మందరపు హైమవతి రచించిన “సర్ప పరిష్వంగం” కవిత పై విశ్లేషణా వ్యాసం.
ప్రముఖ కవయిత్రి,ప్రభుత్వ పాఠశాల ఉపాధ్యాయురాలు, మందరపు హైమవతి కలం నుండి జాలువారిన నిషిద్ధాక్షరి కవితా సంపుటిలోని “సర్ప పరిష్వంగం” కవితపై విశ్లేషణ.ఆధునిక తెలుగు స్త్రీవాద కవిత్వంలో దాంపత్య జీవితం వెనుక దాగి ఉన్న మానసిక సంఘర్షణలు,సామాజిక అసమానతలు,పితృస్వామ్య ఆధిపత్య నిర్మాణాలను అత్యంత సున్నితమైన కవితా వ్యక్తీకరణతో,పదునైన ప్రతీకాత్మక శిల్పంతో ఆవిష్కరించిన ప్రముఖ కవితల్లో “సర్ప పరిష్వంగం” ఒకటి.ఈ కవిత ఆధునిక దాంపత్య వ్యవస్థలో స్త్రీ అనుభవించే అస్తిత్వ సంక్షోభాన్ని,భావోద్వేగ పరాయీకరణను,స్వేచ్ఛపై విధించబడే అదృశ్య నియంత్రణలను,సంప్రదాయాల పేరిట కొనసాగుతున్న పితృస్వామ్య ఆధిపత్య స్వరూపాన్ని గాఢమైన ప్రతీకల ద్వారా విశ్లేషణాత్మకంగా ఆవిష్కరిస్తుంది. ఈ నేపథ్యంలో స్త్రీ వ్యక్తిత్వం ఎదుర్కొనే అంతర్మథనాన్ని దాంపత్య సంబంధాల అంతర్గత వైరుధ్యాలను,సామాజిక నిర్మాణాల ప్రభావాన్ని ఈ కవిత శక్తివంతంగా ప్రతిబింబిస్తుంది. అందువల్ల ఆధునిక తెలుగు స్త్రీవాద కవిత్వ పరిణామాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో ఈ కవిత ఒక విశిష్ట అధ్యయన వస్తువుగా నిలుస్తుంది. ఈ కవితకు“సర్ప పరిష్వంగం’ అనే శీర్షికనే మూల ప్రతీకగా కవయిత్రి వినియోగించారు.”పరిష్వంగం” అంటే ఆలింగనం.అయితే అది ప్రేమ,ఆప్యాయత,అనురాగాలకు ప్రతీకగా నిలిచే ఆలింగనం కాదు ; పాము తన ఆహారాన్ని చుట్టుకొని క్రమంగా ఊపిరాడనీయకుండా బిగించే బంధనాన్ని సూచించే రూపకం.ఈ ప్రతీక ద్వారా దాంపత్యం అనే పవిత్ర బంధం ప్రేమ,పరస్పర అవగాహన, సమానత్వం వంటి విలువలపై కాకుండా అధికారం,నియంత్రణ, స్వాధీన భావనలపై నిర్మితమైనప్పుడు,అది స్త్రీకి విముక్తి స్థలంగా కాక, ఊపిరాడనీయని బంధనంగా మారుతుందనే సామాజిక వాస్తవాన్ని ప్రభావవంతంగా ఆవిష్కరిస్తుంది. ఈ కవితలో స్త్రీ,పురుష సంబంధాల అంతర్గత వైరుధ్యాలు, శారీరక సాన్నిహిత్యం వెనుక దాగి ఉన్న మానసిక దూరం,ఆర్థిక ఆధిపత్యం,పితృస్వామ్య విలువల ప్రభావం,వివాహ వ్యవస్థలో స్త్రీ వ్యక్తిత్వం ఎదుర్కొనే సంక్షోభం వంటి అంశాలు కళాత్మకంగా చిత్రితమయ్యాయి. శరీరాల కలయిక మాత్రమే దాంపత్య పరిపూర్ణతకు ప్రమాణం కాదని,మనసుల కలయిక,పరస్పర గౌరవం,భావోద్వేగ సమానత్వమే దాంపత్య జీవితానికి నిజమైన పునాదులని ఈ కవిత హృద్యంగా ప్రతిపాదిస్తుంది.అదే విధంగా,ఈ కవితలోని ప్రతి పంక్తి వెనుక సామాజిక వాస్తవికత,వ్యవస్థాగత అసమానతలు,స్త్రీవాద చైతన్యం, ప్రతీకాత్మక కవితా శిల్పం, అంతర్ముఖ మానసిక విశ్లేషణ పరస్పరం మిళితమై ఉన్నాయి. అందు వల్ల “సర్ప పరిష్వంగం” కేవలం వ్యక్తిగత అనుభూతిని వ్యక్తీకరించే కవిత మాత్రమే కాదు ; సమకాలీన దాంపత్య వ్యవస్థపై, పితృస్వామ్య సామాజిక నిర్మాణంపై,స్త్రీ అస్తిత్వ సమస్యలపై గంభీరమైన సాహిత్య – సామాజిక విమర్శగా నిలుస్తుంది. ఈ నేపథ్యంలో “సర్ప పరిష్వంగం” కవితలోని ప్రతి చరణాన్ని విశ్లేషిస్తూ,అందులో అంతర్లీనంగా ఉన్న ప్రతీకాత్మకత,భావ సౌందర్యం,స్త్రీవాద దృక్పథం, సామాజిక విమర్శ,కవితా శిల్ప వైశిష్ట్యాలను పరిశీలించి,కవిత యొక్క సమగ్ర సాహిత్య విలువను అవగతం చేసుకునే ప్రయత్నం చేయబడుతుంది.
“అంతా బాగానే వుంటుంది/అప్పటి వరకు/కామంలోనైతేనేమి/ మోహంలోనైతేనేమి”/అనే పంక్తులు దాంపత్య సంబంధంలోని శారీరక సాన్నిహిత్యాన్ని అత్యంత సహజమైన మానవ అనుభవంగా ప్రతిపాదిస్తాయి.ఈ సందర్భంలో కవయిత్రి ప్రేమ,కామం,మోహం వంటి భావోద్వేగాల మధ్య విలువల ఆధారంగా ఎలాంటి శ్రేణికరణను ప్రతిపాదించకుండా, అవన్నీ మానవ సంబంధాలలో సహజంగా వ్యక్తమయ్యే అనుభూతులేనని సూచిస్తారు.ఇవి దాంపత్య జీవితంలో పరస్పర సాన్నిహిత్యాన్ని,ఆత్మీయతను, అనుబంధాన్ని బలపరిచే అంశాలు గా ఆవిష్కృతమవుతాయి. ఫలితంగా,శృంగారం కేవలం శారీరక చర్యగా పరిమితం కాకుండా,ఇద్దరు వ్యక్తుల మధ్య భావోద్వేగ,మానసిక,శారీరక అనుభవాల సమ్మేళనంగా రూపుదిద్దుకుంటుందని ఈ పంక్తులు సూచిస్తాయి.
“ఇరువురి తనువులొకటైనాక/ అద్వైత సిద్ధి పొందినాక/ఈ లోకాన్ని మరిచిపోయిన/అమృత ఘడియలలో”/అనే పంక్తుల్లో కవయిత్రి శారీరక అనుభూతిని తాత్విక స్థాయికి తీసుకెళ్లారు. సాధారణంగా “అద్వైత సిద్ధి”అనే భావన తాత్విక సంప్రదాయంలో జీవాత్మ – పరమాత్మల అభేద స్థితిని సూచిస్తుంది.అయితే ఇక్కడ ఆ భావనను దాంపత్య శృంగారానుభూతికి అన్వయించడం కవయిత్రి కవిత్వంలోని వైవిధ్యాన్ని,భావ గాంభీర్యాన్ని ప్రతిఫలిస్తుంది.ఇద్దరి శరీరాలు,మనస్సులు పరస్పరం ఏకమై ద్వైత భావన అంతరించిన ఆ అద్భుత క్షణాన్ని ఆధ్యాత్మిక అనుభూతితో సమన్వయపరచడం ద్వారా కవయిత్రి కవితకు విశిష్టమైన తాత్విక లోతును అందించారు.
“ఈ లోకాన్ని మరిచిపోయిన/ అమృత ఘడియలలో/అనే పంక్తులు కాలాతీతమైన ఆనందానుభూతికి ప్రతీకలుగా నిలుస్తాయి.ఈ స్థితిలో వ్యక్తులు బాహ్య ప్రపంచాన్నీ,దైనందిన జీవితపు పరిమితులనూ అధిగమించి పరమానంద స్థితిని అనుభవిస్తారు.అందు వల్ల ఈ అనుభూతి కేవలం ఇంద్రియస్థాయికి పరిమితం కాకుండా,అస్తిత్వానుభూతిగా, ఆత్మానుభూతిగా పరిణమిస్తుంది. ఈ విధంగా శారీరక అనుభవం ఆధ్యాత్మిక పరిపూర్ణతతో ముడిపడి ఒక సమగ్ర మానవానుభూతిగా రూపుదిద్దుకుంటుంది.
ఈ పంక్తులలో అంతర్లీనంగా వ్యక్తమయ్యే మరో ప్రధానాంశం స్త్రీ శృంగారానుభూతికి కవయిత్రి కల్పించిన సమాన ప్రతిష్ట, సంప్రదాయ పితృస్వామ్య సామాజిక వ్యవస్థలో శృంగారం ప్రధానంగా పురుషకేంద్రిత అనుభవంగా,సంతానోత్పత్తికి అనుబంధమైన ప్రక్రియగా చిత్రితమైంది.ఈ నేపథ్యంలో కవయిత్రి ఆ దృక్పథాన్ని సున్నితంగా పునః పరిశీలిస్తూ, శృంగారానందం పురుషునికి మాత్రమే పరిమితమైన అనుభవం కాదని,స్త్రీ కూడా సమానంగా అనుభవించే స్వతంత్ర వ్యక్తి అని ప్రతిపాదిస్తుంది.ఈ దృష్టిలో స్త్రీ కేవలం భోగ్య వస్తువుగా కాకుండా, తన శరీరం,మనస్సు, భావోద్వేగాలు,ఆకాంక్షలు,స్వీయ చైతన్యం కలిగిన వ్యక్తిత్వంగా ఆవిష్కృతమవుతుంది. దాంపత్య సంబంధంలో ఆమె పురుషునితో సమాన హక్కులు, సమాన బాధ్యతలు,సమాన అనుభూతులు పంచుకునే భాగస్వామిగా ప్రతిష్టితమవుతుంది. ఫలితంగా,ఈ కవిత శారీరక సాన్నిహిత్యాన్ని కేవలం కామతృప్తి స్థాయిలో చిత్రించకుండా,ప్రేమ, సమానత్వం,పరస్పర గౌరవం, ఆధ్యాత్మిక ఏకత్వం వంటి విలువలతో అనుసంధానిస్తుంది. అందువల్ల ఈ కవితను ఆధునిక స్త్రీవాద దృక్పథానికీ,భారతీయ తాత్విక చింతనలోని అద్వైత, ఆత్మైక్య భావనలకూ మధ్య సృజనాత్మక సంభాషణను నిర్మించిన విశిష్ట కవితగా పరిగణించవచ్చు.ఈ రెండు భావధారలను సమన్వయపరుస్తూ శృంగారాన్ని శారీరక అనుభవానికి అతీతమైన సమగ్ర మానవీయ, ఆధ్యాత్మిక అనుభూతిగా కవయిత్రి ఆవిష్కరించింది.
“అక్షర తూణీరం నుంచి/ఒక ప్రశ్నల బాణం సంధిస్తావు”/అనే పంక్తులు కవితలో భావ సంఘర్షణ పరాకాష్టకు చేరే కీలక మలుపుగా నిలుస్తాయి.ప్రేమానుభూతితో నిండిన పరవశ క్షణంలో భర్త అడిగే “జీతమెప్పుడిస్తారు?”అనే ప్రశ్న వ్యక్తిగత అనుబంధాన్ని అకస్మాత్తుగా ఆర్థిక సంబంధంగా పరివర్తితం చేస్తుంది.ఈ ప్రశ్నను కవయిత్రి “ప్రశ్నల బాణం”అనే రూపకం ద్వారా ఆవిష్కరించడం వల్ల దాని మానసిక తీవ్రత, భావోద్వేగాలను ఛేదించే స్వభావం అత్యంత కళాత్మకంగా వ్యక్తమవుతుంది.ఇక్కడ ప్రశ్న కేవలం సమాచారాన్ని కోరే భాషా ప్రక్రియ కాదు ; భార్య వ్యక్తిత్వం, ఆమె భావ ప్రపంచం,ప్రేమ, ఆత్మీయత వంటి మానవీయ కోణాలను విస్మరించి,ఆమెను కేవలం ఆదాయం సమకూర్చే వ్యక్తిగా మాత్రమే పరిగణించే పితృస్వామ్య దృక్పథాన్ని ప్రతిబింబించే సంకేతంగా నిలుస్తుంది.సామాజిక – ఆర్థిక విమర్శ దృష్టిలో ఈ సందర్భం మానవ సందర్భాల వస్తుకీకరణకు ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.ఆర్థిక విలువలు,మానవీయ విలువలపై ఆధిపత్యం చెలాయించినప్పుడు వ్యక్తుల మధ్య ఉన్న ఆత్మీయ బంధాలు కూడా ప్రయోజన సంబంధాలుగా మారిపోతాయని ఈ రూపకం సూచిస్తుంది. ఫలితంగా భార్యాభర్తల మధ్య ప్రేమ,విశ్వాసం,భావోద్వేగ అనుబంధం వంటి మానవీయ విలువలు క్రమంగా ఆర్థిక ప్రయోజనాలకు లోబడిన సంబంధాలుగా రూపాంతరం చెందుతున్నాయని కవయిత్రి విమర్శాత్మకంగా చిత్రిస్తారు.
అదే సమయంలో ఈ పంక్తులు స్త్రీవాద దృక్పథంతో పరిశీలించడానికి కూడా అవకాశాన్ని కల్పిస్తాయి.స్త్రీని స్వతంత్ర వ్యక్తిత్వం కలిగిన మనిషిగా కాకుండా,కుటుంబ ఆర్థిక వ్యవస్థకు ఆదాయాన్ని సమకూర్చే సాధనంగా మాత్రమే చూడడం పితృస్వామ్య సామాజిక నిర్మాణంలోని లింగ వ్యవస్థను బహిర్గతం చేస్తుంది.స్త్రీ శ్రమ, సంపాదన,ఉత్పాదక సామర్థ్యానికే విలువ ఇవ్వడం వల్ల ఆమె భావోద్వేగాలు,వ్యక్తిత్వం,స్వీయ ఆస్తిత్వం అప్రధానమవుతున్నాయని కవయిత్రి సూచించారు.అందువల్ల ఈ రూపకం వ్యక్తిగత అనుభవాన్ని అధిగమించి,పితృస్వామ్య భావజాలాన్ని,ఆర్థిక విలువల ఆధిపత్యాన్ని,లింగ అసమానతలను,మానవ సంబంధాల వస్తుకీకరణను విమర్శించే శక్తివంతమైన కళాత్మక ప్రతీకగా రూపుదిద్దుకుంటుంది. అందువల్ల ఈ పంక్తులు కవితకు కేవలం భావోద్వేగ గాఢతనే కాకుండా,సమకాలీన సమాజంలో కుటుంబ సంబంధాలు,ఆర్థిక విలువలు,మానవీయ విలువల మధ్య ఏర్పడిన సంఘర్షణను పాఠకుడు విమర్శనాత్మకంగా ఆలోచించే దృష్టిని కూడా అందిస్తాయి. “వేశ్య కూడా ఆ సమయంలో/. ఆ ప్రసక్తి తేదు/పశువైనా ప్రవర్తించదు/మరో విధంగా”/అనే పంక్తులు కవితలో అత్యంత పదునైన వ్యంగ్యోక్తి,ప్రతీకాత్మకత, అతిశయోక్తి సమన్వయంతో రూపుదిద్దుకున్న కీలక అభివ్యక్తిగా నిలుస్తాయి.వివాహ వ్యవస్థలో స్త్రీ శరీరాన్ని వస్తుకీకరించే పితృస్వామ్య దృక్పథంపై కవయిత్రి చేసిన తీవ్రమైన సామాజిక,స్త్రీవాద విమర్శకు ఈ పంక్తులు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తాయి. శారీరక సంబంధం అనంతరం వెంటనే డబ్బు గురించి మాట్లాడే భర్త ప్రవర్తనను కవయిత్రి అమానవీయంగా చిత్రిస్తూ, భార్యను స్వతంత్ర వ్యక్తిత్వం కలిగిన మనిషిగా కాకుండా, వినియోగ వస్తువుగా పరిగణించే పితృస్వామ్య మనస్తత్వాన్ని విమర్శాత్మకంగా ఆవిష్కరించారు. ఈ సందర్భంలో “వేశ్య” మరియు “పశువు” అనే ప్రతీకలు కేవలం పోలికలుగా కాకుండా,భర్త ప్రవర్తనలోని నైతిక పతనాన్ని, మానవీయ విలువల క్షీణతను మరియు తీవ్రంగా వ్యక్తీకరించే కావ్య శిల్ప సాధనాలుగా పనిచేస్తాయి.సమాజం హీనంగా పరిగణించే వేశ్యావృత్తిని ఉదాహరణగా తీసుకొని,ఆ సందర్భంలో కూడా ఒక సందర్భోచిత వ్యవహార క్రమం ఉంటుందనే భావాన్ని వ్యంగ్యాత్మకంగా సూచించడం ద్వారా,భర్త ప్రవర్తన ఆ ప్రమాణానికంటే కూడా అధమస్థాయికి దిగజారిందనే విషయాన్ని కవయిత్రి ప్రతిపాదించారు.అలాగే పశువుల సహజ ప్రవర్తనలో కనిపించే కపటం లేని స్వభావాన్ని ప్రస్తావించడం ద్వారా,భర్త ప్రవర్తన సహజ మానవత్వానికే విరుద్ధమైనదిగా చిత్రితమవుతుంది.
ఈ విధంగా వ్యంగ్యం,ప్రతీకాత్మకత, అతిశయోక్తి వంటి కావ్యశిల్ప సాధనాలను సమన్వయపరుస్తూ, వివాహ బంధం పేరిట స్త్రీపై కొనసాగుతున్న ఆర్థిక,శారీరక, మానసిక దోపిడీని కవయిత్రి తీవ్ర స్త్రీవాద దృష్టితో ప్రశ్నించారు. అందువల్ల ఈ పంక్తులు వ్యక్తిగత అనుభవానికి పరిమితం కాకుండా, పితృస్వామ్య సామాజిక నిర్మాణంపై సంధించిన శక్తివంతమైన సాహిత్య విమర్శగా, వివాహ వ్యవస్థలో అంతర్లీనంగా ఉన్న అధికార సంబంధాలకు విమర్శనాత్మక వ్యాఖ్యగా నిలుస్తాయి.
“ఒక్కసారిగా వేయి రాక్షస బల్లులు/మీద పాకినట్టు/మనస్సు ఝడుసుకున్న ఆ క్షణంలో”/అనే పంక్తుల ద్వారా భార్య అనుభవించిన మానసిక సంఘర్షణ తీవ్రతను కవయిత్రి అత్యంత ప్రభావవంతమైన దృశ్య రూపకంతో ఆవిష్కరించారు. ”వేయి రాక్షస బల్లులు మీద పాకినట్టు”అనే ఉపమానం అసహ్యం,భయం,అవమానం, నిస్సహాయత,మానసిక క్షోభ వంటి సంక్లిష్ట భావోద్వేగాలను సాంద్రీకరించి పాఠకుడికి ప్రత్యక్ష అనుభూతిని కలిగిస్తుంది.ఈ రూపకం గృహహింస యొక్క మానసిక పార్శ్వాన్ని అత్యంత శక్తివంతంగా ప్రతిఫలింపజేస్తుంది.
ఈ పంక్తులు గృహ హింస అనేది కేవలం శారీరక దాడులకు మాత్రమే పరిమితం కాదని, మానసిక హింస కూడా వ్యక్తిత్వాన్ని విచ్చిన్నం చేసేంత విధ్వంసకర ప్రభావాన్ని చూపుతుందని స్పష్టం చేస్తున్నాయి.అయితే పితృస్వామ్య సామాజిక నిర్మాణంలో ఇటువంటి మానసిక గాయాలు తరచుగా గుర్తింపుకు నోచుకోవు.భార్యాభర్తల మధ్య జరిగే సంఘర్షణలను వ్యక్తిగత కుటుంబ వ్యవహారాలుగా పరిగణిస్తూ,వాటి వెనుక దాగి ఉన్న మానసిక హింసను సమాజం నిర్లక్ష్యం చేస్తుంది.ఈ విధంగా కవిత వ్యక్తిగత అనుభవాన్ని సామాజిక విమర్శ స్థాయికి తీసుకెళ్లి,మానసిక హింస పట్ల సమాజం ప్రదర్శిస్తున్న ఉదాసీనతను ప్రశ్నిస్తుంది.
“నా జీవితం నుంచి/దూరంగా సుదూరంగా/విదిలించి వేయాలనుకుంటాను నిన్ను”/
అనే పంక్తులు,అవమానకరమైన సంఘటన అనంతరం భర్తను తన జీవితంలో నుంచి శాశ్వతంగా దూరం చేయాలనే భార్య ఆకాంక్షను వ్యక్తీకరిస్తూ,ఆమె అనుభవించిన తీవ్రమైన అంతర్మథనానికీ మానసిక వేదనకూ ప్రతీకగా నిలుస్తాయి.
“కానీ భారత స్త్రీనైనందుకు/ సంప్రదాయాల సజీవ సమాధిలో/ ఊపిరాడక గిలగిల కొట్టుకుంటూ”/ అనే పంక్తుల ద్వారా భారతీయ సమాజం నిర్మించిన పితృస్వామ్య భావజాలాన్ని కవయిత్రి తీవ్రంగా ప్రశ్నించారు.“భారతీయ స్త్రీ,” “సహనం”, “పతివ్రత” వంటి ఆదర్శాలుగా ప్రచారం పొందిన భావనలు వాస్తవానికి స్త్రీ వ్యక్తిత్వ వికాసాన్ని నిరోధించి,ఆమె స్వేచ్ఛను హరించే సాంస్కృతిక నియంత్రణ సాధనాలుగా మారాయని ఆమె విమర్శించారు. వ్యక్తిగత ఇష్టాయిష్టాలు,స్వతంత్ర నిర్ణయాలు,ఆత్మగౌరవం వంటి ప్రాథమిక హక్కులను హరించే సామాజిక నిర్మాణాలను ఆమె సవాలు చేశారు. అలాగే,పరువు,ప్రతిష్ట,కుటుంబ గౌరవం వంటి సామాజిక విలువల పేరుతో స్త్రీలపై విధించబడుతున్న కట్టుబాట్లు వారి జీవితాలను సజీవ సమాధులుగా మారుస్తున్నాయని ప్రతీకాత్మకంగా ఆవిష్కరించారు.ఈ విధంగా కవయిత్రి పితృస్వామ్య వ్యవస్థలో అంతర్లీనంగా ఉన్న అధికార సంబంధాలను, లింగఆధారిత వివక్షను,స్త్రీ అణచివేత యంత్రాంగాన్ని విమర్శనాత్మకంగా విశ్లేషిస్తూ సమకాలీన స్త్రీవాద దృక్పథాన్ని బలంగా ప్రతిపాదించారు.
“వివాహం ఊబిలో/ కూరుకుపోతున్నప్పుడు”/అనే పంక్తిలో వివాహాన్ని“ఊబి”తో పోల్చిన రూపకం అత్యంత శక్తివంతమైనది.ఊబిలో చిక్కుకున్న వ్యక్తి ఎంత ప్రయత్నించినా సులభంగా బయటపడలేనట్లే,పితృస్వామ్య వ్యవస్థలో చిక్కుకున్న స్త్రీ కూడా ఆ బంధం నుంచి విముక్తి పొందడం ఎంత క్లిష్టమో కవయిత్రి ఈ రూపకం ద్వారా సూచించారు. ఈ రూపకం వివాహ వ్యవస్థలోని నిర్బంధ స్వభావాన్ని,స్త్రీ ఎదుర్కొనే సామాజీక,మానసిక సంక్షోభాన్ని సంకేతాత్మకంగా ఆవిష్కరిస్తుంది.అంతే కాక,
వివాహం స్త్రీకి రక్షణ,భద్రతను కల్పించే వ్యవస్థగా కాకుండా,ఆమె స్వేచ్ఛను పరిమితం చేసే బంధనంగా మారిన పరిస్థితిని కూడా ఈ రూపకం ప్రభావవంతంగా వ్యక్తీకరిస్తుంది.
“జీవితం నుంచి కాదు గదా/శరీరం నుంచైనా కించిత్తు కూడా/ దూరమవడం నా చేతుల్లో లేని పని”/అనే పంక్తులు స్త్రీ అస్తిత్వంలోని నిస్సహాయతను అత్యంత తీవ్రంగా వ్యక్తీకరిస్తాయి. మానసికంగా సంబంధం విచ్ఛిన్నమైనప్పటికీ,శారీరకంగా మాత్రం ఆ బంధం నుంచి విడిపోలేని పరిస్థితిని కవయిత్రి ఎంతో సున్నితంగా చిత్రించారు. ఈ పంక్తులు వివాహ వ్యవస్థలో స్త్రీ తన శరీరంపై కలిగి ఉండవలసిన స్వయం నిర్ణయాధికారం ఎలా పరిమితమవుతుందో స్పష్టం చేస్తాయి.సాంప్రదాయ పితృస్వామ్య భారతీయ సమాజంలో ముఖ్యంగా హిందూ సామాజిక వ్యవస్థలో,వివాహం ఒక పవిత్రమైన,శాశ్వతమైన బంధంగా పరిగణించబడుతుంది.అయితే, అదే వివాహ వ్యవస్థ స్త్రీకి అణచివేత, నియంత్రణ, స్వేచ్ఛాహరణకు సాధనంగా మారినప్పుడు,ఆమె అనుభవంలో అది “ఊబి”గా రూపాంతరం చెందుతుంది.చట్టపరంగా విడాకుల హక్కు,సమానత్వం వంటి నిబంధనలు ఉన్నప్పటికీ, సామాజిక నియంత్రణలు,కుటుంబ ఒత్తిళ్ళు,ఆర్థిక పరాధీనత, సాంస్కృతిక విలువలు వంటి అంశాలు స్త్రీ స్వయం ప్రతిపత్తిని పరిమితం చేస్తాయి.ఈ నేపథ్యంలో కవయిత్రి వ్యక్తీకరించిన ఈ రూపకం కేవలం వ్యక్తిగత అనుభవానికే పరిమితం కాకుండా, పితృస్వామ్య వివాహ వ్యవస్థ పై సామాజిక స్త్రీవాద విమర్శగా కూడా పాఠకుడికి ప్రతిధ్వనిస్తుంది.
“క్షణ క్షణం ఇలా/రాజీ పడుతూనే మృత్యుపర్యంతం/బ్రతికేస్తూనే వుంటాను/ నీ సర్పపరిష్వంగంలో !”/అనే ముగింపు పంక్తులు కవితకు కళాత్మక పరాకాష్టను చేకూర్చాయి. ఈ ముగింపులోనే “సర్ప పరిష్వంగం” అనే శీర్షిక తన సంపూర్ణ ప్రతీకార్థాన్ని సంతరించుకుంటుంది. సాధారణంగా “పరిష్వంగం” అనే పదం ప్రేమ,ఆప్యాయత,రక్షణ, అనుబంధాలకు ప్రతీకగా పరిగణించబడుతుంది.అయితే కవయిత్రి దానిని విషసర్పం బిగుసుకున్న ఆలింగనంగా రూపాంతరం చేయడం ద్వారా దాంపత్య బంధంలోని అణచివేత, ఆధిపత్య స్వభావాన్ని అత్యంత ప్రభావవంతంగా ఆవిష్కరించారు. ఈ విధంగా శీర్షికకు,ముగింపు పాదాలకు మధ్య ఏర్పడిన ప్రతీకాత్మక అనుసంధానం కవితా శిల్ప సమగ్రతను,భావ సాంద్రతను మరింత ఉన్నత స్థాయికి చేర్చింది. “సర్ప పరిష్వంగం” కేవలం దాంపత్య సంబంధాల చిత్రణకు పరిమితమైన కవిత కాదు. పితృస్వామ్య సామాజిక వ్యవస్థలో స్త్రీ వ్యక్తిత్వం,స్వేచ్ఛ,ఆత్మ గౌరవం ఎలా సంకుచితమవుతాయో సున్నితంగా,అదే సమయంలో తీవ్రంగా ఆవిష్కరించిన సామాజిక నిరసన కవితగా దీనిని పరిగణించవచ్చు.కవితలో వినియోగించిన “సర్పం”, “ప్రశ్నల బాణం”,“సజీవ సమాధి”, “వివాహం ఊబి’ వంటి ప్రతీకలు కేవలం అలంకార ప్రయోగాలు మాత్రమే కావు ; అవి స్త్రీ అనుభవించే మానసిక,సామాజిక, సాంస్కృతిక బంధనాలకు సంకేతాలుగా రూపుదిద్దుకున్నాయి.ఈ ప్రతీకల వినియోగం వల్ల కవిత భావవ్యాప్తి వ్యక్తిగత అనుభవాన్ని అధిగమించి సామాజిక అనుభవ స్థాయికి విస్తరించింది.
ఈ కవిత శారీరక సాన్నిహిత్యాన్నే దాంపత్యానికి ప్రామాణికంగా నిర్ధారించే సంప్రదాయ సామాజిక దృక్పథాన్ని ప్రశ్నిస్తుంది.పరస్పర గౌరవం,భావోద్వేగ అనుబంధం, సమానత్వం లేని దాంపత్య బంధం చివరికి స్త్రీ వ్యక్తిత్వాన్ని అణచివేసే ఊపిరాడనీయని “సర్ప పరిష్వంగం”గా పరిణమిస్తుందని కవయిత్రి సూచించారు.ఈ నేపథ్యంలో కవిత వివాహ వ్యవస్థను పూర్తిగా తిరస్కరించడం కాదు ; దానిలో అంతర్లీనంగా ఉన్న అసమాన అధికార సంబంధాలను, లింగాధిపత్య నిర్మాణాలను విమర్శనాత్మకంగా విశ్లేషిస్తుంది.
సమాజ భయం,పిల్లల భవిష్యత్తుపై ఆందోళన,ఆర్థిక పరాధీనత,కుటుంబ వ్యవస్థ విధించే నైతిక ఒత్తిళ్లు వంటి కారణాల వల్ల అనేక మంది స్త్రీలు తమ అంతరంగ వేదనను మౌనంగా భరిస్తూ రాజీల జీవితాన్ని కొనసాగిస్తున్న సామాజిక వాస్తవాన్ని కవయిత్రి వ్యక్తిగత అనుభవంగా కాకుండా సమకాలీన భారతీయ స్త్రీ జీవనానుభవానికి ప్రతినిధి అనుభవంగా రూపకల్పన చేశారు. అందువల్ల “సర్ప పరిష్వంగం” స్త్రీ మనోవేదనను చిత్రించిన కవిత మాత్రమే కాదు ; పితృస్వామ్య సామాజిక నిర్మాణంపై సాహిత్య రూపంలో నమోదైన ఒక శక్తివంతమైన నిరసన స్వరంగా నిలుస్తుంది.
ఆధునిక తెలుగు స్త్రీవాద కవిత్వంలో “సర్ప పరిష్వంగం” విశిష్ట స్థానాన్ని సంపాదించిన వచన కవిత.వ్యక్తిగత అనుభవాన్ని సామాజిక సత్యంగా రూపాంతరం చేసిన ఈ కవిత,వివాహ వ్యవస్థలో అంతర్లీనంగా ఉన్న పురుషాధిక్య భావజాలాన్ని,స్త్రీపై అమలవుతున్న మౌన హింసను, సంప్రదాయాల పేరిట కొనసాగుతున్న అస్తిత్వ అణచివేతను,అత్యంత పదునైన కవితాత్మక వ్యక్తీకరణతో ఆవిష్కరిస్తుంది.వ్యక్తిగత వేదనను,సమాజ నిర్మాణం పై విమర్శగా మలచడంలో కవయిత్రి అసాధారణమైన కళాత్మకతను ప్రదర్శించారు.వ్యక్తిగత అనుభవానికి విశ్వజనీనతను కల్పించి,స్త్రీ జీవిత వాస్తవాలను సామాజిక చైతన్య దృక్పథంతో ప్రతిబింబించడం ఈ కవిత ప్రత్యేకత.
ఈ కవిత యొక్క కేంద్ర వస్తువు వివాహ వ్యవస్థలో స్త్రీ ఎదుర్కొనే మానసిక పరాయీకరణ,ప్రేమ, ఆత్మీయత,సమానత్వం,పరస్పర గౌరవం వంటి విలువలపై ఆధారపడాల్సిన దాంపత్య జీవితం,ఆర్థిక ప్రయోజనాలు, పురుషాధిక్య మనస్తత్వం, పితృస్వామ్య సామాజిక నిర్మాణం కారణంగా ఎలా వికృత రూపం దాల్చుతుందో కవిత హృద్యంగా, విమర్శనాత్మకంగా చిత్రిస్తుంది. ఇక్కడ భర్త ఒక వ్యక్తి మాత్రమే కాదు ; స్త్రీని స్వతంత్ర వ్యక్తిత్వంగా కాకుండా బాధ్యత, విధేయత,ఆర్థిక లావాదేవీల కోణంలో చూసే పితృస్వామ్య వ్యవస్థకు ప్రతినిధిగా
నిలుస్తాడు.ఈ నేపథ్యంలో స్త్రీ అనుభవించే ఒంటరితనం, అణచివేత,అస్తిత్వ సంక్షోభం కవితలో శక్తివంతమైన ప్రతీకల ద్వారా వ్యక్తమవుతుంది.
ఈ కవితలో శృంగారం శారీరక అనుభూతిగా కాకుండా, ఆత్మీయత,విశ్వాసం,దాంపత్య అనుబంధాలకు ప్రతీకగా రూపుదిద్దుకుంది.ఈ నేపథ్యంలో భర్త నోట వెలువడిన “జీతమెప్పుడిస్తారు?” అనే ప్రశ్న ప్రేమను వస్తుకేంద్రిత సంబంధంగా, దాంపత్యాన్ని ఆర్థిక లావాదేవీగా పరివర్తనం చేస్తుంది.ఈ ఒక్క వాక్యంతోనే కవయిత్రి దాంపత్య సంబంధంలో అంతర్లీనంగా ఉన్న పితృస్వామ్య దృక్పథాన్ని,స్త్రీని ఆర్థిక ప్రయోజనాల పరంగా అంచనా వేసే మనస్తత్వాన్ని, విమర్శనాత్మకంగా ఆవిష్కరించారు.ఈ ప్రశ్న స్త్రీ మనస్సులో కలిగించిన మానసిక విరక్తి,అసహ్యం,అస్తిత్వ సంక్షోభాలను “వేయి రాక్షస బల్లులు పాకినట్టు”అనే ప్రతీక ద్వారా కవయిత్రి అత్యంత శక్తివంతంగా వ్యక్తీకరించారు. ఈ భావచిత్రం కేవలం అసహ్యానుభూతినే కాదు ; స్త్రీ అనుభవించిన తీవ్రమైన మానసిక వేదనను,అస్తిత్వ సంక్షోభాన్ని కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది.భావోద్వేగ తీవ్రతను,అంతర్మనస్సులోని విచ్చిన్నతను ప్రతిబింబించే ఈ ప్రతీక తెలుగు వచన కవిత్వంలో విశిష్ట స్థానాన్ని పొందిన భావ చిత్రాలలో ఒకటిగా పరిగణించవచ్చు.వ్యక్తిగత అనుభవంతో ప్రారంభమైన కవిత క్రమంగా సామాజిక విమర్శ స్థాయికి విస్తరిస్తుంది.భర్తను విడిచి వెళ్లాలనే సహజమైన వ్యక్తిగత ఆకాంక్షను“భారతీయ స్త్రీ” అనే సామాజిక – సాంస్కృతిక గుర్తింపు నియంత్రిస్తుంది.ఈ సందర్భంలో “సజీవ సమాధి” అనే ప్రతీక వివాహ వ్యవస్థలో స్త్రీ అనుభవించే మానసిక, సాంస్కృతిక,సామాజిక బంధనాలకు సంకేతంగా నిలుస్తుంది.ఇది కేవలం వ్యక్తిగత వేదనను మాత్రమే కాకుండా, పితృస్వామ్య సామాజిక నిర్మాణంలో స్త్రీ స్వేచ్ఛ,అస్తిత్వం ఎలా నియంత్రించబడుతున్నాయో సూచించే శక్తివంతమైన ప్రతీకగా రూపుదిద్దుకుంది.
మొత్తంగా,వ్యక్తిగత అనుభవాన్ని సామాజిక విమర్శగా,వ్యక్తిగత వేదనను స్త్రీ అస్తిత్వ సమస్యగా విస్తరించడంలో కవయిత్రి సాధించిన కళాత్మక విజయం ఈ కవితకు విశిష్టమైన బావగాంభీర్యాన్ని,విమర్శనాత్మక దృష్టిని ప్రసాదించింది.
ఈ కవితకు ప్రధాన బలం ప్రతీకాత్మక శిల్పం. “అమృత ఘడియలు” ప్రేమ పరాకాష్టకు ప్రతీకగా నిలిస్తే,“రాక్షస బల్లులు” మానసిక వికృతికి,”సజీవ సమాధి” స్త్రీ అణచివేతకు, “సర్ప పరిష్వంగం” ప్రేమ లేని దాంపత్య జీవితానికి ప్రతీకలుగా నిలుస్తాయి.ఈ ప్రతీకలు కవితకు తాత్విక లోతును,భావ సాంద్రతను అందించాయి.
ఈ కవిత పురుషున్ని వ్యక్తిగతంగా విమర్శించదు ; పురుషాధిక్య సామాజిక నిర్మాణాన్ని ప్రశ్నిస్తుంది. వివాహం అనేది ఇద్దరు వ్యక్తులను జీవిత భాగస్వాములుగా కలిపే పవిత్రమైన బంధం.అయినప్పటికీ, పితృస్వామ్య సామాజిక నిర్మాణంలో ఆ బంధంలో ఏర్పడే అసమాన అధికార సంబంధాలను విమర్శనాత్మకంగా విశ్లేషించడం ఈ కవిత విశిష్టత.స్త్రీ మౌనం సమ్మతి కాదని,అది సామాజిక ఒత్తిళ్ల ఫలితమని కవయిత్రి స్పష్టం చేస్తారు.అందువల్ల ఈ కవిత వ్యక్తిగత వేదనను అధిగమించి సామాజిక ప్రతిఘటనగా నిలుస్తుంది.
“సర్ప పరిష్వంగం”అనే శీర్షిక కవిత మొత్తానికి కేంద్ర ప్రతీక.పాము కౌగిలింత ఎంత ప్రమాదకరమో, ప్రేమ లేని దాంపత్యం కూడా అంతే విషపూరితమని ఈ శీర్షిక సూచిస్తుంది.పామును కౌగిలింతకు ప్రతీకగా మలచడం ద్వారా కవయిత్రి అద్భుతమైన ప్రతీకాత్మకత వ్యంజనను సృష్టించారు.అందువల్ల ఈ శీర్షిక కవితా భావాన్ని సంపూర్ణంగా ప్రతిబింబిస్తుంది. “సర్ప పరిష్వంగం’కేవలం ఒక స్త్రీ వ్యక్తిగత అనుభవాన్ని చిత్రించిన కవిత మాత్రమే కాదు ; పితృస్వామ్య సామాజిక నిర్మాణంలో వివాహా వ్యవస్థ స్త్రీ అస్తిత్వాన్ని ఎలా అణచివేస్తుందో విమర్శానాత్మకంగా ప్రశ్నించే శక్తివంతమైన సాహిత్య పాఠ్యం.
ప్రతీకాత్మక శిల్పం,భావ సాంద్రత, నిర్భయ వ్యక్తీకరణ,స్త్రీ వాద చైతన్యాల సమన్వయంతో ఈ కవిత ఆధునిక తెలుగు
స్త్రీవాద కవిత్వంలో విశిష్ట స్థానాన్ని సంపాదించుకుంది.సమకాలీన దాంపత్య జీవితంలోని అంతర్లీన వైరుధ్యాలను,స్త్రీ మౌనవేదనను, సామాజిక వాస్తవికతను కళాత్మకంగా ఆవిష్కరించిన ప్రాముఖ్యమైన వచన కవితగా ఇది నిలిచింది.
“సర్ప పరిష్వంగం” వంటి భావగాంభీర్యం,ప్రతీకాత్మక శిల్పం, స్త్రీవాద చైతన్యాల సమన్వయంతో కూడిన విశిష్ట కవితను తెలుగు సాహిత్య లోకానికి అందించిన కవయిత్రి మందరపు హైమవతి గారికి హృదయపూర్వక అభినందనలు. వారి సృజనాత్మక కలం నుంచి సామాజిక చైతన్యాన్ని,సాహిత్య విలువలను మరింత సమృద్ధి చేసే మరెన్నో విలువైన కవితా కృతులు వెలువడి ఆధునిక తెలుగు కవిత్వాన్ని మరింత సుసంపన్నం చేయాలని ఆకాంక్షిస్తున్నాను.
