసి ఇచ్చినారు, కాబట్టి 1655 లో గోల్కొండ రాయాజ్యంలో ఉన్న జిల్లాల్లో పైన చూపిన వాటితో పాటు రామగిరి జిల్లా కూడా ఉండింది అని స్పష్టము. ఈ జిల్లా ప్రస్తుత పెద్దపల్లి, మంచిర్యాల, జిల్లాలలు & గడ్చిరోలి లోని సిరివంచ (సిరొంచ) తాలూకా కలిపారు. తత్ఫలితంగా కరీంనగర్ లోని కొన్ని ప్రాంతాలకు నాగపూర్ తోని సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి. అయితే, ప్రాచీన కాలంలో కూడా గోదావరికి పరిసర ప్రాంతాలు విదర్భ రాజ్యంలో ఉండేవి అని సంగనభట్ల నరసయ్య గారి ధర్మపురి క్షేత్ర చరిత్ర ద్వారా తెలియవస్తున్నది. ఇక 1656లో ముఘల్ సామ్రాజ్యధినేత కొడుకుకు కట్నం లాగ విదర్భ(బేరార్) రాజ్యంలో కలిసిన పిదప తెలంగాణలోని గోదావరి పరిసర ప్రాంతాలకు , విదర్భకు ఉన్న ప్రాచీన సంబంధాలు మళ్ళీ ధృడపడ్డాయి. ఈ చరిత్ర మనకు విదర్భ ప్రాంతంలో వేములవాడ రాజరాజేశ్వర స్వామిపై ఉన్న అపార భక్తి విశ్వాసాలకు కొంత చారిత్రిక కోణాన్ని కూడా తెలుపుతాయి. ఈ విషయాల ద్వారా విదర్భ ప్రాంతానికి తెలంగాణాకు ఉన్న సాంస్కృతిక బంధం అర్థం చేసుకోవడానికి పాలనా చరిత్ర సాయపడుతుంది. విదర్భ తెలంగాణ బంధానికి ఇంకో మచ్చుతునక భాష- విదర్భ ప్రాంతంలో, అసిఫాబాదు, మంచిర్యాల ప్రాంతాలలో మరాఠీ భాష పైన విపరీతమయిన తెలుగు ప్రభావం ఉంది అని స్థానిక మరాఠీలు చెప్పుకుంటారు. ఆ తెలుగు ప్రభావం ఉన్న మరాఠీ భాషను “మాలె భాష/ మాలె మరాఠీ” అనే పేరుతో విదర్భలో, అసిఫాబాదు , మంచిర్యాలలో మరాఠీలు పిలుచుకుంటారు అట. ఈ విషయాలు భాష శాస్త్ర, చారిత్రక, సామాజిక కోణాల్లో తెలుగు భాషా పండితులు, చరిత్రకారులు మరింత పరిశోధన చేయాలి.

మరొక సాంస్కృతిక సంబంధం చూస్తే – నేటి పెద్దపల్లి, మంచిర్యాల జిల్లాలలోని చాలా భాగాలు నాటి రామగిరి జిల్లాలో ఉండేవి, అదంగంగా సిరొంచా, చెర్ల తాలూకాలు ఉండేవి. పెద్దపల్లి జిల్లా గుంజపడుగు గ్రామంలోని ఆలయాన్ని నాగపూర్ రాజులూ నిర్మించారని చెప్తారు. ఈ జిల్లాకు బేరార్లోని నాగపూర్ కు ప్రాచీన కాలం నుంచి ఉన్న సంబంధాలతో పాటు 1656నుంచి బేరార్ లో భాగంగా ఏర్పడిన పాలనా సంబంధం కూడా ఇందుకు కారణం కావచ్చు. మంథని పండితులు విదర్భ నాగపూర్ రాజా సభలలో ఉండే వారని ప్రతీతి. మైకా గనుల వ్యాపారంలో మేటిగా నిల్చి, నాగపూర్లో గొప్ప పారిశ్రామికవేత్త, దానగుణం సంపన్నుడు అయినా దహగం లక్ష్మీ నారాయణ గారి కుటుంబం కూడా మంథని నుండి నాగపూర్ కు 19వ శతాబ్దంలో వలస వెళ్ళిన తెలుగు కుటుంబమే. అందుకే, తెలుగు అభిమానంతో ఆంధ్ర విశ్వవిద్యాలయానికి తన గ్రంథాలయములోని ఉన్న వేలకొలది పుస్తకాలను దానం చేసిన దానశీలి దాహాగం లక్ష్మీ నారాయణ గారు.

ఆసక్తికరమయిన విషయం ఒకటి గమనిస్తే గోల్కొండ రాజ్యంలోని తెలంగాణ జిల్లాలను “ఇంటీరియర్” జిల్లాలుగా , తీరాంధ్ర జిల్లాలను “కోస్తా” జిల్లాలుగా ప్రత్యేకంగా ఆర్థిక లెక్కలు కట్టేవారు. ఇందుకు కొంత చారిత్రక నేపథ్యం ఉంది. సా .శ. 1517 నాటి తిరుమల ఆలయంలో శ్రీ కృష్ణ దేవరాయల శాసనంలో కూడా నల్లగొండ ఖమ్మం జిల్లాల కోటలను గెలిచినప్పుడు వాటిని “తెలుంగాణ్యపు దుర్గాలు” అనే శాసనంలో చెప్పినారు. ఉత్తరాంధ్ర ప్రాంతాన్ని చారిత్రిక నామమయిన “కళింగ” తోనే ఆ శాసనంలో కూడా సంబోధించారు. మిగితా తీరాంధ్ర కోటలను మాత్రం అట్లా ఒక ప్రాంతం లో భాగంగా చెప్పలేదు. ఇక సాహిత్య ఆధారాలు చుస్తే 15వ శతాబ్ధంలో (సా . శ 1470-1480) తెలుగులో వెన్నెలకంటి సూరన కవి రచించిన విష్ణుపురాణంలో ప్రస్తుత తెలంగాణ ప్రాంతానికి “తెలుఁగాణ” సంబోధన ఉన్నది. సా.శ. 1417 నాటి తెల్లాపూర్ శాసనంలో తెలంగాణపురం అనే మాట గమనించవచ్చు. పైగా సా.శ 1510 నాటి ఓడ్ర గజపతుల వెలిచెర్ల (నెల్లూరు జిల్లా) సంస్కృత శాసనంలో కూడా ప్రస్తుత తెలంగాణాలోని దుర్గాలను “త్యెలంగాణ దుర్గాత్” అని ప్రస్తావిస్తారు. 12 వ శతాబ్దంలో తెలంగాణా ప్రాంతాన్ని ఏకం చేసి ఏలిన తొలి స్వతంత్ర కాకతీయ ప్రభువు రుద్రా దేవుడిని కూడా తెలుంగరాయ అని యాదవ రాజులు సంబోధించే వాఋ అని నాటి శాసనాలు, సాహిత్యం ద్వారా తెలుస్తున్నది. అంటే ప్రస్తుత తెలంగాణా ప్రాంతం చాలా శతాబ్దాల నుంచే చారిత్రకంగా, పాలనా పరంగా తన ప్రత్యేక ఉనికి కలిగి ఉంది అనేది సుస్పష్టం. ఈ పద్ధతినే తరువాతి తరం రాజ్యాలు కూడా కోసాగించాయి. అందుకే నాటి పర్షియన్ రికార్డులను అధ్యయనం చేసిన అబ్దుల్ మజీద్ సిదిఖ్ఖి, రిచర్డ్స్ , నయీమ్ మొదలయిన చరిత్రకారుల ప్రకారం ఇంటీరియర్ (తెలంగాణా), కోస్తా ( తీరాంధ్ర ) ప్రాంతాలు ఆనాటి నుంచే ఆర్థిక, పాలానా అంశాల్లో కొంత విభిన్నంగా చూడబడేవి అనేది అవగతమవుతుంది. అయితే, కుతుబ్షాహీ రాజ్యం సమయంలో ఉమ్మడి ఆదిలాబాద్ ప్రాంతము గోల్కొండలో భాగంగా ఉండేది కాదు, ఇంకా నిజామాబాదు జిల్లాలోని ఉత్తర సగభాగం కూడా గోల్కొండ రాజ్యంలో భాగం కాకుండా ఉండింది (ఇందూరు పట్టణంతో సహా ), ఇక పెద్దపల్లి, మంచిర్యాల జిల్లాలు రామగిరి సర్కారు కింద ఉన్నాయి, రామగిరి జిల్లాను 1656లో మొఘలులకు ఇచ్చినారు (కౌలాస్ జిల్లా మనకు తెలిసిన నిజామాబాదు జిల్లాలోని కౌలాస్ కోట మరియు దక్షిణ భాగం ఇంకా సంగారెడ్డి జిల్లాలోని నారాయణఖేడ్ ప్రాంతాలు ఉంటూ ఉండేవి). ఇందూరు (నిజామాబాదు) జిల్లాలోని ఉత్తర భాగంతో పాటు నిర్మల్ జిల్లా ప్రాంతాలు బీదర్ సుల్తానుల రాజ్యంలోని నాందేడ్ జిల్లాలో భాగంగా ఉంటూ ఉండేవి. ఇందూరు , నిర్మల్ ఆనాడు ఇనుము, ఉక్కు పరిశ్రమకు ఎంతో ప్రఖ్యాతి చెందినవి. అక్కడ తెలుగు వారు అధికంగా ఉండే ప్రాంతాలు. నిర్మల్ జిల్లాలోని కోన సముద్రం, ఇందూరులోని ఇందల్వాయి , ఇందూరు ఇనుము ఉత్పత్తికి ప్రసిద్ధి . ఇనుము ఉక్కు పరిశ్రమ వలన, సముద్ర /నది ద్వారా జరిగే వ్యాపార సంబంధాల వలన ఈ ప్రాంతం గోలకొండ రాజ్యంతోనే చాలా సన్నిహితంగా ఉండేది. విచిత్రంగా గోలకొండ రాజ్య సమయాన గోలకొండను కాక బీదరు సుల్తాను రాజ్యాన్ని “తెలెంగాణ” అని సంబోధిస్తూ ఉండేవారు ఆనాటి కాలాన వివిధ యాత్రికుల రచనల్లో తెలియ వస్తున్నది (బహుశా ఈ రెండు ప్రముఖ తెలుగు వ్యాపార కేంద్రాలు ఉండటం వలన కావొచ్చునేమో అని ఈ రచయిత ఆలోచన).

ఇంకా ఆసక్తికర విషయం ఒకటి మనకు చరిత్రకారులు ఇర్ఫాన్ హబీబ్ గారి ముఘల్ సామ్రాజ్య రచనల్లో తెలియ వస్తున్నది – అది ఏమిటి అంటే, ఎలగందుల సర్కారుకు సంబంధించిన మరొక చిన్న ఎంక్లేవ్ (చుట్టుపక్కల వారి నుండి భిన్నంగా ఉండే స్థలం లేదా సమూహం లేదా సరిహద్దు భూభాగం) కౌలాస్ జిల్లాలో భాగమయి ఆ జిల్లా పశ్చిమ సరిహద్దులో ఉండేది. ఈ ఎంక్లేవ్కు ఎలగందుల జిల్లాకు మధ్య కౌలాస్ జిల్లా భూభాగం ఉండేది. ఈ ఎంక్లేవ్ బీదర్ సుల్తాను రాజ్యంలోని నాందేడ్ జిల్లాలోని కోటగిరికి, గోల్కొండ రాజ్యంలోని కౌలాస్ సర్కారుకి మధ్య ఉండింది. ఈ కోటగిరి ప్రాంతం ప్రస్తుతం నిజామాబాదు జిల్లాలోనిది. అక్కడ కాకతి రుద్రమదేవికి సంబంధించి ముఖ్య తామ్ర పత్రాలు వెలుగు చూసినవి. కాకతీయ చరిత్రలో రుద్రమ దేవికి గణపతి దేవ చక్రవర్తి తండ్రి అన్న విషయం రూఢీ చేసిన ముఖ్య ఆధారాలు. అయితే బీదరులో ఉన్న ఇందూరు జిల్లాలోని ప్రాంతాల పైన బీదర్ మరియు గోల్కొండ రాజ్యాల మధ్య తరచూ అధికార మార్పిడి జరుగుతూ ఉండేది, అవి ఒక బఫర్ ప్రాంతం లాగా ఉంటూ ఉండేది.

ఇక పేర్ల పరంగా ఆసక్తికర చరిత్ర తెలిపేది మెతుకుదుర్గం లేదా మెతుకుసీమ జిల్లా. పర్ష్యన రెక్నాఆర్డుదుల ఆధారంగా మెతుకు జిల్లా తెలుగు నాట అత్యధిక వ్యవసాయ అభివృద్ధి కలిగిన జిల్లాగా, తద్వారా కుతుబ్ షాహీలనాటికి అధిక భూ, వ్యవసాయ ఆదాయం కల జిల్లాగా పేరు పొందింది. మెతుకుసీమ ఒకప్పటి తెలుగు వారి కొనాసీమ అని చెప్పవచ్చు. రిచర్డ్స్ గారు చేసిన పరిశోధన వలన ముఘల్ పాలనా సమయంలో లో కూడా మెతుకు సీమ జిల్లా ఆదాయం , మహమ్మద్ నగర్ లేదా గోల్కొండ జిల్లా ఆదాయం తరువాత రెండో స్థానం అని తెలియ వస్తున్నది. ఆదాయం ఎక్కువగా ఉన్న కౌలాసు, మెతుకు సీమ, పానుగల్లు, గోల్కొండ, రాయచూరు, నల్లగొండ జిల్లాలలో అక్కడి సంస్థానాధీశుల ద్వారా అంతే ఘనంగా తెలుగు సాహిత్య పోషణ జరిగింది.

ఈ విధంగా నాటి ఆర్థిక సామాజిక స్థితులు కూడా జిల్లా చరిత్రల వల్ల తెలుసుకోవచ్చు.

గోలకొండ కంటే ముందు దక్కన్ ప్రాంతంలోని బీజాపుర్, అహ్మద్నగర్, బీదర్ రాజ్యాలు మొఘలుల హస్తగతం అయ్యాయి. బీదరులోని నాందేడ్ జిల్లా ప్రాంతం (రెండు ముఖ్య తెలుగు వ్యాపార కేంద్రాలు ఉన్న ప్రాంతం) ముఘల్ రాజ్యంలో కలిసినపుడు ఒక నాందేడ్ జిల్లాను “తెలింగానా సుబా” అంటూ ఉండేవారు ! గోలకొండ రాజ్యం సా. శ. 1687లో మొఘలుల హస్తగతం అయింది. అపుడు వారు కొంత మేరకు కుతుబ్షాహీల జిల్లాలను, పన్ను విధానాలను కొనసాగించారు. అపుడు దక్కన్ ప్రాంతాన్ని పలు సుబాలుగా విభజించారు : ఖండేష్ , అహ్మద్నగర్ , బీజాపూర్, బీదర్, హైదరాబాద్, బేరార్ . హైదరాబాద్ ( గోలకొండ) సుబా కింద ఉమ్మడి ఆంధ్ర రాష్ట్రం తో పాటు, తమిళ నాడు కూడా ఉండది. అపుడు దక్కన్ సుబాకి రాజధానిగా ఔరంగాబాదును ఎంపిక చేసి, ప్రతి సుబా యందు , పూర్వ రాజధానులను , ఆ సుబా ముఖ్య పట్టణాలుగా చేసారు. ముఘల్ పాలనా కాలంలో కూడా తెలంగాణలోని జిల్లాలుగా నాటి గోలకొండ జిల్లాలే కొనసాగింది. కాకపోతే సా. శ. 1687 నుంచి ఆకర్ కర అని ఉన్న జిల్లా పేరును నల్లగొండ అని వాడడం మొదలయింది. ఇక ఆధునిక యుగంలో ముఖ్యంగా నిజాం స్వతంత్రం ప్రకటించుకున్న సా. శ.1724 తరువాత కూడా ఇంచుమించు ఇవే జిల్లాలు కొనసాగినాయి. అట్లా బహమనీ కుతుబ్షాహీల కాలంలో జిల్లాలను సర్కారులు అని పిలిచేవారు. ఈ వాడకం నాడు తెలంగాణలో తో పాటు కోస్తాలో కూడా ఉండింది.

సా. శ. 1752 లో ఉత్తర కోస్తా జిల్లాలను (సర్కార్లను) ఫ్రెంచికి ఒప్పందంలో భాగంగా ఇచ్చారు. తర్వాత సా. శ. 1766 లో బ్రిటిష్ కి నిజాం రాజుకి జరిగిన ఒప్పందంలో భాగంగా ముఘల్ చక్రవర్తి బాహుదార్ షాహ్ ధారాదత్తం చేసారు (సా. శ. 1788 లో గుంటూరు ఇచ్చినారు) . అవి మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో భాగం అయ్యాయి. మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలో ఉత్తరంగా ఉన్న సర్కార్ల కాబట్టి వాటికి ఉత్తర సర్కార్లు అనే పేరు వచ్చింది. ఈ మధ్య కాలంలో టిప్పు సుల్తాన్ విజృంభించి రాయలసీమ ప్రాంతాన్ని తన రాజ్యంలో కలుపుకున్నాడు. ఆంగ్లో మైసూర్ యుద్ధాల తరువాత మరల సీమ జిల్లాలు నిజాం రాజ్యంలో కలిసాయి. ఆ తరువాత రాయలసీమలోని మూడు జిల్లాలను 1800 నిజామ్ రాజుకు బ్రిటిష్ తో జరిగిన ఒప్పందంలో భాగంగా అవి బ్రిటిష్ వారి మద్రాస్ ప్రెసిడినేసీలో దత్త మదనాళాలుగా కలిసినాయి. ఇక మిగిలింది ఇప్పటి తెలంగాణా జిల్లాలు, అవి ఆనాటి గోలకొండ సమయపు పేర్లతోనే సా.శ. 1865 వరకు కొనసాగాయి.

సా. శ. 1800 నుంచి 1865 వరకు ఉన్న తెలంగాణ జిల్లాలు:

సా.శ. 1800 తర్వాత నిజామ్ వారి హయంలోని జిల్లాల గురించి మనకు లిఖిత ఆధారాలు సా.శ. 1816 నుంచి స్పష్టంగా లభ్యమవుతున్నాయి. 19వ శతాబ్దపు బ్రిటీషు వారి సర్వే రికార్డుల వల్ల మనకు నిజాం రాజ్యంలో 40 సర్కార్లు (జిల్లాలు) ఉండేవి అని తెలుస్తున్నది. నిజాం రాజ్యంలో తెలుగు, మరాఠీ & కన్నడ ప్రాంతాలు ఉన్నప్పటికీ, భాషా సంధి ప్రాంతాల్లో భాషా ప్రాతిపదికన జిల్లాలు అప్పుడు ఉండేవి కావు. భాషా ప్రాతిపదికన జిల్లాలు & విభాగాలు సా.శ. 1865లో ఏర్పడ్డాయి.

1816 నాటికి సర్కార్లు అయిదు సుబాలుగా (divisions) ఏర్పాటు జేయబడ్డాయి . నాటి సుబాలు – హైదరాబాద్ , బీదర్, నాందేడ్ , ఔరంగాబాద్, బేరార్ . ప్రతి సుబా లో ఉన్న జిల్లాలు ఈ కింది విధంగా ఉన్నాయి:

హైదరాబాద్ సుబా/ప్రావిన్స్ కింద ఉండిన సర్కార్లు (జిల్లాలు) – పానగల్లు, యాదగిరి (ప్రస్తుత కర్ణాటకలోనిది), గణపురం (ఖిల్లా ఘనపురం), గోల్కొండ , కోయిలకొండ , దేవరకొండ, అమరాబాదు, షాబాదు, భువనగిరి, నల్లగొండ, ఎలగందుల , మెతుకు (మెదక్), రామగిరి, మొలంగూరు, వరంగల్లు, ఖమ్మంమెట్టు, గోదావరి, కౌలాస్, మలఖేడ్. గమనార్హమయిన విషయం – తెలుగు నాట తొలి గోదావరి పేరు గల జిల్లా తెలంగాణలో ఉండది (సా. శ. 1816 నాటికి మధ్య కోస్తాలో రాజముండ్రి , మచిలీపట్టణం, ఏలూరు, కొండపల్లి జిల్లాలు ఉండేవి) .

బీదరు సుబా/ప్రావిన్స్ కింద ఉండిన తెలుగు సర్కార్లు (జిల్లాలు) – రాయచూరు లోని అలంపురం, గద్వాల ప్రాంతాలు, గుల్బర్గా లోని తాండూరు ప్రాంతం & బీదరు పట్టణములో కూడా తెలుగు ప్రజలు ఉండేవారు.

నాందేడ్ సుబాలో: నాందేడ్ సర్కా రు (జిల్లా)లో దాదాపు సగం తెలుగు ప్రాంతము. నాడు ఎంతో ముఖ్యమయిన తెలుగు వాణిజ్య ప్రాంతాలు ఇందూరు, నిర్మల్ ప్రాంతాలు నాందేడ్ జిల్లాలో ఉండేవి (ఇంచుమించు నేటి కొత్త నిజామాబాద్ & నిర్మల్ జిల్లాలు) .

బేరార్ సుబాలో: చందా జిల్లాలో కూడా తెలుగు ప్రాంతాలు ఉండేవి.

ఇందులో హైదరాబాద్ సుబాలోని మాల్ఖేడ్ & యాదగిరి జిల్లాల్లో కన్నడ మరియు తెలుగు వారి జనాభా ఉండేది (ప్రస్తుత నారాయణపేట జిల్లాలోని చాలా భాగం మలఖేడ్ జిల్లాలో ఉండేది). ఇక రామగిరి జిల్లా ముఖ్య పట్టణం మాత్రం చెన్నూరు ఉండేది. మిగితా జిల్లాల ముఖ్య పట్టణాలు ఆ జిల్లా పేరుగల పట్టణాలే !

బేరారు సుబాలో ముఖ్యంగా నేటి కొత్త ఆదిలాబాద్ ప్రాంతం మాహూరు జిల్లాలో భాగంగా ఉండేది. ముందుగా చెప్పినట్టు మాహూరులోని శక్తి పీఠం మరాఠీవారితో పాటు తెలంగాణలోని తెలుగువారికి కూడా ముఖ్యమయిన ప్రాంతం. తెలంగాణలో మావురాల ఎల్లమ్మ కథలో మావూరు అంటే మాహూరు పట్టణమే అని ప్రసిద్ధ పరిశోధకులు బిరుదురాజు గారు చెప్పారు.

1820 దశకంలో అమరాబాదు, షాబాదు జిల్లాలు రద్దు జేయబడ్డయి. అవి ఇదివరకు కూడా పూర్తి స్థాయి జిల్లాలుగా ఉండకపోవడమే కారణం. అమరాబాదు జిల్లాను గణపురం జిల్లాలో కలిపారు. షాబాదు జిలాలను దేవరకొండ జిల్లాలో కలిపారు. ఇక అపుడు 1820 దశకంలో తెలంగాణలో ఉన్న జిల్లాలు , హైదరాబాద్ సుబా/ప్రావిన్స్ కింద ఉండిన జిల్లాలు – పానగల్లు, యాదగిరి , గణపురం, గోల్కొండ , కోయిలకొండ , దేవరకొండ, భువనగిరి, నల్లగొండ, ఎలగందుల , మెతుకు (మెదక్), రామగిరి, మొలంగూరు, వరంగల్లు, ఖమ్మంమెట్టు, గోదావరి, కౌలాస్, మలఖేడ్. అపుడు ఏ జిల్లాకు కూడా పర్షియన్ పేరు లేదు. ఇక బీదరు, నాందేడు, బేరార్ సుబాలలోని తెలుగు ప్రాంతాలలో పెద్ద మార్పు ఏమి రాలేదు.

కొన్ని ఆసక్తికర విషయములు:- చాలా వరకు నాడు కోస్తా , సీమ జిల్లాలతో పోలిస్తే, తెలంగాణ జిల్లాలు విస్తీర్ణం తక్కువ ( జిల్లాలు ఎక్కువ ఉన్నవి కాబట్టి). నాటి జిల్లాలు గోదావరి నదికి ఇరువైపులా పరుచుకుని ఉండేవి ఇంకో ఆసక్తి కరమయిన విషయమేమిటి అంటే ఈ జిల్లాల ముఖ్య పట్టణాలలో కొన్ని కాకతీయుల నాటి, రేచెర్ల పద్మనాయకుల నాటి కోటలే. మచ్చుకు – గణపురం (ఖిల్లా ఘనపురం), గోల్కొండ , కోయిలకొండ , దేవరకొండ, భువనగిరి, నల్లగొండ, ఎలగందుల , మెతుకు (మెదక్), రామగిరి, మొలంగూరు, వరంగల్లు, ఖమ్మంమెట్టు, కౌలాస్ , మాహూర్ , రాయచూరు , బీదరు. ఇవన్నీ నాటి కాకతీయుల నుంచి ముఖ్య కోటలే. ఆ కోటలలోనే నాటి సర్కార్ల (జిల్లాల) పాలన కేంద్రాలు ఉంటూ ఉండేవి.

1853-1860 మధ్య స్వల్పకాలం పాటు రాయచూరు జిల్లా బ్రిటీషు వారి పాలనలో ఉండేది, ఆ తర్వాత, నైజాం రాజు బ్రిటీషు వారికి యుద్ధాల్లో సాయం చేసినందుకు, తిరిగి సారవంతమైన రాయచూరు జిల్లా(సర్కారు) నిజాము రాజ్యములో కలిపివేయబడింది.

సా. శ. 1860 సంవత్సరంలో రామగిరి జిల్లా రద్దు జేయబడ్డాయి. రామగిరి జిల్లాలోని గోదావరి, ప్రాణహిత నదుల కుడిగట్టుకున్న ప్రాంతాలను నిజాము రాజ్యములో ఉంచి, ఎడమ గట్టుకు ఉన్న ప్రాంతాలను బ్రిటీషు వారికి అప్పగించబడ్డాయి. ఇదే సమయంలో నిజాం రాజ్యంలోని గోదావరి సర్కారులో ఒక భద్రాచలం ఆలయం తప్ప మిగితా ప్రాంతాన్ని బ్రిటీషు ప్రభుత్వానికి ఇవ్వబడింది. బ్రిటిషు వారు రామగిరి జిల్లాలోని ఎడమగట్టు ప్రాంతాన్ని గోదావరి జిల్లాలలోని ప్రాంతాన్ని కలిపి “ఎగువ గోదావరి జిల్లా” (upper godavari district ) అని పేరుతో మధ్య రాష్ట్రం, సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ లో కలిపారు. అయితే, గోదావరి జిల్లాలోని ప్రాంతాన్ని బ్రిటీషు ప్రభుత్వానికి పాక్షికంగా ఇవ్వబడింది, ఎందుకనగా, ఈ ప్రాంతములో బ్రిటిషు ప్రభుత్వ హయాములో కూడా కొంత భాగం, ముఖ్యంగా భద్రాచలం & చుట్టుపక్కల గ్రామాలలో పన్ను వసూలు చేసే హక్కు పాల్వంచ సంస్ధనిదీశులకే ఇవ్వబడింది. అవి పాల్వంచ సంస్థానంలో భాగంగానే పరిగణించే వారు.

సా. శ. 1860లో మొదలు పెట్టిన ఇచ్చంపల్లి ప్రాజెక్టు అదే దశకంలో ఆపివేయడం జరిగింది. సా. శ. 1874 లో అప్పర్ గోదావరి జిల్లాలోని దక్షిణ భాగాన్ని మద్రాస్ రాష్ట్రంలోని గోదావరి జిల్లాలో కలిపారు. అట్లా 1874లో భద్రాచలం మద్రాసు రాష్ట్రంలో భౌగోళికంగా చేరింది. అయినప్పటికీ గుడి పాలన నైజాం ప్రభుత్వ పరిధిలోనే ఉండేది.

సా. శ. 1865 నుంచి 1905 మధ్య తెలంగాణ జిల్లాలు:

సా. శ. 1865 ప్రాంతంలో ప్రధానమంత్రి సాలార్జంగ్ గారి పాలనలో జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణ పెద్ద స్థాయిలో జరిగింది. 1865 నాటి జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణ గురించి నాటి బ్రిటీషు, నిజాము రాష్ట్ర అధికారుల రచనల ద్వారా తెలియ వస్తున్నది. ఇది వరకు చెప్పుకున్నట్టు 1865లో పూర్తిగా కాకపోయినా చాలా వరకు భాషా ప్రాతిపదికన పునర్వ్యవస్థీకరణ జరపబడింది. అపుడు నిజామ్ రాజ్యములో నాలుగు పరిపాలనా విభాగాలు (divisions) ఏర్పాటు జేయబడ్డాయి. ఉత్తర, తూర్పు, దక్షిణ , పశ్చిమ విభాగాలు, ఇవికాక రాజధాని ప్రాంతం అయిన అత్రాఫ్ బాల్దా . ఉత్తర, తూర్పు విభాగాలు తెలుగు వారివి కాగా, పశ్చిమ విభాగం మరాఠాలది. దక్షిణ విభాగం కన్నడిగులది. తెలుగు వారు, ఉత్తర, తూర్పు విభాగాల్లో కాకుండా తర్వాత దక్షిణ విభాగంలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఎక్కువగా ఉండే వారు. సా.శ. 1865 నాటికి తెలంగాణ జిల్లాల విస్తీర్ణం అమాంతం పెరిగింది.

ఆయా విభాగాల్లో ఉండే జిల్లాలు, విభాగాల యొక్క ముఖ్య కేంద్రముల వివరాలు ఈ విధంగా ఉన్నాయి:

ఉత్తర విభాగం (Northern division) – ముఖ్య కేంద్రము : బీదర్ జిల్లాలు : బీదర్, మెదక్, ఎలగందుల , ఇందూరు

తూర్పు విభాగం (Eastern division) – ముఖ్య కేంద్రము : భువనగిరి జిల్లాలు : నాగర్ కర్నూల్, నల్లగొండ, ఖమ్మం మెట్టు.

దక్షిణ విభాగం (Southern division) – ముఖ్య కేంద్రము : గుల్బర్గా జిల్లాలు : నల్దుర్గ్ , గుల్బర్గా , రాయచూరు , లింగ్సుగూర్ .

పశ్చిమ విభాగం (Western division) – ముఖ్య కేంద్రము : ఔరంగాబాద్ జిల్లాలు : ఔరంగాబాద్ , బీడ్ , పర్భనీ , నాందేడ్ , సిర్పూర్ తాండూర్.

అత్రాఫ్ బాల్దా – పాత గోల్కొండ జిల్లా తో పాటు కొన్ని చుట్టూ పక్కల ప్రాంతాలు. ముఖ్య కేంద్రము : హైదరాబాదు

అయితే కొన్ని సంవత్సరాలకే సా.శ. 1870 జిల్లాలు , విభాగాలు మరలా మారినాయి. ఉత్తర, దక్షిణ, పశ్చిమ విభాగాలలో కొంత మార్పుతో ఇంకో వాయువ్య విభాగం కూడా ఏర్పాటు చేయబడింది. అపుడు తెలుగు జిల్లా అయిన సిర్పూర్ తాండూర్ తెలుగు జిల్లాలు ఉన్న ఉత్తర విభాగంలో కలపబడింది. సా. శ.1875 లో ఆయా విభాగాల్లో ఉండేటి జిల్లాలు, విభాగం యొక్క ముఖ్య కేంద్రం గురించి వివరాలు ఈ విధంగా ఉన్నాయి:

ఉత్తర విభాగం division – ముఖ్య కేంద్రము : పఠాన్ చెరువుజిల్లాలు : మెదక్, ఎలగందుల , ఇందూరు, సిర్పూర్ తాండూర్

తూర్పు విభాగం division – ముఖ్య కేంద్రము : భువనగిరిజిల్లాలు : నాగర్ కర్నూల్, నల్లగొండ, ఖమ్మంమెట్టు

పశ్చిమ విభాగం division – ముఖ్య కేంద్రము : బీదర్జిల్లాలు : బీదర్, నల్దుర్గ్ , నాందేడ్

దక్షిణ విభాగం division – ముఖ్య కేంద్రము : గుల్బర్గా జిల్లాలు : గుల్బర్గా , రాయచూరు , లింగ్సుగూర్

వాయువ్య విభాగం : విభాగం division – ముఖ్య కేంద్రము : ఔరంగాబాద్జిల్లాలు: ఔరంగాబాద్ , బీడ్ , పర్భనీ

అత్రాఫ్ బాల్దా – పాత గోల్కొండ జిల్లా తో పాటు కొన్ని చుట్టూ పక్కల ప్రాంతాలు. ముఖ్య కేంద్రము : హైదరాబాదు

సా. శ. 1865 నుంచి ఉన్న ఖమ్మం జిల్లా అనేది ఉమ్మడి ఖమ్మం, ఉమ్మడి వరంగల్లు జిల్లాలు కలిపి ఉన్న పెద్ద జిల్లా, ఆ పెద్ద ఖమ్మం జిల్లా ముఖ్య పట్టణం హనుమకొండ -వరంగల్ పట్టణమే. పేరు మాత్రం ఖమ్మం. అయితే, 1883 నుంచి కొన్ని పేర్ల మార్పులు జరిగినవి అని 1890, 1908 సంవత్సరాల్లోని హైదరాబాదు రాష్ట్ర గేజిటర్ల ద్వారా, జనాభా గణన రికార్డుల ద్వారా తెలియ వస్తున్నది. వాటి వివరాలు ఇట్లా ఉన్నాయి – సా. శ. 1883లో ఖమ్మం జిల్లా పేరు కూడా వరంగల్ అని మార్చడం జరిగింది, ఆ జిల్లా ముఖ్యపట్టణం పేరుకు అనుగుణంగా . అదే 1883లో నాగర్ కర్నూల్ జిల్లాలో జిల్లా ముఖ్య పట్టణం నాగర్కర్నూల్ నుంచి పాలమూరుకి మార్చబడింది. అపుడు 1883 లోనే పాలమూరు పట్టణముతో పాటు జిల్లా పేరును మహబూబ్ నగర్ అని పెట్టడం జరిగింది (ఆరవ నిజాము మహబూబ్ ఆలీ ఖాన్ పేరు మీద, ఆయన పాలమూరు జిల్లా సందర్శనను పురస్కరించుకొని ఈ పేరు పెట్టారు )! ఇక్కడ ముఖ్య విషయం ఏమిటి అంటే ఇందూరు జిల్లాలో ప్రస్తుత నిజామాబాదు, కామారెడ్డి, నిర్మల్ జిల్లాలు ఉండవి. ఎలగందుల జిల్లాలో ప్రస్తుత ఉమ్మడి కరీంనగర్ జిల్లాతో పాటు నేటి మంచిర్యాల జిల్లా కలిసి ఉండేవి. అంటే గోదావరి గంగమ్మకు ఇరువైపులా ఒకటే జిల్లాగా ఉండేది అప్పట్లో ! ఇంకో ముఖ్య విషయం తెలుగు జిల్లాలు ఉండే విభాగాలు పెద్దవి అయినా కూడా, ఆయా విభాగాల ముఖ్య కేంద్రాలు (పఠాన్ చెరువు, భువనగిరి) హైదరాబాదు నగరానికి దగ్గరగా ఏర్పాటు చేయడం జరిగింది. దీనిని బట్టి ఆ సమయంలో హైదారాబాద్ కేంద్రంగానే పూర్తి పాలన సాగుతూ ఉండేది అని చెప్పవచ్చు.

ఈ పరిపాలనా విభాగాలతో పాటు భాషాపరమయిన 3 విభాగాలు కూడా సా. శ. 1865 లో ఏర్పాటు చేసారు. అవి – తెలింగాణ , మరాట్వాడ , కర్నాటిక్. అయితే కర్నాటిక్ జిల్లాల్లో తెలుగు ప్రధానంగా మాట్లాడేటి అలంపురం, గద్వాల రాయచూరులో ఉండేవి , తాండూరు గుల్బర్గా జిల్లాలో ఉండేది. కన్నడ ప్రధానమయిన బీదర్ జిల్లా కొన్ని సార్లు తెలుగు జిల్లాల విభాగంలో ఉండేది.

సా. శ. 1905 నుంచి 2014 వరకు తెలంగాణ జిల్లాలు:

ఇక సా. శ. 1905-1913 మధ్య కాలంలో మరలా పరిపాలనా విభాగాలు మరియు జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణ జరిగింది. అపుడే మనకు బాగా తెలిసిన జిల్లాలు ఏర్పడినాయి. ఈ కాలంలోనే చాలా జిల్లాల కు పర్షియన్ పేర్లు పెట్టబడ్డాయి. ఈ 20వ శతాబ్ది తొలి భాగంలో ఉన్న జిల్లాలు , సుబాలు పరిపాలన గురించి సురవరం గారి “నిజాం రాష్ట్ర పరిపాలనము” అనే గ్రంథంలో ఉన్న వివరాలను బట్టి ఆ సమయంలో కూడా నాలుగు విభాగాలుగా నిజాం రాజ్య పాలన ఉండేది అని తెలుస్తున్నది. ఆ వివరాలు ఈ విధంగా ఉన్నాయి-

మెదక్ గుల్షానాబాద్ డివిజన్ – ముఖ్య కేంద్రము: పఠాన్ చెరువుజిల్లాలు : మెదక్, అత్రాఫ్ బాల్దా(హైదరాబాదు) , నల్లగొండ, మహబూబ్నగర్ , నిజామాబాద్.

వరంగల్ డివిజన్ – ముఖ్య కేంద్రము : హన్మకొండ (వరంగల్)జిల్లాలు : వరంగల్లు , కరీంనగర్ , ఆసిఫాబాద్ (గమనిక : ఖమ్మం జిల్లా వరంగల్లు లోనే ఉండెను).

గుల్బర్గా డివిజన్ – ముఖ్య కేంద్రము : గుల్బర్గాజిల్లాలు : ఉస్మానాబాదు, బీదరు , గుల్బర్గా, రాయచూరు

ఔరంగాబాదు డివిజన్ – ముఖ్య కేంద్రము : ఔరంగాబాద్జిల్లాలు : ఔరంగాబాదు, బీడ్, నాందేడ్ , పర్భనీ

అయితే ఇక్కడ గమనించాల్సిన విషయం ఒకటి ఏమిటంటే అదిలాబాదు కు ఆ పేరు అదిల్ షా అనే సుల్తాను పేరు మీద పెట్టారు. అదే వాడుతూ రావడం జరిగింది. ఇందూరు పట్టణానికి జిల్లాకు 1905-1911 మధ్య సిర్నాపల్లి దొరసాని పేరు మార్చారు అని స్థానికంగా చెప్పుకుంటారు. నాటి ఆరవ నిజాం రాజును తన పట్టుదలతో సిర్నాపల్లి దొరసాని శీలం జానకీబాయి గారు ఒప్పించి ఇందూరు కు రైల్వే సదుపాయం కల్పించారు. అందుకు కృతజ్ఞతగా ఇందూరు పేరును నిజామాబాద్ అని ఆరవ నిజాము రాజును గుర్తు చేస్తూ పెట్టారు.

ఇక కరీంనగర్ జిల్లా విషయానికి వస్తే, 1905 తరువాత ఎలగందుల జిల్లా కేంద్రాన్ని ఎలగందుల కోట నుండి 12 కీ. మీ దూరం లో ఉన్న అప్పటికే ఉన్న కరీంనగర్ పట్టణానికి మార్చి, జిల్లా పేరు కూడా కరీంనగర్ అని పెట్టారు. అయితే, కరీంనగర్ అని పేరు కల పట్టణం 19వ శతాబ్దంలోనే మానెరు నది ఒడ్డున ఏర్పాటు అయింది, కరీముద్దీన్ పేరిట . 19వ శతాబ్దంలోనే ఎలగందుల ముఖ్య పట్టణంగా కొనసాగుతున్న సమయంలోనే కరీంనగర్ పట్టణం ధాన్యాల వ్యాపార కేంద్రంగా ఉండేది. హైదరాబాద్ నగరం కు కావాల్సిన ప్రత్యేక బియ్యం ఇక్కడ పండించే వారు. అయితే, చారిత్రకంగా ఈ కరీంనగర్ పట్టణం అరిపిరాల లేదా అర్పనపల్లియ అనే పేరుతో ఉండేది అని, అది కరీంనగర్ పట్టణంలోని పాత బజారులో ఉన్న కాకతీయుల కాలపు శివాలయం పక్క వీధి అని కొందరు చరిత్రకారుల అభిప్రాయం. ప్రముఖ సాహితీవేత్త విశ్వనాథ సత్యనారాయణ గారి “మ్రోయు తుమ్మెద” నవల కరీంనగర్ పట్టణంలో ఉండే గొప్ప హిందుస్థానీ సంగీత కళాకారుడు అయిన పొరండ్ల నారాయణ రావు గారి జీవితం ఆధారంగా రాయబడింది. అందులో హిందుస్థానీ సంగీత విషయాలతో పాటు ఉమ్మడి కరీంనగర్ జిల్లా ప్రాచీన చరిత్ర సాంస్కృతిక అంశాలు స్పృశించారు. అందులో కరీంనగర్ పట్టణాన్ని విశ్వనాథ గారు అరిపిరాల అనే సంబోధిస్తారు.

వీటిలో రాయచూరు జిల్లాలో ఉన్న ఆలంపురం, గద్వాల ప్రాంతాలు తెలుగు వారివి. గుల్బర్గా జిల్లాలో ఉన్న కొడంగల్, తాండూరు తెలుగు ప్రాంతాలు. నాటి నుంచి ఆసిఫాబాద్ జిల్లాకు నిజామాబాదు , కరీంనగర్ జిల్లాలకు మధ్య గోదావరి నది సరిహద్దుగా మారడం జరిగింది ! మెదక్ సుబా పేరు మొదట గుల్షానాబాద్ అని ఉంటూ ఉండేది. 1905 సమయంలో మెదక్ జిల్లా ముఖ్య పట్టణముగా సంగారెడ్డిపేటని జేయడం జరిగింది.

సా. శ.1913 నుంచి 1941 వరకు ఆసిఫాబాదు ముఖ్య పట్టణముగా నేటి ఆదిలాబాద్ ఆసిఫాబాద్, చెన్నూరు , నిర్మల్, కిన్వట్ తాలూకాలతో ఆసిఫాబాద్ జిల్లా ఏర్పాటు జరిగింది. 1941లో ఈ జిల్లా ముఖ్య కేంద్రాన్ని ఆదిలాబాదుకు మార్చడం జరిగింది. స్వాతంత్య్రం తరువాత 1953లో వరంగల్ జిల్లా పెద్దగా ఉండడం వలన, వరంగల్ జిల్లా నుంచి ఖమ్మం ముఖ్య పట్టణంగా ఖమ్మం జిల్లాను ఏర్పాటు చేసారు. ఖమ్మంమెట్టు పట్టణం, ఖమ్మంమెట్టు జిల్లాను కాస్తా ఖమ్మం అని రాయడం మొదలయింది.

1956 లో భాషా ప్రాతిపదికన రాష్ట్రాలు ఏర్పాటు జరిగినపుడు, తెలుగు వారుండే ఆలంపురము , గద్వాల & కొడంగల్ ప్రాంతాలు మహబూబ్నగర్లో కలిపారు. తాండూరు ప్రాంతము రంగారెడ్డిలో కలిపారు. ఆదిలాబాదులోని కిన్వట్ను నాందేడ్లో విలీనం చేసారు! 1959లో 1860 నాటి తెలంగాణలోని గోదావరి జిల్లా ప్రాంతాలు మరల ఖమ్మంలో విలీనం చేసారు. అయితే, సిరోంచా తాలూకాను మాత్రం మధ్య ప్రదేశ్, తరువాత మహారాష్ట్రలోనే కొనసాగించారు. 1978లో మొత్తం హైదరాబాద్ రూరల్ తాలూకాను , కొంత హైదరాబాద్ అర్బన్ ప్రాంతాన్ని కలిపి రంగా రెడ్డి జిల్లా చేయడం జరిగింది.

నవ్య తెలంగాణ రాష్ట్రంలో 2014 తరువాత జరిగిన జిల్లాల పునర్వ్యవస్థీకరణ:

తెలంగాణ రాష్ట్రం అవతరించినాక 2014లో భద్రాచలం డివిజన్ లోని ఏడు మండలాలను ఆంధ్ర ప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో కలిపారు. భద్రాచలం ఆలయం ఎప్పటిలాగే తెలంగాణ లోనే కొనసాగుతూ వస్తున్నది. చిన్న జిల్లాల వలన చేకూరే పాలనా సౌలభ్యాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకుని, 2016లో మళ్ళీ చాలా పెద్ద స్థాయిలో జిల్లాల పునర్ వ్యవస్థీకరణ జరిగింది. 2016లో తెలంగాణలో మొత్తం 31 జిల్లాలు ఉండే విధంగా ఏర్పాటయ్యాయి. ఆ జిల్లాలు ఈ విధంగా ఉన్నాయి –

ఉమ్మడి ఆదిలాబాద్ నుంచి కొత్త జిల్లాలు : ఆదిలాబాద్, నిర్మల్, కొమురం భీం ఆసిఫాబాద్, మంచిర్యాల.

ఉమ్మడి మెదక్ నుండి కొత్త జిల్లాలు : మెదక్, సిద్దిపేట, సంగారెడ్డి.

ఉమ్మడి పాలమూరు నుంచి: జోగులాంబ గద్వాల, వనపర్తి, నాగర్ కర్నూల్, మహబూబ్ నగర్.

ఉమ్మడి రంగారెడ్డి నుంచి : వికారాబాద్, రంగారెడ్డి, మేడ్చల్ మల్కాజిగిరి.

హైదరాబాదు జిల్లాలో ఏ మార్పు లేకుండా పాత హైదరాబాదు జిల్లానే కొనసాగించారు.

ఉమ్మడి నల్లగొండ నుంచి :
యాదాద్రి భువనగిరి, నల్లగొండ, సూర్యాపేట.

ఉమ్మడి ఖమ్మం నుంచి : ఖమ్మం, భద్రాద్రి కొత్తగూడెం.

ఉమ్మడి కరీంనగర్ నుంచి : రాజన్న సిరిసిల్ల, జగిత్యాల, పెద్దపల్లి, కరీంనగర్.

ఉమ్మడి నిజామాబాద్ జిల్లా నుంచి: నిజామాబాద్, కామారెడ్డి.

ఉమ్మడి వరంగల్ నుంచి:
వరంగల్ పట్టణ (అర్బన్), వరంగల్ గ్రామీణ (రూరల్) , జనగామ, జయశంకర్ భూపాలపల్లి, మహబూబాబాద్ (మానుకోట).

ఈ పునర్వ్యవస్థకరణ వల్ల మళ్ళీ సా. శ. 1865 సంవత్సరానికి ముందు ఉన్నట్టు తెలంగాణ విస్తీర్ణంలో చిన్నవయిన జిల్లాలు ఏర్పాటు అయినాయి. 2019లో కొత్తగా జయశంకర్ జిల్లా నుంచి ములుగు జిల్లా, మహబూబ్నగర్ జిల్లా నుంచి నారాయణపేట జిల్లాలు ఏర్పాటు జేయడం జరిగింది. 2021లో ఉన్న వరంగల్ అర్బన్ , రూరల్ జిల్లాల హద్దులు మార్చి హనుమకొండ, వరంగల్ జిల్లాలు అని వరుసగా నామకరణం చేసారు !

ముగింపు:

ఈ విధంగా కుతుబ్షాహీల నాటి జిల్లాలు కొన్ని మార్పులతో 19వ శతాబ్దపు మధ్యకాలం వరకు కొనసాగాయి. 1816 నుంచి గ్రంథస్థమయిన ఆధారాలు చూసినపుడు 1816 నుంచి మొదలు పెడితే 1820 వ దశకం, 1860, 1865, 1874, 1883, 1901, 1905-1913, 1941, 1953, 1956, 1959, 1978, 2014, 2016, 2019, 2021 సంవత్సరాల్లో తెలంగాణలో జిల్లాలలో మార్పులు, పునర్వ్యవస్థీకరణలు జరిగినాయి.

ఇట్లా తెలంగాణ జిల్లాల ప్రయాణం కుతుబ్షాహీ కాలం నుండి నేటి వరకు ఎన్నో మార్పులతో , ఎంతో ఆసక్తికర చారిత్రక సాంస్కృతిక వారసత్వం ఇముడ్చుకుని నేడు ప్రజల ఆకాంక్షలకు అనుగుణంగా ఏర్పడిన స్వరాష్ట్రంలో , వారి ఆశయాలను నెరవేర్చే విధంగా పాలన సౌలభ్యం కొరకు చిన్న జిల్లాల ఏర్పాటు జరిగింది. ఈ జిల్లాల పాలన వ్యవస్థ చరిత్ర కూడా సామాజిక , రాజకీయ , సాంస్కృతిక చరిత్ర, సాహిత్యాన్ని మరింత క్షుణ్ణంగా అర్థం చేసుకోవడానికి దోహద పడుతుంది.**

రచన, పరిశోధన, సేకరణ – ప్రశాంతం

గంగాదేవి ప్రతిభా వైచిత్రి

తెలుగువారి సాహితీ సంపద చాలా గొప్పది. పురాణాలు, ఇతిహాసాలు, శతకాలు వంటిఎన్నో ప్రక్రియలతో నిండి ఉంటుంది.
తెలంగాణా చరిత్రలో కాకతీయుల పరిపాలనాకాలం ఎంతో వైభవంగా సాగి పేరు పొందింది.
ఓరుగల్లును రాజధానిగా చేసుకొని ఈ ప్రాంతాన్ని దాదాపు 200 సంవత్సరాలు పాలించి చరిత్రకే తలమానికంగా నిలిచారు కాకతీయులు.

స్త్రీలకు విద్య నిషేధం అన్నప్పుడు కూడా స్త్రీలు చక్కని సాహిత్యాన్ని సృష్టించారని పరబ్రహ్మ శాస్త్రి గారు ‘కాకతీయచరిత్ర‘ లో చెప్పారు. కాకతీయ వంశస్థులలో ఎందరో మహిళా రచయిత్రులున్నారని వారిలో కామసాని రాసిన చంపకమాల ఉత్పలమాల పద్యాలు గొప్పగా ఉన్నాయనీ, మిర్యాల వంశాల విశేషాలు రాసిందని చెప్పారు.
ఈవంశానికి చెందిన మహిళనే కుప్పాంబిక తొలి తెలుగు కవయిత్రని ఒద్దిరాజు రాఘవ రంగారావు గారు ఒక చారిత్రక వ్యాసంలో రాశారు.
అలాగే కాకతీయ వంశంలో ఎందరో ఎన్నోరంగాలలో నేర్పరులైన మహిళలు ఉన్నారు. వారే కామసాని, ఎరుకసాని, అయితసాని మొదలైన వారు.
సాని అంటే సంగీతంలో నిష్ణాతురాలని అర్థం.
స నుండి ని వరకు సంపూర్ణ సంగీత పాండిత్యాన్ని సాధించిన గంధర్వాంగన వంటి ప్రతిభ కలవారికి ‘సాని ‘అని బిరుదు ఇచ్చేవారు. ఆనాటి మహిళలు ఎంతో కష్టపడి ‘సాని ‘బిరుదును సాధించి దాన్ని గొప్పగా గౌరవంగా భావించేవారు. ఈ ‘సాని ‘బిరుదు కల వారంతా సమాజ నిర్మాణంలో వారు ఎంతో తోడ్పాటు అందించారు. వారంతా మేధావినులు కాబట్టే ఎన్నో రచనలు చేశారు. అభినందించే విషయం ఏమిటంటే అంతఃపురంలో నివసించే రాణీ వాసపు స్త్రీలు బయట ప్రపంచంలో కాలు పెట్టకుండా రచనలు చేయడం కష్టమే.. ఎలా చేయగలిగారో! ఎంతటి ఊహా శాలిత్యమో కదా! ఎందుకంటే స్త్రీలు ప్రబంధాలో, రుక్కులో, రాసిన వారు ఉన్నారు…. వారిగురించి విన్నాము.. కానీ చరిత్ర రాయడం కష్టతరమే కావ్యాలైతే ఊహించి కల్పనలు చేసి,రాయవచ్చు. కానీ చరిత్ర ను ఆధారాలతో రాయాల్సి ఉంటుంది. అటువంటి నైపుణ్యం ఉన్న గంగాదేవి అసమాన్యురాలు. ఈ రచయిత్రి వల్ల కాకతీయుల పాలన రాజ్య విస్తీర్ణం వలననే మహిళల ఖ్యాతి విస్తరణ జరిగింది. లేకపోతే ఇవాళ గంగాదేవి గురించి మాట్లాడుకోలేకపోదుము.
పురుషులే కాకుండా స్త్రీలు కూడా గొప్ప కవులు అవుతారు!కావచ్చు ! ప్రతిభ ఆధారంగా వారి వారి ప్రజ్ఞ పాటవాలను విచారించాలి కానీ లింగ వివక్షత చూపకూడదు కదా!
‘మధురా విజయం ‘లేక ‘విక్రమ పరాజయ చరితం ‘ అనే కావ్యాన్ని మహిళా కవయిత్రి శ్రీమతి గంగాదేవి గారు రచించినట్లు మధుర విజయంలోని మొదటి, రెండవ సర్గలో తెలిపారు. ఈ కావ్యంలో 39– 42 సర్గలలో ఈ విషయం స్పష్టంగా రాయబడింది.

తతోయధావత్ కృతిచేల సంస్క్రియో
నరేంద్ర సూను స్వత ఏవ లబ్దివాన్
కలాసు శశ్వత్ సకలాసు కౌశలం
గురూపదేశస్త్యపదేశ తామగాత్ ॥

భావం:–అనంతరం (తన సోదరులతో దినదినాభివృద్ధి చెందిన) రాజకుమారుడు కంపరాజు యధావిధిగా చూడాకర్మ, ఉపనయనాది సంస్కారములు ముగించుకొని సకల కళల యందు నైపుణ్యం సంపాదించుకొని,గురువు దగ్గరకు శిక్షణను పొందుటకు వెళ్ళెను.

సతీర్థ లబ్ధాయుధ శస్త్ర సంపదా
గుణాభిరామో గురుణైవ శిక్షితః ౹
శరాసనాసి ప్రముఖేషు శాత ధీ
ర గచ్ఛదస్త్రేష్వభిరేషు పాటవమ్ ॥

భావం:- శౌర్య ఔదార్యాది గుణములతో ఆహ్లాదమైన సూక్ష్మ బుద్ధి గల ఆ రాజకుమారుడు (కంపరాజు) గురువు నుండి ఆయుధాలను మంచి శాస్త్రాల జ్ఞానాన్ని పొంది గురువు ద్వారా శిక్షణ పొంది శర( బాణము) ఖడ్గము (పొడవైన కత్తి) మొదలైన అస్త్రముల ఉపయోగ సామర్థ్యం పొందెను.

సత్య వాగ్ భూరిబలో ధనుర్ధర
స్తురంగ మారోహణ కర్మ మర్మవిత్ ౹
కృపాణ విద్యా నిపుణః పృథాభువా
మదర్శి సంఘాత యివైకతాం గతః ॥

భావం:- ఆ రాజకుమారుడు (కంపరాజు) సత్యభాషణలో ధర్మరాజు వలె బలసంపన్నతలో భీముడి వలె, ధనుర్దారులలో అర్జునుడి వలె, అశ్వ (గుర్రం ) విద్యలో నకులుడి వలె, కత్తి సాములో సహదేవుడి వలె.. పాండవులందరిని ఒక చోటు చేర్చినట్టు ఆ రాజకుమారుడు కనిపించ సాగాడు.

ఇంత గొప్పగా వర్ణన చేస్తూ కావ్య రచన సాగింది. ఈ కావ్యానికి ఇతివృత్తం ఇతిహాసాల నుండి కాకుండా భర్త యొక్క పరిపాలన విధానం, దండయాత్రలో గెలుపు అనే అంశాలను తీసుకొని శాస్త్రీయంగా మధురా విజయం అనే కావ్యాన్ని గంగాదేవి రచించింది. ఐతే తాళపత్రాలమీద రాయడం వల్లకొన్ని తాటాకు కమ్మలు ఎక్కడో పోయాయట! కొన్నిచోట్ల పురుగులు తినడం వల్ల ఆయా పదాలు కనపడడంలేదు. అలాగే గంగాదేవి కన్నుక్కొన్న పదాలకర్ధాలు కాలక్రమంలో మారడంతో తాళపత్రాలను పరిష్కరించిన భాషావేత్తలు అక్కడ చుక్క గుర్తు పెట్టి , సమానార్థ పదాలను చేర్చారు.

ఒక మహిళ చరిత్ర తాను రాసిన కావ్యం వైధర్భీ శైలిలో రాసి, సంస్కృత భాషలో తనకనుగుణంగా కొన్ని పదాలు వ్యాకరణానికి తగినట్టుగా సృష్టించి, దోషాలు లేకుండా, శాస్త్రీయ కావ్య నియమాలతో, సంప్రదాయబద్ధంగా చక్కని వాక్య నిర్మాణం, పద గుంఫనలతో మధురా విజయం లేదా కంపరాయ చరిత్ర అనే పేరుతో తన భర్త కంపరాయని సాహస గాధను రాసింది.
అది కూడా సంప్రదాయంగా!ఇలా…

దాస్తా కాళీదాసస్య కవయః కేన విభ్రాతి
ఇదానీమాపి తస్యార్ధానుపజీవస్య భీయతః ॥

అని కాళిదాసుకు నమస్కరించి,

వాణీపాణీ పరామృష్టవీణా నిక్కంపహారిణీం
భావయంతి బ్రహ్మశ్రీ వాన్యే భట్ట బాణస్య భారతీమ్

ఇలా భారవి, ఆచార్య దండి,భవభూతి,కర్ణామృత కవీశ్వరులను , తిక్కన్నను,తన గురువైన అగస్త్యుడిని, నాటక రచయిత గంగాధర మహాకవిని, విద్యానాధులను మొదలైన కవులనెందరినో స్మరిస్తూ… నమస్కరిస్తూ మధురావిజయ కావ్య రచన ప్రారంభించింది రచయిత్రి గంగాదేవి.
క్రీ.శ.16 శతాబ్దం ప్రాంభంలో విజయనగర మహారాజు అచ్చుతదేవరాయల ఆస్థానంలో మహిళా గ్రంథ కర్తలుండే వారని చరిత్ర స్పష్టం చేసింది.
విజయనగరవైభవాన్ని గొప్పగా వర్ణిస్తూ రాసిన చారిత్రక విశేషాలతో రాసింది. కంపరాయ చరిత్ర రాయడానికి గంగాదేవికి (రచయిత్రికి) పెద్దకారణమే ఉన్నది.. అది ఏమిటి అంటే?యువరాజుగా ఉన్న కంపరాయుడు గొప్ప వీరుడు… తన భర్త పరాక్రమాన్ని గ్రంథస్తం చేయాలని రాసిన కావ్యమిది. ఈయన బుక్కరాయల కుమారుడు కనుక అతనిని పరిచయంచేసి, తరువాత కంపరాయల విజయయాత్రను రాయాలనుకుని, విజయనగర రాజైన హరిహర రాయలు సోదరుడు బుక్కరాయలుతో కథను ప్రారంభించింది రచయిత్రి. ఈయనకు ఎంతోమంది భార్యలున్నా దేవయాని అంటే చాలా ప్రేమ ఉండేదట. ఈ దేవయానికి కంపన, చినకంపన,సంగమ అనే కుమారులు పుట్టారని, కంపన గర్భంలో ఉండగా తామ్రపర్ణీ నదిలో స్నానం చేయాలనే కోరిక కలిగిందట దేవయానికి…తన ఇష్టమైన భార్యకోరిక కోరడం రాజు తీర్చకుండా ఉంటాడా? అలా నదిలో స్నానం చేయడం వల్ల కొడుకు అందంగా పుట్టాడని ఆమె నమ్మకం.
ఈ బుక్కరాయలుకు ఎందరో సామంత రాజులు ఉండేవారని వారంతా ఎంతో విధేయులై ఉన్నారని రాస్తూనే… విజయనగర నగరవర్ణన ఎంతో గొప్పగా చేసింది. అందమైన భవనాలు, సుందరమైన ఉద్యానవనాలు ఉండేవనీ, తుంగభద్రానది నుండి నీళ్లు కాలవల ద్వారా తెప్పించి కృత్రిమ స్నాన కొలనులు ఏర్పాటు చేసుకున్నారనీ, తుంగభద్రా నది కోటకు ఒక కందకం వలే రక్షణ కల్పించిందనీ, అటు దక్షిణం వైపు మలయ పర్వతాలు, ఉత్తరంలో వింధ్య పర్వతాలు ఉండేవనీ, తూర్పున ఉదయాచలం, పడమటివైపున ఆశాచలం పర్వతాలు సరిహద్దుగా ఉండి, మంచి శిక్షణతో ఉన్న సైన్యాలతో రక్షణకు లోటు లేకుండా ఉండేదనీ, నగర శివారులలో విరూపాక్ష దేవాలయం ఉండి ఆధ్యాత్మికతతో సంపన్నమై, బుక్కరాయల పరిపాలన రామ రాజ్యం వలె సాగిందని, రాజులకుండాల్సిన చతుర్విధ పురుషోర్ధాలు పుష్కలంగా ఉన్నాయని, విజయనగర వైభవంతో పాటు, కుమారుడు కంపన పుట్టుక,గంగా దేవితోవివాహం, అతని జీవితం, దండయాత్రలో శంభువరాయల నుండి తుండీర మండలాన్ని ఎలాగెలిచి, చేజిక్కించుకున్నారో, ఆ కథను, సుల్తాన్ తో కంపన చేసిన యుద్ధరీతి చదివేవారికి కూడా పౌరుషం ఉప్పొంగేలా రచించింది. అంతేకాకుండా దండయాత్ర సాగిస్తున్నప్పుడు తోవలో ఆయన శృంగార సన్నివేశాలను, కంపన వీరత్వం, అతని అందం, సాహసం, యుద్ధ వివరాలను మొదటి రెండు సర్గలలో… కొన్నిచోట్ల రాఘవేంద్ర విజయం రచయిత నారాయణ కవివర్ణన వలె, కొన్నిచోట్ల కామసాని రచనా శైలివలె రాసింది.
” ఒక స్త్రీ గర్భధారణ ” గురించి రాసిన ద్విపదలలో తను కనుగొన్న కొత్త పదాలనే ఉపయోగించింది. అవి కూడా సహజంగా ఉండేలా పాఠకులు చదువుతున్నట్టుగా కాకుండా ఆ సంఘటనలు వారి కళ్ళ ఎదుట దృశ్యాల వలె కదలాడుతుంటాయి.
ఈ కావ్యంలో ఆనాటి సైనికుల సాహసాలు, యుద్ధ నైపుణ్యాలు, విజయనగర విస్తరణ కోసం చేసిన దండయాత్ర కొనసాగుతున్నప్పుడు ఉదయాస్తమానాల వర్ణనలనూ, ఋతువుల వర్ణనలనూ తన ప్రతిభతో చక్కగా రచించి, కావ్యాన్ని భర్త పుట్టినరోజున బహుమతిగా ఇచ్చింది గంగాదేవి.

ముస్లిం సైన్యాలను హతమార్చిన కంపన పేరు చెబితే చాలు ఎదుటి శత్రు సేనలు కంపించిపోయేవారట అలా పేరుకు తగిన వీరత్వం, అతని అందం అన్నీ వర్ణించింది. కంపన రకరకాల ఆయుధాలు, ఉపయోగించి యుద్ధం చేసిన సాహసం గురించి రాసింది.

ఇందులో రాసిన ఓ గొప్ప విశేషం …. సుల్తాన్ తో యుద్ధం చేస్తుండగా తల తెగిపోయినా ఒక సామంతుడు గుఱ్ఱం యొక్క పగ్గం పట్టుకున్న అతని చేతి పట్టుతప్పలేదనీ, కుడిచేయి కంపనునితో యుద్ధం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తున్నదని రాయడం ఔరా! అనిపించింది.

గంగాదేవి రచనా చమత్కారం బాగుంటూనే… మనసును ఒక్కోచోట కలుక్కుమనిపిస్తుంది….

తురుష్కుల దౌర్జన్యానికి శ్రీరంగ పట్టణం నాశనమైందనీ, చక్కని పచ్చని కొబ్బరి తోటలను నాశనం చేసారనీ, కోవెలలో ఆరాధనలు చేయకుండా బ్రాహ్మణులను బంధించారనీ, కోవెలలో వేద మంత్రాలకు బదులు గుడ్లగూబల కేకలు వినలేకపోయేవారమనీ, చిలుక పలుకులకు బదులు పారశీక పలుకులు చెవిలో ముల్లులవలె గుచ్చాయనీ, రాజుతో చెప్పి దండయాత్ర కు ఉసిగొల్పిందట! మహ్మదీయుల పరాజయం వరకూ రచన కొనసాగింది.
దిగ్విజయంగా విజయ యాత్ర ముగించుకొని వచ్చిన తర్వాత విషయాలెన్నో రచించింది గంగాదేవి. శ్రీరంగంలోని విమాన గోపురం శిధిలమై పోవడం, రంగనాథుని కోవెల మండపాలు చెట్లు మొలిచి ఉండడం, దేవాలయ ప్రధాన ద్వారం తలుపులు చెదపురుగులు తిని పాడుచేయడం వంటివన్నీ ఈ వర్ణన లలో ఉన్నాయి. ఇతర సన్నిధులలోని ఆలయాల గర్భగుడులన్నీ శిధిలమైనాయి… వాటి నుండి సంగీత మృదంగ ధ్వనులు ఎంతో మధురంగా వినిపించేవి. అంత గొప్ప దేవాలయంలో నక్కల అరుపులు వినిపిస్తుంటే కంపన సహించలేకపోయాడు.

కావేరీ నది ఉప్పొంగి, ఎన్నో నష్టాలు జరిగాయి. అగ్రహారాలలో తురుష్కులు మద్యమాంసాలను తిని- తాగుతూ యజ్ఞాలు చేయనివ్వకుండా యజ్ఞ కుండాలు చల్లారిపోయి, హోమపు సువాసనలు రావడంలేదు. మాంసం కాల్చిన వాసనలు రావడం , దుర్వాసన రావడం, వేదగానాలు మోగి వీనులవిందైన దేవాలయం శోకాలతో నిండిపోయింది.

ఇనుప శూలాలతో యువకుల తలలను గుచ్చేవారు. తామ్రపర్ణి నదిలో యువతులు స్నానం చేస్తుంటే వారి రొమ్ములను కోయగా వారి నెత్తురుతో తామ్రపర్ణీ నది నీళ్లన్నీ రక్తసిక్తమైపోయి ఎర్ర రంగుతో పారాయట. ఆవులను చంపి ఆ నదిలో వేసారట.ఈ విషయం కంపనకు చెప్పి, దక్షిణ దిక్కు గెలిచేలా ఉపాయం చెప్పింది. తనను పంపించిన విషయం గుర్తుకు వచ్చి, ఆమె వైపు సానుకూలంగా చూసి అవన్నీ బాగు చేయించాడు… గంగాదేవి నడికట్టుకు ఒక తళతళ లాడే ఖడ్గంఉంది. దాన్ని తీసి చక్రవర్తీ! పూర్వ కాలంలో విశ్వకర్మ దేవతల ఆయుధాల నుండి కొసలను సేకరించి వాటిని కరిగించి, ఈ ఖడ్గం తయారు చేసి, రాక్షసులపైన గెలవడానికి పరమేశ్వరుడికి ఇచ్చాడు. ఆ ఖడ్గం కోసం తపస్సుచేసి, పాండవ మధ్యముడు వరంగా పొందాడు . దాంతో యుద్ధంచేసి, ధర్మ రక్షణ చేసాడు. అలాగే మీరు కూడా ముష్కర మూకలను తరిమి వేయండి అని అతనికిచ్చింది.

మెట్టినింటి- పుట్టినింటి దేశభక్తి కల గంగాదేవి వంటి భార్య ప్రోత్సాహం వల్లనే విజయం సాధించగలిగానని, ఆమెను మనస్పూర్తిగా అభినందించాడట.
ఇలా దేశ పౌరురాలిగానూ , భార్యగానూ, రచయిత్రిగాను ఎందరి మెప్పులో పొందిన గంగాదేవి మహిళలకెంతో ప్రేరణ! మార్గదర్శి! స్పూర్తి!

[ ఈ రచయిత్రి గురించి రాజశేఖరుడనే కవి గొప్ప నాటక కర్త చెప్పాడు ]

సేకరణ:- మల్యాల దయామతీదేవి* ఈయన గుఱ్ఱం చాలా పేరుపొందిన గుఱ్ఱం! ఎలా అంటే ఆ గుఱ్ఱమెక్కి బయలుదేరితే చోళ, కేరళ, పాండ్య రాజులు ఆ గుఱ్ఱానికి దారి ఇస్తూ… చేత ఖడ్గాలు పట్టుకొని ముందు నడిచే వారట! అంతటి వీరుడు కంపన. అతను గుఱ్ఱం మీద వీధుల్లో వెడుతుంటే అతనే గెలవాలని ముత్తైదువలు, కన్యలు బంగాళాల మీద నుండి ఆశీర్వదిస్తూ పూలు చల్లేవారట! అలా ప్రయాణించి ఐదారు రోజులకు కర్ణాటకను దాటి కంటకానన అనే ప్రదేశం చేరాడు. ఆ రాజును వశపరచుకోవడానికి ఎప్పటినుండో అతను ఎదురుచూస్తూ కొంతకాలం అక్కడే ఉన్నాడు. ఎవరూ తనపై దండెత్తిరాకుండా.. విరించిపురంలో తన మకాం ఏర్పాటు చేసుకున్నాడు. సైన్యాన్ని కాపలా పెట్టుకున్నాడు.
కంపన ద్రవిడరాజుతో యుద్ధం చేసి అతన్ని భయపెట్టాడు. అతను భయపడి పారిపోయాడు.
అయితే ఈ కావ్యంలో అతిశయోక్తులున్నాయని ఆంగ్ల కవి [ Long for affair] రచయిత విజయనగరం నుండి 150 మైళ్ళ దూరం 5 రోజూలలో ఎలా చేరగలరు? ఇది అతిశయోక్తి వలె ఉన్నదని విమర్శించడంతో ఈ కావ్య స్థాయి తగ్గిందని భాషావేత్తలు అభిప్రాయ పడ్డారు… ఎలా అంటే 21 పేజీలో 47 శ్లోకంలో కంపన పెద్దసైన్యంతో ఉత్తర ఆర్కాటు జిల్లా నుండి కంటకానన చేరుకున్నడని ఉంది … ఐతే ఆకాలంలో ఎంతటి కారడవియైనా , బాటలు సరిగా లేకపోయినా సైన్యం 30 మైళ్ళ వేగంతో నడిచే సత్తాగల సైన్యం కంపన దగ్గిర ఉండేదని చారిత్రక విశ్లేషకులు వ్రాశారు.
ఈ కావ్యం రాసిన గంగాదేవి స్వయంగా కంపన భార్య కనుక ఆమె ప్రత్యక్ష సాక్షిగా అలా రాసి ఉండవచ్చు.
మద్రాసు యూనివర్శిటీ సంస్కృత పండితుల ఆదరణ, కావ్యానికి రచనా పరంగా వారిచ్చిన గౌరవం, ఆమోదం వల్ల వారు డిగ్రీ విద్యార్థులకు పాఠ్యాంశంగా ఈ ‘ మధురా విజయం‘ కావ్యాన్ని నిర్ణయించినందువల్ల పాఠకుల సంఖ్య ఎక్కువై రెండవ ముద్రణ కూడా చేసారు.

మధురావిజయ కావ్యం చదవి, ఒక స్త్రీ రాసిందని కొట్టిపడేయక … సంస్కృత సాహిత్యంలో పురుషులతో పాటు స్త్రీలు సమాన స్థాయిలో రాయగల విదుషీమణులున్నారని అంగీకరించి… ఈ కావ్యం తమ స్వంత గ్రంథాలయంలో దాచుకోతగిన గ్రంథం!
ఒక మహిళగా గర్వ పడుతూ…

ఈ గ్రంథానికి ముందుమాట రాసిన G.హరిహర శాస్త్రిగారి మరియు T.A గోపీనాథ రావు సూపరండెంట్ ఆర్కియాలజీ ( ట్రావెన్కూర్) వారి సౌజన్యంతో…