తరిగొండ వెంగమాంబ

తరిగొండ వెంగమాంబ (20 ఏప్రిల్ 1730 – 21 ఆగష్టు 1817), మాతృశ్రీ తరిగొండ వెంగమాంబ అని కూడా పిలుస్తారు, 18 వ శతాబ్దంలో కవయిత్రి, వెంకటేశ్వరుని అపర భక్తురాలు. ఆమె అనేక పద్యాలు, పాటలు రాసింది.

తరిగొండ వెంగమాంబ క్రీ.శ 1730లోఏప్రెల్ 20నఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంలోని చిత్తూరు జిల్లా నరసింహ క్షేత్రమైన వాయల్పాడు సమీపంలోని తరిగొండ గ్రామంలో ఒక గొల్ల కుటుంబం కానాల మంగమాంబ, కానాల కృష్ణయామాత్యులు దంపతులకు జన్మించారు. శ్రీ వేంకటేశ్వరుని దయవల్ల కలిగిన సంతానం కావున ఈమెకు ‘వెంగమాంబ’ అని పేరు పెట్టారు. ఆమెబాల్యంలో తనతోటి పిల్లలతో ఆటలాడుకోక ఏకాంతంగా కూర్చొని భక్తి పారవశ్యంలో మునిగి తేలేది. ఆ చిరు ప్రాయంలోనే అనేక భక్తి పాటలను కూర్చి మధురంగా గానం చేసేది. తండ్రి ఆమె భక్తిశ్రద్ధలను గమనించి ఆమె నైపుణ్యంను సానబెట్టుటకు సుబ్రహ్మణ్య దీక్షితులు అనే గురువు వద్దకు శిక్షణకు పంపాడు. దీక్షితులు ఆమె ప్రతిభను గుర్తించి తనకు తెలిసిన పరిజ్ఞానమంతా వెంగమాంబకు బోధించాడు. అనతి కాలంలోనే వెంగమాంబ ప్రశస్తి నలుమూలల పాకడంతో తండ్రి ఆమె విద్యాభ్యాసాన్ని మాన్పించి తగిన వరుని కోసం వెతకడం ప్రారంభించాడు.

ఇంటి పనులలో సహాయం చేయమని తల్లి చెప్పినపుడు తన సేవ భగవంతునికే అర్పణమని వెంగమాంబ తిరస్కరించింది. అనేక మంది వరులు ఆమెను చూచి చాలా అందంగా ఉన్నదనో, చాలా తెలివైనదనో నెపాలతో పెళ్లి చేసుకొనుటకు సమ్మతించలేదు. చివరకు ఇంజేటి వెంకటాచలప్ప వెంగమాంబను చూసి ముగ్ధుడై ప్రేమలో పడి ఆమెను వివాహానికి అంగీకరించాడని చెబుతారు. చిన్నప్పటి నుండి, ఆమె వేంకటేశ్వరునికి అత్యంత భక్తురాలు, ఆయనే తన భర్తగా భావించి వివాహాన్ని నిరాకరించింది. ఆమె భక్తితో గ్రామస్తులు ఆమెకు పిచ్చి అని చెప్పుకోసాగారు. కానీ పదేండ్ల చిన్న వయసులోనే ఆమెకు తల్లితండ్రులు బలవంతంగాఇంజేటి వెంకటాచలపతితోనేబాల్య వివాహం జరిపించారట.వివాహానంతరం వెంకటాచలప్ప ఆమె భక్తి మౌఢ్యాన్ని వదిలించే ప్రయత్నం చేసాడని, కానీ వెంగమాంబ అతనిని దగ్గరికి రానివ్వలేదని అంటారు.

ఆమె కాపురానికి వెళ్ళకుండానే పతిని కోల్పోయి బాల-వితంతువు అయితేశ్రీ వేంకటేశ్వరుడే తప్ప మరెవరినీ భర్తగా అంగీకరించడానికి నిరాకరించి వివాహితగా మంగళసూత్రం, రంగుల దుస్తులు, బొట్టు వంటివి ముత్తయిదువు చిహ్నాలను వీడలేదు. అప్పటి పరిస్తితుల దృష్ట్యా ఆమెకువిధవ సమారాలు చేయించాలని ప్రయత్నించిన సమాజాన్ని వ్యతిరేకించింది. అయినా వినకుండా ఆమెకు బలవంతంగా జుట్టు తీసేస్తే తిరిగి వెంటనే జుట్టు మరల వచ్చేదట. ఒకనాడు నరసింహ స్వామి ఆలయానికి వెళితే ఆలయ అర్చకుడు ఆమె జుట్టు పట్టుకుని మరీ బయటకు తోసి అవమానించటంతో బాధపడి ఆ ఊరే వదిలి తిరుమలకు బయలుదేరింది. కొండదారిలో స్వామి ప్రత్యక్షమై ఆమెను ఊహాలక్షి ఉపాసన చేయమని ఆదేశించారని, తిరుమలలో ఉండటానికి వసతిలేక తినడానికి భోజనం లేకపోయినా భగవంతుడి యందు భక్తి విశ్వాసాలతో ఊహలక్ష్మి ఉపాసన చేసిందని ప్రతీతి.

భగవత్ ప్రేరణతో అప్పటి హతిరాంజీ మఠం ఆమెకు ఉండటానికి ఒక గుడిసెలో ఏర్పాటు చేసి మఠం లో రోజూ ఆహారం ఏర్పాట్లు చేశారు. ఆగుడి పరిసరాల్ని శుభ్రం చేసి తులసి తోటను పెంచి రోజూ ఆలయంలోని స్వామి కైంకర్యానికి తులసిని తీసుకెళ్శేది. ఆమె భక్తి శ్రద్ధలు ఉపాసనా క్రమం చూసి ఆనాటి అన్నమయ్య వారసులు ఇంటికి తీసుకుని వెళ్ళి ఆశ్రయం కల్పించారు. అక్కడే ఆమె తులసి తోట పెంచి ఆలయానికి హారతీ తీసుకెళ్ళేవారు.

ఆలయానికి ఉత్తరాన 15 కి.మీ. దూరాన దట్టమైన అడవులలో తుంబురు కోన వద్ద యోగాభ్యాసం చేస్తూ గడపినట్లు తెలుస్తుంది. ఈమెకు వేంకటేశ్వరుడు కలలో కనిపిస్తూ ఉంటాడని అనేవారు. ఈమె ప్రతిరాత్రి ఊరేగింపుగా తన ఇంటిముంగిటికి వచ్చే భోగ శ్రీనివాసమూర్తికి వెండి పళ్ళెంలో ముత్యాల హారతి ఇస్తూ ఉండేదట. ఇందుకోసం ఒక్కొక్కదినం నగిషీలు చెక్కబడిన వెండిపళ్ళెంలో ఒక్కొక్క  దశావతార ఘట్టాన్ని సమర్పించేదట. ఈ విషయం1890లో ఈస్టిండియా కంపెనీ వారు తయారు చేసిన కైంకర్య పట్టీ వలన తెలుస్తుంది.

ఆమె భక్తికి చలించి, ఆమె పద్యాలు, పాటలు వినడానికి ఆలయ గంటల తర్వాత ఆలయంలోకి ప్రవేశించడానికి వేంకటేశ్వర దేవుడు అనుమతించాడని చెప్పబడింది. వెంకమాంబ పద్యాలు పఠిస్తూ ప్రతి రాత్రి స్వామికి ‘హారతి’ తీసుకుని స్వామికి ముత్యాల తలంబ్రాలు చెల్లించేది. కొంతకాలంగా గర్భగుడిలోని ముత్యాలను గమనించిన పూజారుల అనుమానంఆమెపై విచారణకు దారితీసింది. శిక్షగా ఊరినుంచి బహిష్కరించి, తిరుమలకు 15 మైళ్ల దూరంలోని తుంబురకోనలోని ఒక గుహకు ఆమెను పంపివేశారట.

వేంకటేశ్వరస్వామి, గుహ నుండి ఆలయానికి ఒక రహస్య మార్గాన్నిసృష్టించాడని, వెంకమాంబ తన భక్తిని కొనసాగించడానికి ఆ గుహనే ఉపయోగించిందని ప్రచారం. తపస్సుమరియు రాత్రి హారతి ఆచారం 6 సంవత్సరాలు కొనసాగింది. చివరికి, పూజారులు వారి మూర్ఖత్వాన్ని గ్రహించి, వెంకమాంబ యొక్క భక్తి, అంకితభావాన్ని గుర్తించి, ఆమెను తిరిగి రమ్మని అభ్యర్థించారు. తిరిగి వచ్చిన తర్వాత, ఆమె ఏకాంత సేవలో పాల్గొనడానికి భగవంతుని చివరి హారతి తీసుకోవడానికి అనుమతించబడింది .

ఈమె తన జీవితాంతం శ్రీవేంకటేశ్వరుణ్ణి ఆరాధించింది. చివరకు సా.శ.1817 ఈశ్వర సంవత్సరం శ్రావణ శుద్ధ  నవమి నాడు తిరుమల పుణ్యక్షేత్రంలో, తరిగొండ వెంగమాంబ, వేంకటేశ్వరస్వామిని స్మరిస్తూ సజీవ సమాధి చెందింది.తిరుమల ఉత్తర వీధిలో, ఉత్తర దిశలో ఉన్న వనంలో ఈమె సమాధి ఇప్పటికీ ఉంది.ఆ సమాధి‘బృందావన్‘ చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతం తరువాత పాఠశాల (SVBNR హైస్కూల్ తిరుమల)గా మార్చబడింది, పాఠశాల ప్లేగ్రౌండ్‌లో యాత్రికుల పూజల కోసం బృందావనం ఇప్పటికీ తెరిచి ఉంది.

ఆమె ఆధ్యాత్మిక, భక్తి, యోగ విషయాలకు సంబంధించి తరిగొండలో 5, మొదటి పద్యం తరిగొండ నృసింహ శతకం, దాని తర్వాత నృసింహ విలాస కథ, శివనాటకం, బాలకృష్ణ నాటకం యక్షగానం, రాజయోగామృత సారం, ద్విపద కావ్యాలు రాశారు. ఆమె తరికొండలో ఉన్నప్పుడు ఈ పనులు పూర్తయ్యాయి.

తిరుమలలో 13 పుస్తకాలు రాశారు. ఇందులో యక్షగానాలు, సంకీర్తనలు, స్తోత్రాలు, పద్యరచనలు, ద్విపదరచనలు ఉన్నాయి. వెంగమాంబ తిరుమల శ్రీవారి ఆలయంలో ఏకాంతసేవలో ”ముత్యాలహారతి” అనే విశిష్ట నిత్యకైంకర్యాన్ని నెలకొల్పారు. తుంబురకోన గుహల నుండి తిరుమలకు తిరిగి వచ్చిన వెంగమాంబ విష్ణు పారిజాతం, చెంచు నాటకం, రుక్మిణీ నాటకం, జల క్రీడా విలాసం, ముక్తి కంఠి విలాసం (అన్ని యక్ష గానాలు), గోపీ నాటకం (గొల్ల కలాపం-యక్షగానం), రామ పరిణయం, శ్రీ కృష్ణ భాగవతం, మంజరి, తత్వ కీర్తనలు, వశిష్ట రామాయణం (ద్విపద), శ్రీ వేంకటాచల మహత్యం(పద్య ప్రబంధం) మరియు అష్టాంగ యోగం, సారం (పద్యకృతి)రచించారని తెలుస్తుంది.

భగవంతుడు వెంగమాంబ భక్తిని అంగీకరించినందున, ఆమె హారతి ప్రతి రాత్రి స్వామికి చేసే ఏకాంత సేవలో చేర్చబడింది. వెంకమాంబ వంశస్థుడు ముత్యాలను రుసుముగా చెల్లిస్తాడు మరియు హారతిని వెంకమాంబ హారతి అంటారు.ఈ సేవ నేటికీ జరుగుతూనే ఉంది. తిరుమలలోని నిత్యాన్నదాన సత్రానికి మాతృశ్రీ తరిగొండ వెంగమాంబ అని పేరు పెట్టారు.వెంగమాంబ చిత్రం 2009లో దురైస్వామి రాజు తెరకెక్కించారు. వెంకమాంబ పాత్రలో మీన ప్రధాన పాత్ర పోషించింది.ఆ చిత్రానికి, ఆమె కృతులను ఎమ్ ఎమ్ కీరవాణి గారు బాణీలు అందించారు. పూర్తి వెంకమాంబ హారతి ఆడియోలో పొందుపరిచారు.టిటిడి శ్రీవేంకటేశ్వర భక్తి ఛానల్ వెంకమాంబ జీవితాన్ని “తరిగొండ వెంగమాంబ” అనే టెలి సీరియల్‌ని ప్రసారం చేశారు. ఈ సీరియల్ అద్భుతమైన స్పందనను పొందింది.ఆంధ్రప్రభ దిన పత్రికలో ఆమె జీవిత కథ సీరియల్‌గా వచ్చింది. శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామికి అపర భక్తురాలైన భక్త కవయిత్రి మాతృశ్రీ తరిగొండ వెంగమాంబ 205వ వర్ధంతి కార్యక్రమాలు తిరుమల, తిరుపతితో పాటు తరిగొండలో ను టీటీడీ బోర్టునిర్వహించింది.

రచనా వైశిష్ట్యం

తరిగొండ వెంగమాంబ గారి రచనా శైలి, కవిత్వం గొప్పదనం గురించి పలువురు ఆమె సాహిత్యాభిమానులు, చరిత్రకారులు తమ అభిప్రాయాలను, ఆవిడ భావనలను వెలువరించారు. ఆమె తన కృతి వేంకటాచలమాహాత్మ్యం అవతారికలో ఆమెకు సాహిత్యపు మెలకువలు, రహస్యాలు, అలంకార వ్యాకరణాది శాస్త్రాలు తెలియవని, కేవలం తన ఇష్టదైవం తరిగొండ నృసింహస్వామి దయ వల్లనే తనకు కవిత్వం చెప్పడం వచ్చిందని తన పద్యంలో వివరించింది. ఒకనాటి మధ్యాహ్న సమయంలో భగవానుడు భూసుర శ్రేష్ఠుని రూపంలో వచ్చి, భాగవతంలో తత్త్వార్ధాలు పామరులకుసైతం బోధపడేటట్లు సంగ్రహంగాను, శ్రీహరి మహిమలను విస్తారంగాను రచించవలసినదిగా వెంగమాంబను ఆదేశించాడని, ఆయనే మరికొంత సేపటికి బాలకృష్ణుని రూపంలో ఆమె చెంతకు వచ్చి, భగవ్త గ్రంధాన్ని చేతికిచ్చి దీనిని ద్విపదగా రచించిమని సూచించి వెళ్ళినాడని ఆమె తెలిపింది. 

నా చిననాట నోనామాలు నైన

నాచార్యుల చెంతనే జదువలేదు
పరుగు ఛందస్సులో బది బద్యములనైన
నిక్కంబుగా నేను నేర్వలేదు
లలితకావ్యనాటకాలంకారశాస్త్రముల
ల్వీనులనైనను వినగలేదు
పూర్వేతిహాస విస్ఫురితాంధ్రసంత్కృతు
ల్శోధించి వరుసగ జూడలేదు
చేరి తరికుండపురి నారసింహదేవు
డాన తిచ్చిన రీతిగ నే నిమిత్త
మాత్రమున బల్కుదును స్వసామర్థ్యమివ్వ
దరయ నించుక యేని నా యందు లేదు.

ఎంతో మంది పూర్వకవులు కావ్యరచనలు చేసారు, నువ్వు కొత్తగా నీ కావ్యాలలో చెప్పేదేముందని, ప్రాచీనుల కన్న నీ గొప్పతనం ఏమిటి? అనేప్రశ్నకు, తల్లితండ్రులకు, చిన్నపిల్లల జిలిబిలి పలుకులు ముద్దుగొల్పుతూ ఉంటాయని తరిగొండ వేంకమాంబ పండితులను, ప్రజలను ఇలా వేడుకుని, తన కావ్యాన్ని రుచి చూపింది.

పండితాగ్రగణ్యులార ప్రజలారా నా
బాలభాష కసూయపడక వినుడు
తల్లిదండ్రులు చిన్నపిల్లల పల్కుల
కానంద మొందెడునట్టు యిందు
మీరు నా తప్పొప్పు లేరీతిగానైన
గేలి సేయక చిత్తగింపవలయు
నాంధ్రగీర్వాణ మహాకృతులుండగా
నిప్పుడీ కృతి వినవేల యనగ
భక్ష్యములు మెక్కి యావల బచ్చడియును
నంజుకొనిన విధంబున నా ప్రబంధ
మాలకింతు రటంచు బేరాస చేత
నేను రచియింతు దాని మన్నించి గనుడు.

పండితులను, ప్రజలను, తన కావ్యాలను స్వీకరించి తనని ఉద్ధరించమని వేడుకొనడంలో, వెంగమాంబ వినయశీలం స్పష్టమవుతూంది.  ఆమె యోగరహస్యాలను సరళసుందరమైన భావమధురమైన శైలిలో వివరించింది. లలితమైన శృంగార భావనలను కూడా రమణీయశైలిలో చెప్పింది. యోగతత్వ విషయాలను ఎంతో విజ్ఞానప్రదంగా చెప్పింది. ప్రణయకోపాలను, సవతి మాత్సర్యాలను, నర్మగర్భసంభాషణలను, స్త్రీల ఎత్తిపొడుపు మాటలను, శ్రీకృష్ణుని శృంగారలీలలను, సహజంగా, రసవత్తరంగా, హృదయానికి హత్తుకునేలా చెప్పింది. ఆమె ఆత్మవిశ్వాసంతో మధురభక్తి కాక, జ్ఞానాత్మకమైన యోగభక్తితో, పాండిత్యాన్ని ప్రదర్శిస్తూ రచనలు చేసింది. ఈమె పాడుకోడానికి వీలైన సింగారపు పాటలు, నలుగు పాటలు, ఆరగింపు పాటలు, లాలి పాటలు, మంగళహారతి పాటలు వ్రాసి, తన రచనలను సంగీతసాహిత్యసమ్మేళనాలుగా రూపొందించింది.

తరికొండ వేంగమాంబ రచించిన శ్రీకృష్ణమంజరి చాలా ప్రశస్తమైన స్తుతికావ్యం చెప్పబడుతుంది. దీనిని వావి కొలను సుబ్బారావు (“ఆంధ్ర వాల్మీకి” వాసుదాస స్వామి) తమ భక్తిసంజీవని అనే పత్రికలో జనవరి 1929 సంచికలో ప్రచురిస్తూ, ఈమెను మహాయోగిని, భక్తురాలు, కవయిత్రిగా పేర్కొన్నాడు.

శ్రీ వెంకటేశ! నా చిత్తంబు నందు
నీ పాదయుగళంబు నిల్పవే కృష్ణ
నన్నేల తరిగొండ నరహరాకృతిని
బ్రత్యక్షమై నన్ను బాలింపు కృష్ణ!

అని ఈ స్తుతిమంజరి కావ్యం మొదలై చివరలో ఈమె తల్లిదండ్రులు కానాల మంగమాంబ, కృష్ణయామాత్యుడు అని చెప్పడం జరుగుతుంది.సంస్కృత వరాహ, భవిష్యోత్తర, పద్మపురాణాలలోని వేంకటాచల మహాత్యం ప్రశంసలు ఆధారంగా, వేంగమాంబ, ‘వేంకటాచల మాహాత్మ్యం’ రచించింది. దీనిలో పద్మావతీశ్రీనివాసుల వివాహ వృత్తాంతాన్ని ఎంతో రమణీయంగా రూపొందించింది.స్త్రీ హృదయాంతరాళాలలోని సున్నితభావాలను, ఆత్మాభిమానాన్ని, ఆత్మగోపనాన్ని వేంగమాంబ అత్యంతమార్దవంగా, మార్మికతతో, చాకచక్యంతో, సరసంగా చిత్రించింది. శ్రీనివాసుని ద్వితీయవివాహసందర్భంలో లక్ష్మీదేవి అనుభవించిన బాధను ఆమె ఎంతో గొప్పగా వర్ణించింది. ఇది వెంకటగిరి క్షేత్రమహాత్యం వర్ణించే కావ్యం. తాను భాగవతం ద్వాదశస్కంధాలను ద్విపదకావ్యాలుగా రచించినట్టు, వేంకటాచలమాహాత్మ్యంలోని ఒక పదంలో చెప్పుకొంది.

ఈ  దివిపద భాగవతంలో, తత్వార్థాలను పామరులకు కూడా సరళంగా అర్థమయ్యేలా చేయడానికి, వేంగమాంబ తేటతెలుగు పదాలను ప్రయోగించి సంక్షిప్తసుందరంగా మలచినట్టు, ఈ ద్విపద పంక్తులను బట్టి తెలుస్తున్నది.కులాంగన అయిన వేంగమాంబ శృంగారం పేర అసభ్యవర్ణనలు చేయలేనని వేంకటేశ్వరమాహాత్మ్యంలో శ్రీకృష్ణునికి, అనగా కలియుగప్రత్యక్షదైవం వేంకటేశ్వరస్వామికి ఇలా విన్నవించుకోవడం సమంజసంగానే ఉంది.

శృంగారాకృతి తోడ పచ్చి పదముల్‌ శృంగారసారంబు తో
డం గూఢంబుగ జెప్పు నీవనగ నట్లే చెప్పలేనన్న నన్‌
ముంగోపంబున జూచి లేచి యటనే మ్రొక్కంగ మన్నించి
తచ్ఛృంగారోక్తులు తానె పల్కికొను నా శ్రీకృష్ణుని సేవించెదన్‌.

వేంగమాంబ తన కావ్యంలో పచ్చి శృంగారవర్ణనలు చేయలేదు సరి కదా, అక్కడక్కడ సందర్భోచితంగా వెలువడిన శృంగార పద్యాలు కూడా కృతిపతి శ్రీకృష్ణుని చమత్కారాలే అని లోకానికి చెప్పినట్టు తెలిస్తున్నది. ఎరుకసాని పాత్రను వేంకటాచలమాహాత్మ్యం కావ్యంలో ప్రవేశపెట్టి పాత్రోచితభాషగా సోదిభాషను ప్రయోగించి, నాటకీయతను, రమణీయతను కలిగించింది వేంగమాంబ.

‘అవ్వోయవ్వ నీ తలంచిన తలంపు మేలవుతాదంట. దేవుళ్లు పలుకుసుండారు. తలచిన తలపేమంటివా, సెప్పెద విను దయితమ్మ! ఆ నల్లనయ్య యే దిక్కు నుండి వచ్చినాడంటావా? తల్లి ఇదిగో ఈ మూల నుండి వచ్చాడే….‘

తరిగొండ వేంగమాంబ శైలి, వేదాంతవిషయవివరణ సందర్భంలో కూడా మధురమై, వాస్తవానికి దగ్గరైనవిధంగా ఉండటం విశేషం. ఆమె రచనలు ఆత్మజ్ఞానానికి, ఔచిత్యానికి ఆటపట్టు. ఈమె నిర్గుణోపాసన నుంచి, సగుణోపాసులోకి దిగి మధురభక్తి సంప్రదాయాన్ని గురించి ప్రబోధాత్మకమైన, భక్తిదాయకమైన, రసోప్లావితమైన, అధ్యాత్మికచింతనాభరితమైన కమనీయకావ్యాలను రమణీయంగా రచించి, ఆంధ్రపాఠకలోకానికి అందించింది.

శ్రీమహావిష్ణువు వరాహావతారంలో హిరణ్యాక్షుని సంహరించి పాతాళాంతర్గతయైన భూమిని ఉద్ధరించిన తరువాత తన అవతారం గురించి భార్య లక్ష్మీదేవి ఏమి అడుగుతుందో, ఎలా గేలి చేస్తుందో అని తన సందేహాలను విష్ణువు గరుత్మంతునితో హాస్యంగా సంభాషించిన ఘట్టాలను ఆమె వర్ణించిన తీరు అత్యద్భుతమని విమర్శకులు శ్లాఘించారు.వెంగమాంబ రచించిన తొమ్మిది యక్షగానాల్లో నృసింహ విలాసము, బాలకృష్ణనాటకము, రుక్మిణీనాటకము, విష్ణుపారిజాతము, జలక్రీడా విలాసము అనే అయిదింటికి బమ్మర పోతన భాగవతం కల్పతరువు ప్రత్యక్షంగా కధావస్తువును ప్రసాదించింది.దశమస్కందంలోని రాసక్రీడాంశం ఆధారంగా వెంగమాంబ వ్రాసిన బాలకృష్ణ నాటకలో పోతన గారి ఒరవడికి చక్కని ఉదాహరణ.వెంగమాంబ రచించిన తాత్త్విక కావ్యాల్లోవిశిష్టమైనది రాజయోగామృతసారం మిక్కిలి ప్రసస్తమైనది. భాగవత తృతీయస్కంధంలోని కర్దమ ప్రజాపతి వృత్తాంతమే ఇందలి ఇతివృత్తం.ఈ కధలోని కపిలదేవహుతి సంవాదం ఆధారంగా వెంగమ్మ ఈ ద్విపదికృతిలో స్వానుభవ పూర్వకమైన రాజయోగ విజ్ఞానాన్ని మూడుప్రకరణాల్లో వివరించింది. ఈమె రచనలన్నింటిలో పరిమితిలోను, కవితా పరిణతిలోను ప్రధమగణ్యమైన గ్రంధం శ్రీభాగవతము.ఇది ద్విపదకావ్యము.

వెంగమాంబకు పూర్వం తెలుగులో ద్విపదభాగవతాలు కొన్ని వెలసి ఉన్నప్పటికీ, వెంగమాంబ కృతి యొక్కటే పోతనగారి రచనను ఆమూలాగ్రం సమర్ధవంతంగా అనుసరించిన ప్రఖ్యాతికి, ఆభక్తి గౌరవాలను నోచుకున్నది.ఇందువల్ల ఆనాటి (18వ శతాబ్దం) వెంగమాంబకు అందుబాటులో ఉన్న పోతన భాగవతిప్రతిలోని పాఠాలను గుర్తించగల సదవకాశం ఈనాడు మనకు ఆమె ద్విపదికృతి వల్ల సిద్ధిస్తూఉంది. వెంగమాంబ పోతన రచనను యధాతధంగా ద్విపదీకరించినప్పటికీ, ఆమె అచ్చటముచ్చట కధలో కొన్ని చిన్న మార్పులు చేర్పులు చేసింది.

పలు ప్రక్రియలలో ఇన్ని గ్రంథాలు వ్రాసిన కవయిత్రులు ఆ కాలంలో లేరు. ఇటీవలే వెంగమాంబకు సంబంధించిన జీవిత విశేషాలను, రచనల వివరాలను తెలుపుతూ ఒక జాతీయ సదస్సును టిటిడి ఉద్యోగుల శిక్షణా సంస్థ నిర్వహించింది. ఆమె కీర్తనలకు ప్రాచుర్యం కలిగించే లక్ష్యంతో “జీవనగానం” అనే సిడి ని 2007లోవిడుదల చేశారు.తరిగొండశ్రీలక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయంలో వెంగమాంబగారి విగ్రహం తరతరాలుగా పూజలు అందుకొంటున్నది. జనవరి 1న ఇతర పర్వదినాలలో ప్రత్యేక పూజలు జరుగుతాయ.ఉత్తర మాడా వీధిలో నివసించే తరిగొండ వెంగమాంబ హారతి తీసుకోనిదే బ్రహ్మోత్సవాల సమయంలో ఆమె ఇంటి ముందునుండి కదలని రథానికి గుర్తుగా ప్రతీరోజూ రాత్రి ఏకాంతసేవ అనంతరం వెంగమాంబని పాట పాడి హారతి ఇమ్మని భక్తులూ, అర్చకులూ అడిగేవారట. కాలక్రమంలో అది ఒక సేవగా స్థిరపడిపోయింది. ఈ సేవనే తరిగొండ ముత్యాల హారతి అనేవారు. వెంగమాంబ తరువాత ఆమె దత్తపుత్రిక వారసురాలయ్యింది. అదే పరంపర నేటికీ కొనసాగుతుంది.