రమణార్తి ‘హరే శ్రీనివాసా!’

నిజాయితీపరుడైన ఐ.ఏ.ఎస్. అధికారిగా ప్రజల హృదయరథాల్లో తెలుగునేల నాలుగు చెరగులా ఊరేగిన పేరు కె.వి. రమణాచారి. రసాయనశాస్త్రంలో ఎమ్మెస్సీ చదివి,  ఐ.ఏ.ఎస్. అధికారిగా తలమునకలయ్యే పని భారాలున్నా తన మృదుగంభీర వచస్సుతో సాహిత్యాభిమానుల మనసుల్ని తేలికపరిచే కారంచేడు వెంకట రమణాచారి గారు తన అభిరుచి మేరకు తెలుగులో ఎమ్. ఏ. పూర్తి చేసి, 57 వసంతాల వయస్సులో పిహెచ్.డి. కూడా చేసిన నిరంతర విద్యార్థి.
 
ఆంధ్రప్రదేశ్ తెలంగాణ రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల సాంస్కృతిక సలహాదారుడిగా, దేవాదాయ శాఖ కమిషనర్‌గా, ఆంధ్రప్రదేశ్ హౌసింగ్ బోర్డ్ కమిషనర్ గా, కడప జిల్లా కలెక్టర్ గా ఎన్నో బాధ్యతలు నిర్వహించారు రమణాచారి గారు. కానీ తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం ఎగ్జిక్యూటివ్ ఆఫీసర్ (టీటీడీ ఈఓ)గా చేసిన సేవలే ఆయన మనుసుకు నచ్చిన సేవలని భావించవచ్చు.
 
2012లో స్వచ్ఛంద పదవీ విరమణ చేసిన రమణాచారి గారు ఏవో శుభఘడియల్లో తన పాదాలకు ఏదో పసరు పూసుకున్నట్లున్నారు.  కాలపు వినువీధిలో వెనుదిరిగి 2007-2009 సంవత్సరాలకు పయనించారు. ఆనాడు టీటీడీ ఈఓ గా నిర్వహించిన విద్యుక్తధర్మాలను సంతృప్తికరంగా పునఃదర్శించుకున్నారు. పాత జ్ఞాపకాలను అక్షరాల్లోకి ఒదిగించి, 2024-25 లో ‘స్వాతి’ మాసపత్రికలో వ్యాసాలుగా వెలువరించారు. ఆ అనుభవాల దొంతరనే ఇప్పుడు ఏప్రిల్ 2025లో ఎమెస్కో ద్వారా  ‘హరే శ్రీనివాసా!’ పుస్తకంగా ప్రకటించారు.
 
22 ప్రకరణలుగా విస్తరించిన ఈ పుస్తకంలో ప్రధానంగా రెండు అంతర్లీన సూత్రాలు కనిపిస్తాయి. మొదటిది ఏడుకొండల స్వామి దర్శనాన్ని ప్రజాస్వామీకరించడం – అంటే దేవుణ్ణి ప్రజల వద్దకే తీసుకుపోవడం. తాను ఏది చేసినా, చేయగలిగినా అదంతా దైవానుగ్రహమేనని విశ్వసిస్తూ ‘హరే శ్రీనివాసా’ అని అడుగడుగునా తలచుకోవడం రెండవ అంతఃసూత్రం.
 
దైవ ప్రజాస్వామీకరణ అన్నప్పుడు అలనాడు ఇండియన్ సివిల్ సర్వీసెస్ చదివి, స్వాతంత్య్ర సమరయోధుడిగా, చివరకు పరమయోగిగా మారిన అరబిందో ఘోష్ వాక్యం ఒకటి గుర్తుకొస్తుంది:
 
“I want to invoke … direct manifestation of the Divine in our entire being and daily life.” (… మన అంతరంగమంతటా, దైనందిన జీవితమంతటా దైవం ప్రత్యక్షంగా ఆవిష్కారం కావాలని దీక్ష వహిస్తాను.) – అరబిందో
 
దైవచైతన్యం ఈ నేల మీదనే అవతరిస్తుందని అరబిందో విశ్వసిస్తే, కలియుగదైవం సప్తగిరుల మీద అందకుండా ఆగిపోకూడదనీ, సామాన్యప్రజల చెంతకు చేరాలనీ భగీరథ ప్రయత్నం చేసినవారు రమణాచారి గారు. భగీరథ ప్రయత్నమని ఎందుకు అనవలసి వచ్చిందంటే, ఎంత ఐ.ఏ.ఎస్. ఆఫీసరైనా, ఆయన కూడా తన సంకల్పాలకు దేవస్థానం ధర్మకర్తల అనుమతులనూ, ప్రభుత్వనేతల ఆశీస్సులనూ పొందగలగాలి.
 
దేవస్థానం సంప్రదాయాల ప్రకారం శ్రీవైష్ణవులు మాత్రమే గర్భగుడి లోకి ప్రవేశించగలరు. తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం 75 సంవత్సరాల (1933-2008) చరిత్రలో గర్భగుడి లోకి ప్రవేశించిన తొలి కార్యనిర్వహణాధికారి రమణాచారి గారు. ఆయన శ్రీవైష్ణవుడు. నియమనిష్ఠలతో అర్చకత్వమూ నేర్చుకున్న వారు. తన అదృష్టం సరే! మరి సామాన్యుల మాటేమిటి?
 
“స్వామీ! నీ భక్తుల కోసం నువ్వే భక్తుల దగ్గరకు పోలేవా?” – ఇదీ రమణార్తి!
 
ఆయన సంకల్పం వలన ‘భజగోవిందం’ ద్వారా స్వామి గ్రామాలకు వేంచేశారు. ‘దళితగోవిందం’ ద్వారా వాడవాడలకూ చేరుకున్నారు. ఇది దైవ ప్రజాస్వామీకరణ కాక మరేమిటి?
 
తిరుమలేశుడు సాక్షిగా జరిగే వివాహాలు కలకాలం నిలుస్తాయనే నమ్మికతో ప్రారంభమైనది ‘కళ్యాణమస్తు’. అందుకయ్యే ఆర్థికవ్యయాన్ని తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానమే భరిస్తుంది. ఈ ప్రకరణలో ఒక ఆసక్తికరమైన ఉదంతం కనిపిస్తుంది. బావామరదళ్ళే అయినా కట్నం అడ్డుపడి వివాహం క్లిష్టమైపోయి రమణాచారి గారిని ఆశ్రయిస్తారు రాజేష్, వసంతలు!  రమణాచారి గారు ప్రేమికుల పెద్దలతో మాట్లాడడం ద్వారా కళ్యాణం జరిగిపోతుంది!
 
అత్యంత మహత్వపూర్ణంగా జరిగిన కార్యక్రమం ‘చతుర్యుగ బంధ భక్తిచైతన్య యాత్ర’. కలియుగ దైవసన్నిధి నుండి కృతయుగపు నరసింహ స్థానం సింహాచలానికీ, త్రేతాయుగపు శ్రీరాముడి క్షేత్రం భద్రాచలానికీ, ద్వాపరయుగపు శ్రీకృష్ణుడి ఆలయం మొవ్వకూ సాగిన మూడురథాల యాత్ర, నాలుగు యుగాల అనుసంధానయాత్ర ఈ  ఈ చైతన్యయాత్ర. ఈ యాత్రను సాకారం చేయడానికి రమణాచారి గారు పడ్డ కష్టాలు చదివితీరవలసిందే.
 
నిత్యజీవితంలో ఒక భాగమైపోయిన ‘శ్రీ వేంకటేశ్వర భక్తి చానెల్’ కూడా రమణాచారి గారి సంకల్పసిద్ధే. అందుకు అవసరమైన కేంద్రప్రభుత్వ అనుమతులూ, ఆర్థిక వనరులూ, నిర్వహణా నైపుణ్యాలూ – ఆలోచన సులభమే గానీ ఆచరణలో ఎన్ని అవరోధాల్ని అధిగమించాలి!
 
పిల్లల కోసం పెద్దల కోసం ఆధ్యాత్మిక విషయ ప్రధానమైన ‘పుస్తక ప్రసాదం’, ఆర్థిక స్థోమత లేని ఆడపిల్లలకు పాఠ్యపుస్తకాలు అందించే ‘శ్రీ పద్మావతీ అమ్మవారి పుస్తక ప్రసాదం’ వంటివి ప్రజల వద్దకే దైవం వేంచేసే ఇతర కార్యక్రమాలు!
 
కాకతాళీయంగా బయటపడ్డ 32,000 అన్నమయ్య కీర్తనలు! 1978 లో పి.వి.ఆర్.కె. ప్రసాద్ గారు ప్రారంభించిన ‘అన్నమాచార్య ప్రాజెక్టు’!  లల్లాయి పదాలంటూ మొదట తృణీకరించి, పిదప పశ్చాత్తాపపడి,  చివరకు అన్నమయ్య కీర్తనలను స్వయంగా స్వరపరచిన మహా సంగీత విద్వాంసులు నేదునూరి కృష్ణమూర్తి గారి వృత్తాంతం! అన్నమయ్య 600వ జయంతి ఉత్సవ సందర్భంగా 2008లో తాళ్ళపాక గ్రామంలో 108 అడుగుల విగ్రహావిష్కరణ!  1,116 మంది సంగీత కళాకారులతో సప్తగిరి సంకీర్తన! హైదరాబాద్ లో అన్నమయ్య అధ్యయన కేంద్రం ఏర్పాటు! అన్నమయ్య వారసులకు నెలసరి జీవనభృతి!  సికింద్రాబాద్ పరేడ్ గ్రౌండ్స్ లో లక్షగళార్చన! … … … సాయంసంధ్యను అచ్చతెలుగులో ‘దివ్వెలెత్తు పొద్దు’ అని పిలిచిన అన్నమయ్యను తలచుకుంటూ, కొలుచుకుంటూ చాలావరకు తీరిన రమణార్తి రెండు ప్రకరణల్లో విస్తరించి కనిపిస్తుంది.!
 
చిత్రకారుడు శివకుమార్ చిన్నిలేఖ కలిగించిన గొప్ప ఆలోచన టీటీడీ అమృతోత్సవం! 2008లో టీటీడీ కి 75 సంవత్సరాలు నిండినట్లు ఉన్నతాధికారులెవరూ గుర్తించరు. శివకుమార్ తన లేఖ ద్వారా రమణాచారి గారి దృష్టికి తీసుకువస్తారు. చివరకు అమృతోత్సవం రాష్ట్రపతి చేత ప్రారంభమవుతుంది. అలిపిరిలో అమృతోత్సవ స్థూపావిష్కరణ జరుగుతుంది. ‘అక్షరామృతం’ సంచిక వెలువడుతుంది.  ఉద్యోగులకు ‘స్వామివారి బంగారు డాలర్’ బహుమతులు లభిస్తాయి.  ఇంత బృహత్కార్యం రూపుదాలుస్తుండగా ఉద్యోగుల మధ్య ‘రూల్ అఫ్ రిజర్వేషన్’ చిచ్చు రగులుతుంది! రమణాచారి గారి సహృదయతతో చల్లని మాటలతో దావానలం శాంతిస్తుంది! ఇదంతా మరొక ప్రకరణ!
 
“హరే శ్రీనివాసా!” అని వేడుకోగానే “సరే వెంకట రమణా” అంటూ ఎన్నో అభ్యర్థనలను అనుగ్రహించిన అంతటి శ్రీనివాసుడు కూడా దయచూపని సందర్భాలున్నాయి. అందులో ఒకటి ‘దివ్యభారతి’ –  తిరుమల కొండ మీద రద్దీని తగ్గించే దిశగా అలిపిరి టోల్ గేట్ వద్ద 12 వరుసల రహదారిని నిర్మించడం లాంటి ప్రయత్నాలు. మరొకటి ‘ఆనందనిలయం అనంత స్వర్ణమయం’ – గర్భగుడి గోడల మీద లోపలా వెలుపలా  బంగారు పూత పూయడం. ‘మనం ఒకటి తలిస్తే దైవం మరొకటి తలుస్తుంది’ అనే నానుడికి కూడా ఉదాహరణలు కావాలి కదా!
 
“టీటీడీ ఈఓ కన్నా పెద్ద పోస్టులోకి పంపిస్తున్నాను రమణా!” ముఖ్యమంత్రి పలుకులు. మరింత ఉన్నతమైన పదవిని చేపట్టే అవకాశం  ఎలా విచారహేతువౌతుందో  ‘ప్రాప్తం’ ప్రకరణలో చూస్తాం.
 
ఇక చివరిదైన ‘వేంకటాద్రి దిగి వేంకటాద్రి ఎక్కి’ ప్రకరణ చదువుతూ చదువుతూ మన హృదయాలు ఉద్విగ్నమవుతాయి. నయనాలు అశ్రుసరస్సులవుతాయి. అసలు ఈ ప్రకరణ శీర్షికే అత్యంత భావుకతతో పరిపుష్టమైనది  – దిగినది వేంకటేశ్వరుడి కొండ, ఎక్కినది హైదరాబాద్ వెళ్ళే వేంకటాద్రి రైలు!
 
రైలెక్కడానికి ముందు ఆయనను కలవడానికి, కరచాలనం చేయడానికి, దూరం నుండైనా కడసారి వీడ్కోలు పలకడానికి వచ్చిన అశేషజనసమూహాన్ని చూసిన రమణాచారి గారు కన్నీళ్ళ పర్యంతమవుతారు. వనవాసానికి వెళ్ళే రాముణ్ణి సాగనంపిన అయోధ్య ప్రజల కన్నీటి కాలువలు గుర్తొచ్చాయేమో నగరవాసానికి వెళ్తూ తిరుపతివాసుల కళ్ళను చూసిన రమణాచారి గారికి – వనవాసకాండకు సంబంధించిన ఒక శ్లోకాన్ని ఉదహరిస్తారు ఈ అశ్రుమయమైన ఘట్టంలో! “శంఖమా! పోయివత్తునా!  … చక్రమా! పోయివత్తునా!” అనే అన్నమయ్య పల్లవినీ ఉటంకించి తన కవితాత్మను మరోసారి చాటుకుంటారు. ‘ఉన్నకాలం’ నుండి ‘సన్నకాలం’ లోకి జారిపోయిన స్వామివారి సేవాసౌభాగ్య దినాలను నెమరువేసుకుంటూ తట్టుకోలేక విలవిలలాడుతారు.
 
2007 ఏప్రిల్ 22 నుండి  2009 జూన్ 19 వరకూ ఏడు కొండల మీద  సాగిన తన జీవనప్రస్థానాన్ని రమణాచారి గారు మరచిపోలేరు. చదివితే మనమూ మరచిపోలేం.
 
“స్వామే భక్తుల దగ్గరకు ఎందుకు వెళ్ళకూడదు?” టీటీడీ ఈఓ కాకమునుపే రమణాచారి గారు వేసుకున్న ‘వెర్రిప్రశ్న’తో మొదటి ప్రకరణ చదువరులకు కుతూహలం కలిగిస్తే, వివిధ అంశాల్లో తన ఆలోచనలను ఎలా ఆచరణ సాధ్యం చేసుకున్నారో తదుపరి ప్రకరణల్లో వర్ణిస్తారు రమణాచారి గారు. మనసా వాచా కర్మణా కొలిచిన శ్రీనివాసుడికీ, సహోద్యోగులకూ, ఆత్మీయులకూ వీడ్కోలు పలకడమే చివరి ప్రకరణ.
 
రెండు నెలల్లోనే మూడు ముద్రణల్లో వెలువడిన ఈ రచన పాఠకుల అశేషమైన ఆదరణకు నిదర్శనం! రమణాచారి గారి ఆధ్యాత్మిక సేవలను ప్రత్యక్షంగానూ, వ్యక్తిత్వాన్ని పరోక్షంగానూ ప్రతిబింబించే ఈ పుస్తకం హస్తభూషణమే కాదు, హృదయపోషకం కూడా!
 
(‘హరే శ్రీనివాసా’ రచయిత డా. కె.వి. రమణాచారి, ప్రచురణకర్త ఎమెస్కో, పుటలు 192, వెల రూ. 150.)