వ్యాసాలు

పి.శ్రీనివాస గౌడ్ నాలో నిద్రపోతున్న నగరం కవిత.
ప్రముఖ కవి,పి.శ్రీనివాస గౌడ్ కలం నుండి జాలువారిన నాలో నిద్రపోతున్న నగరం కవిత పై విశ్లేషణా వ్యాసం.నాలో నిద్రపోతున్న నగరం అనే కవిత ఆధునిక నగర జీవనంలోని సంక్లిష్టతను,మనిషి – నగరం మధ్య ఉన్న ఆత్మీయ మానసిక బంధాన్ని అద్భుతంగా ఆవిష్కరిస్తుంది.నగరం కేవలం బయట కనిపించే ప్రపంచం మాత్రమే కాదు ; అది కవి అంతరంగ అనుభూతుల ప్రతిబింబం కూడా. ’నాలో’అనే పద ప్రయోగం ద్వారా నగరం కవి మనసులోనే నివసిస్తున్నదనే భావం స్పష్టమవుతుంది.’నిద్ర పోతున్న నగరం’ అన్న రూపకం అలసిపోయిన ఆలోచనలు,అణగారిన అనుభూతులు, తాత్కాలికంగా నిశ్శబ్దంలో మునిగిపోయిన జీవన చలనాలను సూచిస్తుంది.ఇప్పుడు కవి శ్రీనివాస గౌడ్ కవితా చరణాల లోకంలోకి ప్రవేశించి,ఆ భావ సౌందర్యాన్ని ఆస్వాదిద్దాం ; కవిత్వానుభూతుల విస్తార లోకంలో విహరిద్దాం.
“నిద్ర రానప్పుడు/నగరాన్ని ఎదురుగా/ కూర్చొనపెట్టుకుంటాను/ఇక్కడ కవి ఒక అందమైన కల్పనను చేశాడు.నగరం అనేది కేవలం భవనాల సముదాయం మాత్రమే కాదు ; అది ఒక సజీవ చిత్రంలా కనిపిస్తుంది.నిద్ర దూరమైన రాత్రుల్లో నగరం కవికి స్నేహితుడుగా మారి,ఆగని సంభాషణలా అతని ముందుకు వస్తుంది.బాహ్య ప్రపంచం నిశ్శబ్దంగా ఉన్నప్పటికీ,కవి మనసులో మాత్రం నగరం మేల్కొనే ఉంటుంది. ‌ ఇది అత్యంత లోతైన కవితా పంక్తిగా భావించవచ్చు.నిద్ర రాకపోవడం కేవలం శారీరక సమస్య మాత్రమే కాదు ; అది మానసిక చలనం కూడా.ఆ సమయంలో కవి తనకు ఎదురుగా నగరాన్ని కూర్చోబెట్టినట్లు ఊహిస్తాడు.అంటే, నగరాన్ని కేవలం పరిశీలించడం కాదు – నగరంతో సంభాషణకు సిద్ధమవుతాడు.ఇక్కడ నగరం ఒక వ్యక్తిగా రూపాంతరం చెందుతుంది.ఇది కవి యొక్క ఒంటరితనాన్ని, ఆలోచనల్లో మునిగిపోయిన మనస్తత్వాన్ని సూచిస్తుంది. నగరం జీవన సంక్లిష్టతను,ఆధునిక ఒత్తిడిని,మనిషిలోని అంతర్గత మనో గందరగోళాన్ని ప్రతిబింబిస్తే,ఆకాశం విస్తృతిని,భావోద్వేగాల మార్పును, స్థిరత్వం లేని మనస్సు స్థితిని, ప్రతీకాత్మకంగా వ్యక్తపరుస్తుంది.
“ఎప్పుడు చూసినా రంగులు మారే ఆకాశంలా/ఇది నగర యొక్క వైవిధ్యాన్ని, మార్పును,అందాన్ని చూపిస్తుంది‌.ఇది చాలా సున్నితమైన ఉపమానం.ఆకాశం మారడం సహజం. నగరం కూడా అలాగే మారుతుంది.కానీ,ఆ మార్పు కేవలం దృశ్య రూపానికే పరిమితం కాదు – అది మనసును తాకే భావాత్మక పరివర్తన కూడా.
“ఎప్పుడు చూసినా రంగులు మార్చే/ వుంటుంది నగరం/ నగరం తన స్వరూపాన్ని చూసే వారి మనసు యొక్క స్థితిని బట్టి వ్యక్తం చేస్తుంది.ఆనందంలో ఉన్న వాడికి నగరం వెలుగుగా కనిపిస్తుంది.అలసటలో ఉన్న వాడికి నగరం భారంగా మారుతుంది.ఇక్కడ నగరం పోలిక రంగులు మారే ఆకాశం.ఆకాశం క్షణక్షణానికి రంగులు మారుస్తుంది.అలాగే నగరం కూడా తన రూపాన్ని,స్వభావాన్ని మారుస్తుంది. ఉదయం ఉండే కోలాహలం,రాత్రి ఉండే కాంతిపుంజాలు, మనుషుల అవసరాలకు తగ్గట్టుగా నగరం ధరించే ముసుగులు.వీటన్నింటిని రంగులు మార్చడం అనే ప్రతీకతో కవి వర్ణించారు.సరళమైన భాష – కానీ,భావం లోతుగా మరియు కవిత్వంలో అనుభూతి బలంగా ఉంది.
ఈ కవితలో ఒక వ్యక్తి తనలోనే ఉన్న నగరాన్ని చూసుకుంటూ,ఆత్మ పరిశీలనలో మునిగిపోతున్నాడు.నిద్ర రాని రాత్రుల్లో మనిషి బయట ప్రపంచాన్ని కాదు – తనలోని ప్రపంచాన్ని ఎదుర్కోవాల్సి వస్తుంది.నగరం అక్కడే ఉంది, నిద్రపోతూ కూడా మారుతూ ఉంటుంది.నగరం యొక్క చిత్రణ – కవి నగరాన్ని సజీవ వస్తువుగా చిత్రీకరించడం ద్వారా నగరం యొక్క జీవన శైలిని,అందాన్ని,మార్పును, చలనశీలతను చూపిస్తున్నాడు.ఈ కవితలోని భావాలు, వర్ణనలు,పాఠకులను నగరం యొక్క అందాన్ని అనుభవించేలా చేస్తాయి.ఇక్కడ కవిత శీర్షిక నాలో నిద్రపోతున్న నగరం.నగరం అనేది బయట ఎక్కడో లేదు.అది కవి వ్యక్తిత్వంలో,ఆలోచనల్లో భాగమై పోయింది.మనం నగరంలో నివసించడమే కాదు,నగరమే మనలో నివసిస్తుంది అనే తాత్విక చింతన ఇందులో కనిపిస్తుంది.ఈ కవితలోని ప్రత్యేకత చాలా సరళమైన పదాలతో లోతైన భావాన్ని పండించడం.నగరాన్ని ఎదురుగా కూర్చొనపెట్టుకోవడం అనే ప్రయోగం కవి యొక్క ఊహాశక్తికి,నగరం పట్ల ఆయనకున్న అనుబంధానికి నిదర్శనం.ఈ కవితా పంక్తులు ఆధునిక మానవుడి ఒంటరితనాన్ని,ఆ ఒంటరితనంలో నగరం ఇచ్చే తోడును,దాని అస్థిర స్వభావాన్ని ప్రతిబింబిస్తున్నాయి.
ఈ కవితలో నగరం ఒక ప్రదేశం కాదు – మనస్సు యొక్క స్థితి.నిద్ర లేని రాత్రి,మారుతున్న నగరం,రంగులు మార్చే ఆకాశం – ఇవన్నీ కలిసి మనిషి అంతరంగాన్ని మృదువుగా ఆవిష్కరిస్తాయి.
“నగరం కడుపులో ఏముంటుందో గాని/ఇక్కడ నగరం కడుపు అనే రూపకం ఎంతో ప్రభావవంతంగా ఉంది.కడుపు అంటే అంతర్గతం,దాచిన భావాలు,తెలియని నిజాలు‌.నగరం బయటకి ప్రకాశవంతంగా కనిపించినా,దాని అంతరాళంలో ఏమి జరుగుతుందో మనకు తెలియదు‌.ఇది ఆధునిక నగర జీవనంలోని రహస్యత్వం,ఆజ్ఞాతత్వం,అనిశ్చితిని సూచిస్తుంది.నగరం కడుపులో ఏముంటుందో తెలియకపోయినా నగరాన్ని చూస్తే కవి యొక్క మనసులో ఒక రకమైన అసౌకర్యం,దిగులు కలుగుతుంది.ఇది నగరం యొక్క సంక్లిష్టతను,దాని ప్రభావాన్ని కవి మనస్సుపై చూపిస్తుంది.నగరం – మనిషి సంబంధం బాహ్య పరిశీలన నుంచి అంతర్గత అనుభూతిగా పరిణమిస్తుంది.ఈ కవితా పంక్తి ప్రశ్నార్థకంగా మొదలవుతుంది.నగరానికి కడుపు అనే మానవీయ లక్షణం ఇవ్వడం ద్వారా కవి నగరాన్ని ఒక జీవిగా రూపాంతరం చేస్తాడు.నగరం లోపల దాచుకున్నది ఏమిటో తెలియదు – అది రహస్యంగా,భయంకరంగా కూడా ఉండ వచ్చు.ఇది నగరం యొక్క రహస్యాలను,దాని లోపలి సంక్లిష్టతను సూచిస్తుంది.
“నగరాన్ని చూస్తే నా కడుపులో దిగులుగా/వుంటుంది/ఇక్కడ నగరం మనసుకు భారంగా మారింది.కడుపులో దిగులు అనేది ఆందోళన,భయం,ఒత్తిడిని సూచిస్తుంది.
నగరం అంటే అవకాశాల ప్రదేశం,అదే సమయంలో ఒంటరితనం,పోటీతత్వం,ఒత్తిడితో కూడిన వాతావరణాన్ని చూస్తాం.ఇది కవి యొక్క మనసులో ఒక మానసిక ఒత్తిడిని,నగరం వల్ల కలిగే అసౌకర్యాన్ని, దిగులును వ్యక్తం చేస్తుంది.ఇక్కడ నగరం – కవి మధ్య ప్రత్యక్ష భావోద్వేగ అనుసంధానం ఏర్పడుతుంది.నగరం కేవలం కంటికి కనిపించే దృశ్యం కాదు.అది శరీరంలో దాగి కడుపులో దిగులును కలిగిస్తుంది‌‌.ఆధునిక జీవన ఒత్తిడిని,శారీరక అనుభూతిగా మార్చిన కవితా పంక్తి.ఇక్కడ నగరం ఒక అంతు చిక్కని రహస్యం.నగరం బయటికి జిగేల్మనే రంగులతో,భావనలతో కనిపిస్తుంది.కానీ,అంతరంగంలో ఏముందో?ఎవరికి తెలియదు‌‌.ఈ అనిశ్చితి కవిలో ఒక తెలియని భయాన్ని, దిగులును కలిగిస్తుంది.ఇక్కడ ప్రధానంగా నగరం ఇచ్చే సౌకర్యాల కంటే అది కలిగించే మానసిక అశాంతి కనిపిస్తుంది.ఇక్కడ కడుపు మౌలిక భావాల నిలయం – ఆందోళన,అసహనం వంటి భావాలు అక్కడే కేంద్రీకృతమై ఉంటాయి.
“స్థలం లేకపోయినా ఇద్దరి మధ్య ఇరుక్కొని కూర్చున్నట్టు/ఇది కవి యొక్క ఒంటరితనాన్ని నగరం మధ్యలో తన స్థానాన్ని గుర్తించలేకపోవడాన్ని సూచిస్తుంది.ఇది నగర జీవనంలోని ఇరుకుదనాన్ని,గందరగోళాన్ని బలంగా వ్యక్తపరుస్తుంది.ఇద్దరి మధ్య ఇరుక్కోవడం అనేది శారీరకంగా మాత్రమే కాక, భావోద్వేగపరంగా ఒత్తిడిని సూచిస్తుంది‌.మనిషి తన వ్యక్తిత్వానికి స్థలం లేకుండా,జన సందోహంలో ఉన్నా,తన్ను తాను కోల్పోతున్నట్టు అనిపిస్తుంది.తనకంటూ ఒక వ్యక్తిగత స్థలం లేకపోవడం వల్ల కలిగిన సామాజిక ఒత్తిడి,ఆధునిక నగర జీవనంలోని ఇరుకును సూచిస్తుంది.
“నగరం మధ్యలో నేను ఇరుక్కున్నాను/ఇది కేవలం శారీరక స్థితి మాత్రమే కాదు,మానసిక స్థితిని సూచిస్తుంది.ఇది వ్యక్తి తన స్వంత స్థలాన్ని కోల్పోయిన స్థితి.ఇది ప్రత్యక్షంగా ఒంటరితనాన్ని,అసహయతను వ్యక్తపరుస్తుంది.నగరం మధ్యలో ఉన్నప్పటికీ కవి తాను పరాయివాడిలా భావిస్తున్నాడు.ఇక్కడ జన సమూహంలో ఉన్నా ఒంటరితనాన్ని ఎదుర్కొంటున్నాడు అనే భావం ప్రతిఫలిస్తోంది.నగరంలో వేల మంది మనుషులు నివసిస్తూ ఉన్నా,ఎవరికీ,ఎవరితో సంబంధం ఉండదు.జన సందోహం మధ్య కూడా మనిషి ఏకాకి. బస్సులో ఇరుక్కుపోయిన ప్రయాణికుడిలా,విశాలమైన నగరంలో కవి ఊపిరి సలపని స్థితికి చేరి తన ఉనికిని కోల్పోయినట్టు భావిస్తున్నాడు.ఇది నగరాల్లో పెరిగిపోతున్న జనాభా సాంద్రతను మాత్రమే కాదు. మనుషుల మధ్య పెరిగిన మానసిక దూరాన్ని కూడా సూచిస్తుంది.ఈ కవితలో కవి నగరాన్ని ఒక సంక్లిష్టమైన, రహస్యమైన వస్తువుగా చిత్రీకరిస్తున్నాడు.నగరం యొక్క ప్రభావం కవి మనసుపై ఎలా ఉంటుందో,అతని అస్తిత్వాన్ని ఎలా ప్రభావితం చేస్తుందో ఈ కవితలో వ్యక్తం చేయబడింది.
“కానీ నగరం చేతులు చాచిన ఆకాశం/కవి నగరాన్ని తనతో పోల్చుకుంటూ అద్భుతమైన ప్రతీకలను వాడారు.నగరం ఎప్పుడు తనను తాను విస్తరించుకోవాలని చూస్తుంది.నగరం ఆకాశమంత ఎత్తుకు ఎదగాలి,అందరిని తనలో విలీనం చేసుకోవాలి అని చూసే ఒక భారీ శక్తి.ఇక్కడ ఒక మలుపు కనిపిస్తుంది.నగరం ఇరుకుదనానికి ప్రతీకగా ఉన్నప్పటికీ,అదే నగరం ఆకాశానికి చేతులు చాచినట్టు చూపిస్తుంది.ఇది ఆశ,స్వేచ్ఛ,విస్తరణకు సంకేతం‌‌.నగరం కేవలం బంధనమే కాదు – అది అవకాశాల విస్తృతి.కవి నగరం యొక్క విస్తరణ,దాని పరిధి,ఆకాశాన్ని తాకేంత విశాలంగా ఉందని భావిస్తున్నాడు.ఇది నగరం యొక్క వైభవాన్ని,విస్తృతిని చూపిస్తుంది.
“నేను బావి నీళ్లలో తేలుతున్న ఆకాశం/ఇది అత్యంత లోతైన భావం.బావి నీళ్లలో ఆకాశం కనిపిస్తుంది.కానీ అది కేవలం ప్రతిబింబం మాత్రమే.బావి అనేది పరిమితులకు,బంధాలకు సంకేతం.కవి తనను తాను ఆకాశమంత విశాలమైన ఆలోచనలు ఉన్న వ్యక్తిగా భావించినా,తాను నగరం అనే బావిలో పడిపోయి,అందులోనే బందీగా ఉన్నానని ఆవేదన చెందుతున్నాడు.ఆకాశమంత స్వేచ్ఛ ఉన్నా అది కేవలం ఒక చిన్న నీటి చట్రంలోనే కనిపిస్తుంది.ఈ కవితా పంక్తులు నగరంలోని యాంత్రికతను,మనిషి తన సొంత మూలాలను కోల్పోయి అనుభవిస్తున్న అభద్రతా భావాన్ని కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపుతుంది.నగర విస్తృతికి,వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛారాహిత్యానికి మధ్య ఉన్న సంఘర్షణే ఈ కవితా సారం.ఇది కవి తనను బావి నీళ్లలో తేలుతున్న ఆకాశంగా భావించడం ద్వారా,తన అస్తిత్వాన్ని,తన భావాలను ఆకాశంతో పోల్చి,ఒక లోతైన, అందమైన భావాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నాడు.ఇది కవి యొక్క ఆత్మ పరిశీలనను,తన అస్తిత్వాన్ని గుర్తించడాన్ని సూచిస్తుంది.ఈ కవితా పంక్తి అత్యంత సారవంతమైన రూపకం.బావి నీళ్లలో కనిపించే ఆకాశం పరిమితంగా ఉంటుంది – కానీ అదే నిజమైన ఆకాశానికి ప్రతిబింబం.కవి తనను అలాంటి ప్రతిబింబంగా చూస్తున్నాడు.తనలో కూడా ఒక విస్తృతి ఉంది‌.కానీ ఒక పరిమిత పరిధిలోనే కనిపిస్తుంది.ఇది స్వీయ అవగాహన,అంతర్గత స్వేచ్ఛ,ఆత్మాన్వేషణకు సంకేతం.ఈ కవితా పంక్తులు నగర జీవనంలోని రెండు విభిన్న దృశ్యాలను చూపిస్తుంది‌‌.ఒక వైపు ఇరుకుదనం,ఒత్తిడి,ఒంటరితనం.మరో వైపు విస్తృతి,ఆశ.ఆత్మలోని ఆకాశం.నగరం బయటి ప్రపంచం అయితే కవి మనసు అంతర్గత ప్రపంచం.నగరం కడుపు ఏమిటో తెలియకపోయినా తన కడుపులోని దిగులు అతనికి తెలుసు.చివరికి తనలోని ఆకాశాన్ని గుర్తించడమే విముక్తి. ఇది ఒక అంతర్ముఖ కవిత.చదివిన తర్వాత మనలో కూడా ఒక ప్రశ్న మిగులుతుంది.మనం నగరంలో చిక్కుకున్నామా? లేక మనలోని ఆకాశాన్ని మర్చిపోయామా?ఈ కవితా పంక్తుల్లో నగరం ఒక భౌతిక స్థలం మాత్రమే కాదు – అది మనసు స్థితి.అంతర్మథనం మరియు వ్యక్తిత్వ సంక్లిష్టతకు ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.
“ఆకాశాన్నంటే భవనాలను చూసి/అసింట పోతుంటాను గానీ/ఇది భవనాల వైభవాన్ని,వాటి ఎత్తును,ఆకాశాన్ని తాకేంత ఎత్తులో ఉన్నా,వాటిని చూసి కవి అనుభవించే భావాన్ని సూచిస్తుంది.కవి భవనాల వైభవాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపోతున్నప్పటికీ, వాటి వెనుక ఉన్న కలలను,కష్టాన్ని గుర్తించలేకపోవడాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది.ఇక్కడ ‘ఆకాశాన్నంటే భవనాలు’అనే రూపకం అత్యున్నత ఆశయాలను, అభివృద్ధిని,విజయాన్ని సూచిస్తుంది.కానీ,కవి హృదయంలో ఉల్లాసం కంటే ఒక విచిత్రమైన కలవరపు భావం కలుగుతుంది.ఈ భావం ఆశ్చర్యం కాదు,అసమానతలపై ఒక అంతర్మథనం.నగరం అనగానే ముందుగా గుర్తొచ్చేవి ఆకాశహార్మ్యాలు.వాటిని చూసి సాధారణంగా ఎవరైనా ఆశ్చర్యపోతారు.కానీ కవి చూపు ఆ భవనాల మెరుపుల కంటే లోతుగా వెళ్తోంది.ఆ భవనాలు కేవలం కొందరి కలల సౌధాలు మాత్రమే అని,కవి అంగీకరించ లేకపోతున్నాడు. అంటే ఆ అందమైన కట్టడాల వెనుక ఎందరో సామాన్యుల కష్టం,కన్నీళ్లు దాగి ఉన్నాయి అనే స్పృహ ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.
“ఖరీదైన విలాస విరామ జీవితం చూసి/ కలవరపడతా గానీ/ నగరంలోని విలాసవంతమైన జీవనశైలి కవిని ఆశ్చర్యపరచదు ; అది అతనిని కలవరపెడుతుంది.ఆ విలాసం వెనుక దాగి ఉన్న శ్రమ,కష్టాల గాఢతను పూర్తిగా గ్రహించలేకపోవడం,అతన్ని గాఢమైన ఆలోచనలోకి తీసుకెళ్తుంది.విలాసవంతమైన జీవితం ఒక ఆకర్షణ.కానీ.కవి దానిని చూసి అసూయ పడటం లేదు,కలవరపడటం లేదు. ఎందుకంటే ఆ విలాసం వెనుక ఉన్న శ్రమ,అసమాన అవకాశాలు,అదృష్టం – దురదృష్టం మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాలు కవిని ఆలోచనలో ముంచేస్తాయి.
“చెమట చుక్కల శ్రమనో,మేధో కష్టమో/ఎవరిదైనా ఎవరైనా/ నగరంలోని విలాసవంతమైన జీవనశైలి,ఆ విలాసం వెనుక ఉన్న చెమట చుక్కల శ్రమనో,మేధో కష్టమా అని కవి ఆలోచిస్తున్నారు.అది ఎవరిదైనా సరే,ఆ సంపద సముపార్జనలో ఉండే నైతికతను లేదా అసమానతను ఆయన ప్రశ్నిస్తున్నారు.ఇక్కడ శ్రమకు రెండు పార్శ్వాలు చూపించారు.శారీరక శ్రమ,మేధో శ్రమ,విజయానికి కారణం ఏదైనా కావచ్చు.కానీ,అందరికీ సమానంగా దక్కదని కవి గ్రహిస్తున్నారు.ఇది కవి శ్రమను,కష్టాన్ని గుర్తించలేకపోవడాన్ని అందరి కష్టాన్ని ఒక విధంగా చూడలేకపోవడాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది.ఈ కవితలో కవి భవనాల వైభవాన్ని, విలాసవంతమైన జీవితాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపోతున్నప్పటికీ, వాటి వెనుక ఉన్న శ్రమను,కష్టాన్ని గుర్తించలేకపోవడాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నాడు.ఇది కవి యొక్క సామాజిక చైతన్యాన్ని, శ్రమను గుర్తించడంలోని లోపాన్ని సూచిస్తుంది.
“అందరి గమ్యం అదే కదాని అనుకోలేను/ఇది అత్యంత కీలకమైన కవితా పంక్తి.సమాజంలో ప్రతి ఒక్కరూ ఆ ఖరీదైన విలాసాల కోసమే పరిగెడుతున్నారు.అందరి జీవిత పరమార్ధం ఆ సౌధాలను చేరుకోవడమేనని కవి నమ్మడం లేదు.భౌతిక సుఖాలే జీవితానికి అంతిమ లక్ష్యమని భావించే భౌతికవాద ధోరణిని కవి ఇక్కడ సున్నితంగా నిరసిస్తున్నారు‌.ఈ కవితలో అనుకోలేను అనే పదం పదేపదే రావడం గమనార్హం.ఇది కవి యొక్క వ్యక్తిత్వానికి, ఆయన తాత్విక నిలకడకు నిదర్శనం.లోకం దేనినైతే గొప్పగా చూపిస్తుందో,అదే కోణంలో చూడకుండా,దాని వెనుక ఉన్న సామాజిక మూల్యం గురించి కవి ఆలోచిస్తున్నారు. సమాజంలో అందరికీ ఒకే గమ్యం ఉండ రాదు.పరిస్థితులు, అవకాశాలు – ఇవన్నీ గమ్యాలను వేరు చేస్తాయి.కవి సమానత్వాన్ని ఆశిస్తున్నప్పటికీ వాస్తవం వేరు అని అంగీకరిస్తున్నారు.ఆకాశాన్నంటే భవనాలు అనే ప్రతీక ద్వారా అభివృద్ధి – అసమానతల ద్వంద్వాన్ని చూపారు.కవిత అంతా ఒక ఆత్మ పరిశీలనగా సాగుతుంది.వ్యక్తిగత భావం ద్వారా సామాజిక నిర్మాణాన్ని ప్రశ్నించడం ప్రధాన లక్షణం. ఆశ్చర్యం,కలవరం,శ్రమ,విలాసం వంటి విరుద్ధ భావాలను సమతుల్యం చేశారు.
ఈ కవిత ఆధునిక నగర సంస్కృతిపై ఒక మానవీయ ప్రశ్న.ఎత్తైన భవనాలు ఉన్నా – అందరి కలలు అక్కడికి చేరవు.విలాస జీవితం కనిపించినా – అందరి ప్రయాణం అక్కడితో ముగియదు.ఈ కవితలో ఉన్న భావ గాఢత, సామాజిక అవగాహనతో ముడిపడి ఉంది.అది ఒక సాధారణ పరిశీలన కాదు – ఒక సున్నిత మనసు ప్రపంచాన్ని చూసే విధానం.
ఈ కవితా పంక్తుల్లో ఆధునిక నగర జీవన విరుద్ధాలపై తలెత్తిన ఆత్మ పరిశీలన కనిపిస్తుంది.ఇది కేవలం భావనలను గూర్చిన వర్ణన కాదు – సమాజంలో ఉన్న అసమానతలపై,కలల విలువలపై,శ్రమ – విలాసాల మధ్య దూరంపై ఒక భావోద్వేగ స్పందన.ఈ కవితలో కవి ఆకాశాన్ని తాకే భవనాలను చూసి,వాటి వైభవాన్ని అనుభవిస్తూ,వాటి వెనుక ఉన్న కథను,శ్రమను గుర్తించలేకపోవడాన్ని వ్యక్తం చేస్తున్నాడు.భవనాలు కొందరి కలల సౌధాలు అని,వాటి వెనుక ఉన్న కష్టాన్ని,శ్రమను అర్థం చేసుకోలేకపోవడాన్ని చెబుతున్నాడు.ఈ కవితా పంక్తులు నగరంలోని సామాజిక అసమానతలను మరియు భౌతిక సంపద వెనుక ఉన్న వాస్తవాలను తాత్విక కోణంలో ప్రశ్నిస్తున్నాయి.
“బోనులో వున్న పులిని భీతిల్లి చూస్తున్నట్టు/ నగరాన్ని భీతిల్లి చూస్తున్నా/ఇక్కడ నగరం ఒక బంధించబడిన పులిలా కనిపిస్తుంది.పైకి అదుపులో ఉన్నట్టే అనిపించినా లోపల అణిచివేయబడిన క్రూరత్వం,అశాంతి దాగి ఉంది.కవి ఆ పులిని చూసి భీతిల్లినట్లే, నగరాన్ని కూడా భయంతో చూస్తున్నాడు.ఇది నగరంలో దాగి వున్న హింస,ఒత్తిడి, అస్థిరతకు సంకేతం‌‌.ఇక్కడ నగరాన్ని బోనులో వున్న పులితో పోల్చడం,అత్యంత బలమైన రూపకం.పులి అంటే శక్తి, హింసకు,దాడికి సంకేతం.బోను అంటే కనిపించే ప్రమాదం నియంత్రణలో ఉన్నట్టుగా భావించడం.నగరం కూడా అలాగే – అది నియంత్రణలో ఉన్నట్టుగా కనిపించినా,ఎప్పుడైనా మనపై దాడి చేయ గల శక్తిగా అనిపిస్తుంది.అందుకే కవి నగరాన్ని ఒక భయానక జీవిగా చూపించాడు.ఇది నగర జీవనంలోని అస్థిరతను,పోటీని మరియు నిరంతర ఒత్తిడిని సూచిస్తుంది.ఇది నగరాన్ని ఒక ప్రమాదకరమైన,భయపెట్టే వస్తువుగా చిత్రీకరిస్తుంది.కవి నగరాన్ని చూసి భయపడుతున్నాడు.దాని ప్రభావాన్ని తప్పించుకోలేకపోతున్నాడు. “నగరాన్ని భీతిల్లి చూస్తున్నా – ఇది కవి యొక్క నగరం పట్ల భయాన్ని,ఆందోళనను వ్యక్తం చేస్తుంది.ఇక్కడ నగరాన్ని కవి ఒక పులితో పోల్చాడు.పులి బోనులో ఉన్నప్పటికీ దాని క్రూర స్వభావం మారదు.అది ఎప్పుడైనా దాడి చేయవచ్చు అనే భయం మనలో ఉంటుంది.నగరం కూడా చూడడానికి కట్టుదిట్టంగా,నాగరికంగా కనిపించినా,దాని లోపల ఒక హింసాత్మకమైన,క్రూరమైన స్వభావం దాగి ఉంది అని కవి భయపడుతున్నాడు.
“నిద్రలో దాని గాండ్రింపులు/వినపడుతున్నాయి/ఇక్కడ భయం బాహ్య ప్రపంచానికి మాత్రమే పరిమితం కాలేదు ; అది అంతర్మనస్సులోకి చొచ్చుకుపోయింది.నిద్రలో కూడా నగరపు గాండ్రింపు వినిపించడం అనేది మనస్సులోని కలవరం,మానసిక వేదన ఏర్పడింది అనే సూచన.నగరం ఒక స్థలం కాదు – అది మనసులోకి ప్రవేశించిన శబ్దం.ఇది ఆధునిక జీవనంలో మానసిక ప్రశాంతత కోల్పోవడాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.నగరం యొక్క ధ్వని,కవి చెవులకే కాదు, ఆయన మనస్సులోకి కూడా చొచ్చుకుపోయింది.నగరం పగలు చేసే రణగొణ ధ్వనులు,శబ్దాలు నిద్రలో కూడా గాండ్రింపులా వెంటాడుతుంది.అంటే నగరపు యాంత్రికత, మనిషి అంతరంగ శాంతిని ఎలా హరించి వేస్తుందో ఇక్కడ స్పష్టం అవుతుంది.
“సముద్రాన్ని ఎదురుగా పెట్టుకుని/చెవులు మూసుకున్నా/ అలల ఘోషలు వెంటాడుతున్నాయి/ఇక్కడ సముద్రం ఒక విశాలతకు,ప్రకృతి శక్తికి ప్రతీక.చెవులు మూసుకోవడం, సమస్యను దాటవేయాలనే ప్రయత్నం.ఎంత దూరం పెట్టినా,ఎంత మర్చి పోవాలనుకున్నా,నగర జీవన శబ్దాలు మనసులోంచి పోదు.అలలు నిరంతరం తీరాన్ని తాకినట్టే,ఆ ఒత్తిడి మనసును తాకుతూనే ఉంటుంది.ఇక్కడ సముద్రం నగరం యొక్క అనంతమైన కోలాహలానికి ప్రతీక.మనం ప్రయత్నించి బాహ్య ప్రపంచానికి తలుపులు వేసుకున్నా, చెవులు మూసుకున్నా,నగరపు ఒత్తిడి,వేగం,ఆందోళనలు మనిషిని వదలవు.అవి సముద్రపు అలల ఘోషలుగా‌ నిరంతరం మనసును తాకుతూనే ఉంటాయి.ఈ కవితా పంక్తుల్లో కవి నగరాన్ని ఒక నియంత్రించ లేని శక్తిగా చిత్రించారు.మనిషి నగరం నుండి భౌతికంగా దూరంగా ఉన్నా,మానసిక గాయంలా అది అతడిని వెంటాడుతూనే ఉంటుంది.నగరపు నాగరికత మనిషికి అసౌకర్యాన్ని ఇచ్చి ఉండవచ్చు.కానీ, ప్రశాంతతను మాత్రం దూరం చేసింది అని కవి ఆవేదన చెందుతున్నాడు.ఈ కవితలో నగరాన్ని ‘పులి’ మరియు ‘సముద్రం’ వంటి ప్రకృతి శక్తులతో పోల్చడం ద్వారా దాని తీవ్రతను కవి అద్భుతంగా పండించారు.
ఈ కవితలో మూడు ప్రధాన ప్రతీకలు ఉన్నాయి‌.పులి – భయం,హింస,దాడికి సంకేతం.గాండ్రింపు – మానసిక కలవరానికి ప్రతీక.సముద్రపు అలలు – నిరంతర ఒత్తిడి, తప్పించుకోలేని వాస్తవానికి ప్రతీక.ఈ ప్రతీకల ద్వారా కవి నగరాన్ని ఒక భయానకమైన,శబ్దభరితమైన శక్తిగా మలిచాడు.
ఈ కవితా పంక్తుల్లో కవి బాహ్య నగరాన్ని కాదు.తనలోని అంతర్గత భయాన్ని మాత్రమే చిత్రిస్తున్నాడు.నగరం ఒక ప్రతీక మాత్రమే ; అసలు యుద్ధం మనసులోనే జరుగుతుంది. నగరాన్ని చూడటానికి భయపడటం,నిద్రలో కూడా వెంటాడడం,దూరం పెట్టినా శబ్దం ఆగకపోవడం,ఇవి అన్ని ఒక మానసిక అసౌకర్యానికి సంకేతాలు.ఈ కవితా పంక్తులు నగర జీవనంలోని శబ్దాన్ని,భయాన్ని,ఒత్తిడిని,ఒక ఆత్మీయ అనుభూతిగా మలిచింది.ఇది కేవలం నగరం పై విమర్శ కాదు – ఆధునిక మనిషి మనసులోని కలవరానికి ప్రతిబింబం‌. చివరిగా ఒక ప్రశ్న మిగులుతుంది.నగరం నిజంగా పులినా? లేక మన భయాలే ఆ గాండ్రింపులా?ఈ కవితా పంక్తుల్లో భయం,అనిశ్చితి,అంతర్మథనం మరియు రూపకాల ద్వారా భయాన్ని కూర్చిన తీరు విశేషంగా ఉంది. కవి నగరం ఒక వైభవ చిహ్నంగా కాకుండా ఒక బంధనంగా,ఒక భయంకర జీవిగా అనుభూతి చెందుతున్నాడు.కానీ,కవి దృష్టిలో ఆశ్చర్యాన్ని కలిగించినా,కొందరి కలల సౌధాలుగా మారలేకపోతున్నాయి.ఇక్కడ కవిత యొక్క ప్రధాన వ్యతిరేక భావన ప్రారంభం అవుతుంది.సముద్రం ఎదురుగా ఉన్నా, చెవులు మూసుకున్నా అలల ఘోషలు వినిపించడం.అంటే ఎంత దూరంగా ఉండాలనుకున్నా,ఎంత తప్పించుకోవాలని ప్రయత్నిస్తున్నా – నగరపు శబ్దం వెంటాడుతూనే ఉంటుంది.
ఇది నగరం నుండి విముక్తి సాధ్యం కాదన్న అంతర్లీన వేదనను సూచిస్తుంది.
ఈ కవితా పంక్తులు నగరాన్ని ఒక అభివృద్ధి కేంద్రంగా కాదు, ఒక భయానక జీవిగా,ఒక మనసును వెంటాడే శబ్దంగా,ఒక అసమాన కలల గూడుగా చిత్రిస్తుంది.ఇది కేవలం నగర విమర్శ కాదు – ఆధునిక జీవన విధానంపై ఒక అంతర్ముఖ ప్రశ్న.నగరం పట్ల కవికి ఉన్న అభద్రతాభావాన్ని,నగర జీవనంలోని బీభత్సాన్ని,అత్యంత శక్తివంతమైన ప్రతీకలతో ఆవిష్కరించాయి.
“నగరంలో కొచ్చి నగరాన్ని/తప్పించుకు తిరగడం/ఇది నగరంలో జీవించడం,నగరాన్ని తప్పించుకుని తిరగడం,ఎంత కష్టమో సూచిస్తుంది.ఇది ఆధునిక మనిషి మనోవైఖరి. నగరంలో నివసిస్తూ కూడా దాని సంస్కృతి,దాని వేగం,దాని ప్రభావం నుండి తప్పించుకోవాలని ప్రయత్నించడం ఒక అంతర్గత సంఘర్షణ.నగరం మన జీవనానికి అవసరం అయిపోయిన తర్వాత,దాని నుంచి విడిపోవాలన్న కోరిక ఒక అసాధ్యమైన ప్రయత్నంగా మారుతుంది.నగరాన్ని తప్పించుకు తిరగడం ఎంత కని సాధ్యం?అన్న ప్రశ్నలో ఒక నిస్సహాయత కనిపిస్తుంది.నగరం అనేది కేవలం భౌగోళిక ప్రాంతం కాదు – అది ఒక జీవనశైలి.దానికి కవి అద్భుతమైన ఉపమాతో మరింత లోతుగా చెబుతాడు. “సముద్రంలో మునిగిపోతూ/ఈత కొట్టకుండా వుండడం/ సముద్రం అంటే అపారత్వం,ఆవరించే శక్తి.అందులో పడిపోయి ఈత కొట్టకపోతే మునిగిపోవడమే.అదే విధంగా నగర జీవనంలో ఉండి దానితో మమేకం కాకపోతే జీవన యాత్ర సాఫీగా సాగదు.ఇక్కడ నగరం సముద్రంలా – మనల్ని చుట్టుముట్టి మనల్ని ఆవరించే వాస్తవం.సముద్రంలో ఉన్న వాడు ఈత కొట్టకపోతే మునిగి పోవాల్సిందే.అలాగే నగరంలో ఉన్న మనిషి నగర నియమాలకు లోబడకపోతే,ఆ వ్యవస్థలో తుడిచిపెట్టుకుపోతాడు‌.ఇక్కడ నగరం ఒక నిర్దాక్షిణ్యమైన సహజ శక్తిలా మారుతుంది.నగరం అనే మహాసముద్రంలో ఉంటూ దాని ప్రభావానికి లోను కాకుండా ఉండటం అంత కంటే అసాధ్యం అని కవి భావం‌.ఇది ఆధునిక మానవుడు నగర గమనంలో చిక్కుకుపోయిన తీరును తెలుపుతుంది.
“వేప చెట్టుని రావి చెట్టు పెనవేసుకున్నట్టు/ పెనవేసుకుంటుంది నగరం/ఇది నగరం – మనిషి సంబంధాన్ని పరాన్న జీవి సంబంధంలా చూపిస్తుంది.మొదట అది సహజంగా,అవసరంగా అనిపించినా,కాలక్రమేణా మన అస్తిత్వాన్ని,స్వతంత్రతను మెల్లగా కమ్మేస్తుంది.వేపచెట్టు తన ఔషధ గుణాలతో ప్రత్యేక గుర్తింపు ఉన్నది ; కానీ రావి చెట్టు దాన్ని పెనవేసుకుంటే వేపచెట్టు స్వరూపమే మాయం అవుతుంది.అలాగే మన వ్యక్తిత్వాన్ని మూలాన్ని మసక బార్చుతుంది.చెట్లు సహజంగా పెనవేసుకోవడం రూపకం.ఇది చాలా సున్నితమైనది.వేపచెట్టు,రావి చెట్టు వేరు వేరు స్వభావాలు కలవి.కానీ,ఒక దానితో ఒకటి పెనవేసుకుంటే విడదీయలేని సంబంధంగా మారతాయి.అలాగే నగరం కూడా మనిషిని నెమ్మదిగా,గమనించకుండా,తనలో చుట్టేసుకుంటుంది. ఇది బలవంతపు బంధం కాదు ; ఇది సహజమైన,కానీ తప్పించుకోలేని అనుబంధం.నగరంలో ఉంటూ నగరాన్ని దూరం పెట్టాలనుకున్నా,నగరం అతన్ని తన సంస్కృతితో,తన అవసరాలతో,తన కలలతో కట్టిపడేస్తుంది.
ఈ కవితా పంక్తుల్లో ఒక ప్రశ్నార్థకం ఉంది – ‘ఎంతకని సాధ్యం?ఈ ప్రశ్నలోనే సమాధానం దాగి ఉంది.నగరాన్ని తప్పించుకోవడం సాధ్యం కాదు.నగరం అంటే కేవలం భావనలు కాదు ; అది జీవనశైలి,ఆలోచన,పోరాటం,ఆశ, ఆవేదనల సమాహారం.మనిషి నగరంలో జీవిస్తూ దాని ప్రభావం నుండి పూర్తిగా బయట ఉండ లేడు.అది సముద్రం లాంటి అపారత్వం,చెట్లు పెనవేసుకోవడం లాంటి సహజ అనుబంధం.ఈ కవిత నగర జీవనంలోని వైరుధ్య భావనను సున్నితంగా ఆవిష్కరిస్తుంది.నగరంలో ఉంటూ నగరాన్ని దూరం పెట్టాలనుకోవడం అసాధ్యం.నగరం ఒక సముద్రంలా మనల్ని ముంచుతుంది.అది ఒక వేప చెట్టు వేరులా మన జీవితంలో పెనవేసుకుంటుంది.కవి చెబుతున్నది ఏమిటంటే – నగరాన్ని తప్పించుకోవడం కాదు.దానితో ఈత కొట్టడం నేర్చుకోవడమే జీవన జ్ఞానం.నగరం ఒక ప్రదేశం కాదు ; అది ఒక పట్టుదల గల వ్యవస్థ.దానిలోకి వచ్చిన మనిషి దాని ప్రభావం నుంచి పూర్తిగా తప్పించుకోవడం అసాధ్యం.ఇది నగర జీవితం మీద మాత్రమే కాదు – మన స్వేచ్ఛ ఎంతవరకు నిజమో అన్న ప్రశ్న. వేపచెట్టుని రావి చెట్టు పెనవేసుకున్నట్టు అనే ఉపమానం ఇక్కడ అత్యంత శక్తివంతమైనది. సాధారణంగా గ్రామాల్లో వేప,రావి చెట్లు పెనవేతను పవిత్రంగా భావిస్తారు.కానీ,ఇక్కడ నగరం మనల్ని ఆ విధంగా పెనవేసుకుంటోందని చెప్పడంలో ఒక విధమైన ఊపిరాడని బంధం కనిపిస్తుంది.నగరం మరియు మనిషి విడదీయలేనంతగా కలిసిపోయారు.కానీ,ఆ కలయికలో మనిషి తన ఉనికిని లేదా స్వేచ్ఛను కోల్పోతున్నాడనే హెచ్చరిక ఇందులో ఉంది.సముద్రం,ఈత, మునిగిపోవడం వంటి పదాలు అస్తిత్వ వేదనను సూచిస్తాయి.నగరం అనే సముద్రంలో మనిషి నిరంతరం ప్రవాహాన్ని ఎదురీతున్నాడు. ఒకవేళ ఈత కొట్టడం ఆపేస్తే,నగర వేగంతో పోటీ పడకపోతే మునిగిపోవడం ఖాయం.ఇది పరుగుల జీవనంలోని ఒత్తిడిని ప్రతిబింబిస్తుంది.
ఈ కవితా పంక్తుల్లో నగరం ఒక ఆత్మీయ నేస్తంలా కాకుండా, మనిషిని తన కౌగిలిలో బంధించి తనలో లీనం చేసుకునే ఒక మాయావిలా కనిపిస్తుంది.ప్రకృతికి దూరమై కాంక్రీట్ వనాల్లో చిక్కుకున్న మానవుని స్థితిని ఈ కవితా రూపం అద్దం పడుతోంది.
ఈ కవితా పంక్తుల్లో కవి నగరాన్ని ఒక అజ్ఞాత శక్తిగా,ఒక తప్పించుకోలేని వాస్తవంగా చిత్రిస్తాడు.నగరంలో జీవిస్తూ నగరాన్ని దూరం పెట్టాలనుకోవడం,అసాధ్యమని,కవిత స్పష్టంగా తెలియజేస్తుంది.
ఈ కవితా పంక్తుల్లో నగరీకరణ మరియు ప్రకృతి మధ్య జరిగే సంఘర్షణను ఒక ఉక్కరిబిక్కిరి చేసే ఆలింగనాన్ని ఎంతో గాఢంగా వర్ణిస్తున్నాయి.నగరాన్ని ఉదాహరణగా తీసుకుని ఆధునిక నగర తీరుతెన్నులను కవి వ్యక్తం చేసిన తీరు చక్కగా ఉంది.
“ఊరే కాదు నగరం కూడా/మనిషిలో తల్లి వేర్లు దించుతుంది/ ఇది నగరాన్ని పూర్తిగా తిరస్కరించకుండా,అది కూడా మనిషికి ఒక రకమైన మాతృభూమి అవుతుందన్న భావన. ఊరు మాత్రమే కాదు,నగరం కూడా మనిషిని పోషిస్తుంది, రూపుదిద్దుతుంది.నగరం – తల్లి ప్రతి రూపం.ఇందులో కవి ఒక గాఢమైన భావ సత్యాన్ని వ్యక్తం చేస్తాడు.ఊరు అంటే సహజత్వం,మూలాలు,అనుబంధం.కానీ,నగరం మనిషి అంతరంగంలో వేర్లు పెడుతుందని చెప్పడం ద్వారా కవి నగరాన్ని పరాయిగా కాక,తన అంతరంగంలో భాగంగా చూపిస్తాడు.ఇక్కడ తల్లి వేర్లు అనే రూపకం నగరాన్ని పోషికశక్తిగా,ఆప్యాయతగా చిత్రిస్తుంది.సాధారణంగా తల్లి వేర్లు లేదా మూలాలు అంటే మనకు పల్లెటూరు గుర్తొస్తుంది. కానీ,కవి ఇక్కడ ఊరే కాదు,నగరం కూడా మనిషిలో తల్లి వేర్లు దించుతుంది అంటూ ఒక కొత్త కోణాన్ని ఆవిష్కరించారు.
“అడవులు,నదులు మాయమయి/నగరాలు వెలిశాయి కదా../అనే కవితా పంక్తిలో ఆధునిక నాగరికత,ప్రకృతిని ఎలా మింగేసిందో సూచన.ఇక్కడ మాయమయి అన్న పదం అభివృద్ధి వెనుక జరిగిన నష్టాన్ని,నిశ్శబ్దంగా గుర్తు చేస్తుంది. ఇది ఆరోపణ కాదు ; ఒక వాస్తవ స్వీకారం.
“మరి నగరం మొలిచిన నేలలో/తడి హృదయాలు మొలవవా?/ఇది అత్యంత మానవీయమైన ప్రశ్న.రాతి, సిమెంట్ మధ్య కూడా సున్నితమైన మనసులు,కారుణ్య హృదయాలు పుట్టలేవా?అన్న ఆశ ఇక్కడ వ్యక్తమవుతుంది. తడి హృదయాలు అన్న ప్రతీక.ప్రేమ,కరుణ,స్పందనకు సంకేతం.ఇది నగరంపై విమర్శ కాదు ; ఇది నగరాన్ని సమర్థించే అంతర్మథనం.రాతి కట్టడాల మధ్య కూడా సున్నితమైన హృదయాలు వికసిస్తాయని కవి విశ్వసిస్తున్నాడు. అడవులు,నదులు మాయమై నగరాలు వెలిసినా,ఆ నేల తన గుణాన్ని,తడిని కోల్పోదని కవి నమ్ముతున్నాడు.
“నగరానిది రాతి ముఖమే గానీ/హృదయం కూడా రాయేనా?/నగరానికి బయట కనిపించే కఠినత్వం,వేగం, నిర్దాక్షిణ్యం – ఇవి దాని ముఖం మాత్రమే కావచ్చు.కానీ,ఆ లోపల దాగి ఉన్న హృదయం కూడా అంతే కఠినమా?ఇది తీర్పు కాదు – ఒక ప్రశ్న.ఆ ప్రశ్ననే కవితా పంక్తులుగా మలచడం ఈ రచనలోని గొప్పతనం.నగరాన్ని శత్రువుగా కాదు,ఒక పెరిగిపోయిన పిల్లలాగే చూస్తుంది – దాని ముఖం కఠినమైనా, హృదయం ఇంకా మారే అవకాశం ఉందన్న విశ్వాసంతో నగరాన్ని అర్థం చేసుకోవాలంటే దాన్ని కూల్చడమే,పొగడడమో కాదు – అది కూడా మనలాగే మారుతున్న ఒక జీవి అనే భావన ఈ కవితలో నిగూఢంగా వ్యక్తం అవుతుంది.ఇక్కడ కవి నగర బాహ్య కఠినత్వాన్ని, అంతర్గత మృదుత్వంతో పోలుస్తాడు.నగరం నిశ్శబ్దంగా కనిపించినా,అది అనుభూతులను దాచుకుంటుందనే భావం వ్యక్తమవుతోంది.రాతి కట్టడాల వెనుక రక్తం పంచుకున్న మనుషుల భావోద్వేగాలు ఉంటాయని,అందుకే నగరానిది రాతి ముఖమే కానీ రాతి హృదయం కాదని కవి వాదిస్తున్నాడు.
“నిద్ర రానప్పుడు/నగరాన్ని ఎదురుగా కూర్చోబెట్టుకుంటాను/ ఇది ఒక అద్భుతమైన చిత్రణ.నగరాన్ని ఎదురుగా కూర్చోబెట్టి మాట్లాడటం అంటే తనను తాను ఎదుర్కోవడం.నిద్రలేమి ఇక్కడ కేవలం శారీరక స్థితి కాదు ; అది ఆత్మ అప్రమత్తంగా ఉండే క్షణం.ఆ క్షణంలో కవి నగరాన్ని ఎదురుగా కూర్చోబెట్టడం అంటే తన అంతరంగంలోని నగరాన్ని ఎదుర్కోవడమే.నగరం ఇక బయట స్థలం కాకుండా – చర్చకు సిద్ధమైన ఒక శక్తివంతమైన స్థితిగా మారిపోయింది.
“నోరు విప్పదు గానీ/గుండెలు విప్పుతుంది/ఇక్కడ నగరం మాటలతో కాదు,అనుభూతులతో స్పందిస్తుంది.నగరం మాట్లాడదు.కానీ,దాని అనుభవాలు,గాయాలు,జ్ఞాపకాలు మన హృదయాన్ని తెరుస్తాయి‌.ఇది నగరపు మౌనభాష. శబ్దాల నగరం ఇక్కడ నిశ్శబ్దంగా మారడం ఒక విశేషం.ఈ కవితా పంక్తుల్లో నగరానికి,మనిషికి మధ్య ఉన్న ఏకాంత అనుబంధం కనిపిస్తుంది.పగటి వేళ ఉరుకులు పరుగులతో రొద చేసే నగరం,రాత్రివేళ మౌనంగా తన గుండెను విప్పుతుంది.అంటే నగరంలోని ప్రతి గల్లీ,ప్రతి ఇల్లు ఒక కథను, ఒక గాథను దాచుకుని ఉంటుందని అర్థం
అవుతుంది.నగరం నోరు విప్పి మాట్లాడక పోయినా,తనలోని మనుషుల కన్నీళ్లను,కష్టాలను కళ్ళకు కడుతుంది.
“కళ్ళలో నీళ్లతో/ఊరిని చూసిన కళ్ళతో నన్ను చూడమంటుంది/నగరం కవికి తన మూలాలను గుర్తు చేస్తుంది.ఊరు అనుభూతి,నగరం అనుభవం – ఈ రెండు ఒకే దృష్టిలో కలిసిపోతాయి.ఇక్కడ నగరానికి కన్నీళ్లు ఉన్నాయి ; అవి మనిషివి కావు – నగరపు కన్నీళ్లు. “ఊరిని చూసిన కళ్ళు అంటే మూలాలను,సహజత్వాన్ని, కోల్పోయిన అమాయకత్వాన్ని తడిమిన చూపు.నగరం కవిని తన కళ్ళతో – అంటే మనిషి మూలాల దృష్టితో – చూడమంటోంది.ఇదే నగరం తన కఠినత్వాన్ని వదిలి ; మానవత్వాన్ని ఆలింగనం చేసుకునే క్షణం.
“క్షణం కళ్ళు మూసుకొని నాలో/చూసుకుంటే/నేను నగరంలో వున్నాను/ఇది కవిత యొక్క తాత్విక శిఖరం.బయట నగరాన్ని చూడడం ఆపి,లోపలికి చూసినప్పుడు నగరం తనలోనే ఉన్నదని కవి గ్రహిస్తాడు.నగరం ఒక భౌగోళిక స్థలం మాత్రమే కాదు – అది మన మనస్సులో ఏర్పడిన జీవన విధానం,అలవాటు,భయం,ఆశ.ఈ కవితలో కవి చెప్పదలుచుకున్నది ఇదే – నగరాన్ని తప్పించుకోవడం సాధ్యం కాదు,ఎందుకంటే మనలోనే వేర్లు వేసుకుంది.అయితే అదే నగరం మనలో దాగి ఉన్న ఊరి జ్ఞాపకాలను,తడి హృదయాలను మళ్ళీ గుర్తు చేసి,మనల్ని మనమే చూసుకోమని ఆహ్వానిస్తుంది.ఇది నగరంపై తీర్పు కాదు – మనిషి ముందు పెట్టిన అద్దం.చాలా లోతుగా,మౌనంగా తాకే కవితా పంక్తులు.వ్యక్తికి నగరం బాహ్య ప్రపంచం మాత్రమే కాదు ; అది ఒక అంతర్గత అనుభూతి కూడా.నగరం మనిషిలో భాగమైపోయిందని,మనిషి నగరంలో ఒక అణువైపోయాడని ఈ కవితా పంక్తులు ప్రతిబింబిస్తున్నాయి. ఊరిని చూసిన అదే ఆలోచనతో నగరాన్ని కూడా చూడమని చెప్పడమే ఇందులోని మర్మం.ఈ కవిత నగరాన్ని ఒక యంత్రంగా చూడకుండా,ఒక జీవనదిగా,గాయపడిన హృదయంగా చిత్రించింది.అభివృద్ధి పేరిట ప్రకృతిని కోల్పోయినా,మానవత్వం అనే తడి నగరంలో ఇంకా సజీవంగానే ఉందని,ఈ కవితా పంక్తులు తెలుపుతున్నాయి.
నగరం బయట కాదు ; అది మనిషి అంతరంగంలోనే ఉంది. మనిషి – నగరం అనుబంధం విడదీయలేనిది.ఈ కవితలో నగరం రాతి ముఖం ఎవరైనా,తడి హృదయం కలిగి ఉంటుంది.ప్రకృతి వినాశం ఉన్నప్పటికి అంతర్ముఖ సంభాషణ
కొనసాగుతుంది.కవి నగరాన్ని విమర్శించడం లేదు ; అతను దానిలోని మానవత్వాన్ని వెతుకుతున్నాడు.చివరికి ఈ కవిత మనకు చెబుతుంది – నగరం మన బయట కట్టడాల్లో కాదు,మన లోపలే నిర్మితమవుతుంది.
ఈ కవితలో నగరం ఒక భౌతిక స్థలం కాదు ; అది ఒక జీవి,ఒక తల్లి,ఒక అంతర్ముఖ ప్రతిబింబం.కవి నగరాన్ని రాతి గోడల సముదాయం నుంచి తీసుకువచ్చి మనసు కలిగిన సజీవసత్త్వంగా నిలబెడతాడు.
ఈ కవితా పంక్తులు నగరం పట్ల ఉన్న సాధారణ దృక్పథాన్ని – అది కేవలం కాంక్రీట్ జంగిల్ అనే భావనను – పటాపంచలు చేస్తూ దానికి ఆర్ద్రతను మరియు ఒక ప్రత్యేక అస్తిత్వాన్ని ఆపాదిస్తున్నాయి.
“నగర కీకారణ్యంలో/గిరికీలు కొట్టే పక్షిలా వున్నాను/ఇక్కడ నగరం అడవిగా మారింది.అది సహజ అడవి కాదు ; ఇది కీకారణ్యం శబ్దం,వేగం,అయోమయం,గందరగోళం నిండిన మానవ నిర్మిత అడవి.ఆ అడవిలో కవి ఒక పక్షి – పక్షి స్వేచ్ఛకు ప్రతీక అయినా,ఇక్కడ అది దిశలేని గిరికీలు కొడుతోంది.ఎగరడం ఉంది,కానీ దిశ లేదు.ఇది నగర జీవితం ఇచ్చే తప్పుడు స్వేచ్ఛను సూచిస్తుంది.కవి తన స్థితిని తెలియజేస్తాడు.కీకారణ్యం అంటే దట్టమైన అరణ్యం.కానీ, ఇక్కడ అది భవనాల అరణ్యం.ఆ అరణ్యంలో తల తిరిగే పక్షిలా తన అస్థిరత,అయోమయం,దిశా హీనత వ్యక్తమవుతుంది.నగరం అతనికి ఆశ్రయం కాదు ; గిరికిలు కొట్టే స్థితి మాత్రమే.ఈ కవితా పంక్తులలో నగరంలోని గందరగోళం,దారి తెలియనితనం స్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. నగరం ఒక అడవిలా మారినప్పుడు,మనిషి తన ఉనికి కోసం కొట్టుమిట్టాడే పక్షిలా మిగిలిపోతున్నాడు.
“నగరం నాలో ఉరవళ్ళు పెట్టే/నదిలా ఇంకిపోయి వుంది/ఈ కవితా పంక్తుల్లో నగరం బాహ్య వాస్తవం నుంచి అంతరంగ ప్రవాహంగా మారుతుంది.అది బయట ఉన్న నిర్మాణం కాదు – అతని రక్తనాళాల్లో పరుగులు తీసే ప్రవాహం.నగరం అతనిలో కలిసిపోయింది.అతను నగరంలో లేడు ; నగరం అతనిలో ఉంది.ఇది కవిత యొక్క భావాత్మక మలుపు.నగరం ఇక బయట లేదు ; అది కవిలోకి నదిలా ఇంకిపోయింది.నది ప్రవాహానికి,జీవానికి సంకేతం.కానీ ఇక్కడ అది ఉరవళ్ళు పెట్టుతూ ప్రవహిస్తుంది – అంటే నగరం కేవలం భారమే కాదు,శక్తి కూడా.ఆ శక్తి కవిలో కలిసి పోయింది ; విడదీయలేనంతగా.ఈ రెండు కవితా పంక్తుల మధ్య ఒక సూక్ష్మ విరోధం కనిపిస్తుంది – ఒకవైపు దిశలేని పక్షి,మరో వైపు ఉగ్ర ప్రవాహంతో పారే నది.అంటే బయట జీవితం అయోమయంగా ఉన్నా, లోపల నగరం ఒక బలమైన ప్రవాహంలా స్థిరపడింది.
ఈ కవితా పంక్తులు నగరాన్ని శత్రువుగానో, ఆశగానో చూపులు.అది మన జీవితంలో అనివార్యమైన భాగమని అంగీకరిస్తాయి.నగరం మనల్ని గిరికీలు కొట్టే పక్షుల్లా మార్చుతుంది.అదే సమయంలో మనలో ప్రవహించే నదిలా కూడా మారుతుంది.ఇది నగరంలో జరిగే పోరాటం కాదు ; నగరంతో కలిసిపోయిన అస్తిత్వం.నగరం కేవలం బయట కనిపించే భౌతిక రూపం మాత్రమే కాదు.అది మనిషి ఆలోచనల్లో,రక్తంలో భాగమై పోయిందని కవి భావం.
“నగరం నా ఎదురుగా కూర్చొని/తన మరో చెంప చూయించింది/ఇది అద్భుతమైన రూపకం.సాధారణంగా మరో చెంప చూపించడం క్షమ,సహనం,అహింసకు సంకేతంగా భావిస్తారు.ఇక్కడ నగరం తనపై వచ్చిన నిందల్ని,దెబ్బల్ని అంగీకరిస్తూనే – తన ముఖానికి ఇంకొక చెంప కూడా ఉందని చూపిస్తోంది.కవి – నగరం మధ్య ఉన్న విరోధ సంబంధం ఇక్కడ సంభాషణగా మారింది.ఇక్కడ నగరం ఒక మనిషిగా రూపాంతరం చెందుతుంది.తన మరో చెంపను చూపించడం అంటే తన రెండో వైపు – కనిపించని అంతరంగం,మృదుత్వం – బయటపడటం.నగరం కేవలం కాంక్రీట్ జంగిల్ మాత్రమే కాదు ; ఇది అనుభవాల గాయాలు, స్మృతి గీతాలు మోసుకెళ్ళే జీవి.నగరం తన మరో చెంపను చూపించడం అంటే మనం చూసే పైపై మెరుపులు మాత్రమే కాదు,దాని వెనుక ఉన్న ఆవేదనను,వాస్తవాలను చూడమని చెప్పడమే.
“తన మీద పారిన కొన్ని తీగలకి/బతికిన కలలు కొన్ని బహుకరించింది/నగరంపై పారిన తీగలు అంటే విద్యుత్ తీగలు,ఇంటర్నెట్ కేబుల్స్ వంటి ఆధునిక సౌకర్యాలు.వాటి నీడన ఎన్ని వేల మంది కలలు సాకారమయ్యాయో,ఎన్ని జీవితాలు నిలబడ్డాయో నగరం గుర్తు చేస్తోంది.అనేక మందికి ఆశ్రయమిచ్చిన ఒడిగా అది తన విశాల హృదయాన్ని చూపిస్తుంది.నగరంలో పేదరికం,వలసలు,శ్రమ, అణిచివేతలు,కలల భారాలు – ఇవన్నీ ఉన్నాయి.అవి నగరాన్ని నలిపినా,అదే నగరం బతికిన కలల్ని తిరిగి మనుషులకు బహుకరిస్తోంది.ఇది నగరం ఇచ్చే అవకాశాలపై ఒక మృదువైన అంగీకారం.అందరికీ అవకాశాలు సమానంగా లభించకపోయినా,అవి పూర్తిగా లేనివి కావు అన్న భావన ఇందులో దాగి ఉంది.ఈ తీగలు వలస వచ్చిన ప్రజల ఆశలకు ప్రతీకలుగా భావించవచ్చు.వాటికి బతికిన కలలు ఇవ్వడం ద్వారా నగరం ఒక అవకాశాల వేదికగా కనిపిస్తుంది.ఇక్కడ ఆశలు చనిపోవు ; పోరాడి నిలబడతాయి.
“కలలు కనే అనేక కళ్ళకి చోటిచ్చిన/తన ఒడి చూయించింది/ ఇక్కడ నగరం ఒక తల్లిలా మారుతుంది.’ఒడి’ అంటే ఆశ్రయం.భద్రత,సహనాన్ని సూచిస్తుంది.వేలాది ఆశావహ కళ్ళకు ఆశ్రయం ఇచ్చే ఒడిగా నగరం కనిపిస్తుంది.ఇది దయగల రూపం మాత్రమే కాదు.అనేక కళ్ళు,అనేక కథలు, అనేక ఆశలు,అనేక విఫలాలు వాటన్నింటికీ చోటిచ్చే విస్తీర్ణమే నగరం అని కవి ఇక్కడ అంగీకరిస్తున్నాడు.ఇక నగరం కఠినమైన ముఖం మాత్రమే కాదు ; తన గాయాలను,తన ఉదారతను చూపించే పరిపక్వ సత్తాగా కనిపిస్తుంది.ఇంతకు ముందు కవితా పంక్తుల్లో నగరం భయంగా కనిపించింది. తర్వాత అది ఒక ప్రశ్నగా మారింది.కానీ ఇక్కడ మాత్రం నగరం సహజీవనానికి సిద్ధమై మాతృ రూపంగా నిలిచింది. నగరాన్ని పూర్తిగా చూడాలనే భావనతో కవిత చాలా నిశ్శబ్దంగా,హృదయాన్ని తాకేలా ముగుస్తుంది.
“అభివృద్ధి అనకొండ/తన పిల్లను నోట కరుచుకుని/ చుట్టుకుంటుంటే/అరుస్తున్న ఆవులా అనిపించింది/ అభివృద్ధిని అనకొండగా పోల్చడం అత్యంత శక్తివంతమైన, కలవరపెట్టే రూపకం.సాధారణంగా అభివృద్ధిని పిల్లలను పోషించే తల్లిగా చెబుతారు.కానీ ఇక్కడ అది తన పిల్లలను నోట కరుచుకుని చుట్టుకునే అనకొండగా మారింది.అభివృద్ధి పేరిట మనుషులే – శ్రామికులు,పేదలు,వలసవాదులు, బాధితులు – బలై పోతున్నారు అనే తీవ్ర విమర్శ ఇందులో ఉంది.ఇది కేవలం పెరుగుదల మాత్రమే కాదు ; మింగే శక్తిని సూచిస్తుంది.తన పిల్లలను నోట కరుచుకుని చుట్టుకునే దృశ్యం అభివృద్ధి పేరిట జరిగే దమనాన్ని సూచిస్తుంది. పురోగతి అనిపించేది కొన్ని సార్లు వినాశమే కావచ్చు. ‘అరుస్తున్న ఆవులా అనిపించింది’ అన్న ఉపమానం అద్భుతంగా పని చేస్తుంది.ఇక్కడ అనకొండ బలవంతం, క్రూరత్వానికి సంకేతం.ఆవు నిస్సహాయతకు,మూగ వేదనకు ప్రతీక.అభివృద్ధి ప్రక్రియలో బాధపడుతున్న వారి అరుపులు బయటకు వినిపించవు.ఆ మూగ అరుపును కవి తనలోకి తీసుకుంటాడు.అభివృద్ధి అనకొండలా విస్తరిస్తూ చుట్టుపక్కల ఉన్న ప్రతి దాన్ని మింగేస్తోంది.తన పిల్లను,ప్రకృతిని కాపాడుకోలేక అనకొండ నోటికి చిక్కి విలవిలలాడుతున్న ఆవులా నగరం కనిపిస్తోంది.ఇది అభివృద్ధి పేరిట జరుగుతున్న విధ్వంసాన్ని,మనుషుల నిస్సహాయతను స్పష్టంగా చూపిస్తోంది.ఈ ఉపమానం నగరంలోని బాధను స్పష్టంగా వినిపిస్తుంది.అది మూగ అరుపు కాదు ; వినిపించని అరుపు కాదు ; శబ్దాల మధ్య నలిగే కేక అని భావాలు తెలుపుతున్నాయి.
“మిరుమిట్లు గొలిపే తన కళ్ళ వెనుక/జాలి గొలిపే మూగ కథలెన్నో మూట/విప్పింది/ ఇక్కడ అభివృద్ధి కళ్ళలో మెరుపు ఉంది – ఆకర్షణ,ప్రగతికి సంబంధించిన గణాంకాలు,భావనలు ఉన్నాయి.అవి చూసి మనం మోహించి పోతాం.కానీ,ఆ మెరుపు వెనుక నిజం దాగి ఉంది.అభివృద్ధి వెనుక మాటలేని బాధల మూటలు విప్పబడుతున్నాయి – నిరుద్యోగం,శ్రమ దోపిడీ,గుర్తింపు లేకపోవడం ఈ కథలో మూగగా ఉంటాయి. ఎందుకంటే వాటికి వేదిక లేదు.ఈ కవిత అభివృద్ధిని తిరస్కరించదు ; కానీ దాని క్రూర రూపాన్ని బట్టబయలు చేస్తుంది.ఇది ఒక ప్రశ్న వేస్తుంది – అభివృద్ధి ఎవరికోసం?దాని ధర ఎవరు చెల్లిస్తున్నారు?ఇక్కడ మానవత్వం ఒక స్పష్టమైన నైతిక స్థానంగా మారింది. మెరుపు వెనుక చీకట్లు,ప్రకాశం వెనుక కష్టాలు ఉన్నాయి.నగరం వెలుగులో మెరిసినా,దాని వెనుక పేదరికం,వలస బాట,శ్రమ,నిరాశ వంటి మూగ కథలు దాగి ఉంటాయి.కవి వాటిని విప్పి చూపించాడు.
ఈ కవితా పంక్తులు నగరాన్ని ఒక ద్వంద్వ స్వరూపంగా చిత్రిస్తాయి.నగరం కవికి శత్రువు కాదు,స్నేహితుడు కూడా కాదు ; అది అతనిలో సంభాషించేది,అతన్ని మలిచేది, అతనిలోనే ఇంకిపోయిన జీవి.కవి చూపులో నగరం ఒక అద్దంలా ఉంటుంది – అందులో మన సమాజం,మన కలలు,మన విరుద్ధతలు స్పష్టంగా ప్రతిబింబిస్తాయి.
ఈ కవితా పంక్తుల్లో ప్రధాన శక్తి ప్రతీకల ఘనత్వం.అవి నగర అనుభవాన్ని ఒక కొత్త కోణంలో చూపిస్తాయి.అందు వల్ల ఈ కవిత ఒక వ్యక్తిగత అనుభూతి మాత్రమే కాక, ఆధునిక జీవనంపై ఒక సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది.నగరం రాత్రివేళ విద్యుత్ దీపాలతో మిరుమిట్లు గొలుపుతుంది.కానీ,ఆ కాంతి వెనుక జాలి గొలిపే మూగ కథలు ఎన్నో ఉన్నాయి.ఫుట్ పాత్ ల పై బతుకులు,మురికివాడల కష్టాలు, ఒంటరితనం – ఇలాంటి ఎన్నో గాధలను నగరం తనలో మూటగట్టుకుని ఉంది.
కవి నగరాన్ని ఒక రాతి కట్టడంలా కాకుండా, ఒక జీవచ్చవంలా లేదా ఒక మూగజీవిలా చూస్తున్నారు.అది తన పిల్లలను,ప్రజలను సాకుతోంది.అదే సమయంలో ‘అభివృద్ధి’ అనే రక్కసి చేతిలో చిక్కి శల్యమవుతోంది.నగరంలోని వైభవాన్ని చూసి మురిసిపోయే కళ్ళకు,దాని వెనుక ఉన్న కన్నీటి కథలను కూడా చూడమని ఈ కవిత హెచ్చరిస్తోంది. నగర జీవనంలోని అభివృద్ధి – విధ్వంసం అనే ద్వంద్వ వైఖరిని ఈ కవితా పంక్తులు అద్భుతంగా వ్యక్తం చేస్తున్నాయి.
ఈ కవితా పంక్తుల్లో నగరం ఒక స్థలం మాత్రమే కాదు – ఒక జీవి,విరుద్దాల సమాహారం.కవి తన అనుభవాన్ని ప్రతీకల రూపంలో చిత్రిస్తూ,నగరాన్ని అంతరంగ – బాహ్య ప్రపంచాల సంగమంగా చూపించాడు.ఈ కవితా పంక్తులు నగరాన్ని ఒక సంక్లిష్టమైన దృశ్య కావ్యంగా,వైరుధ్యాల సమాహారంగా ఆవిష్కరించాయి.అభివృద్ధి వెనుక దాగి ఉన్న మూగ వేదనను కవి అత్యంత ప్రతిభావంతంగా వ్యక్తం చేసిన తీరు అద్భుతంగా ఉంది.
“శతాబ్దాలు ఒలకని/కన్నీటి చుక్క నగరం/నగరానికి ఉన్న సుదీర్ఘ చరిత్రలో అణిచివేతలు,మూగవేదనలు దాగి ఉన్నాయి.శతాబ్దాలుగా పోగైన బాధ, వలసలు, యుద్ధాలు,ఆకలి,శ్రమ – ఇవన్నీ ఒక కన్నీటి చుక్కగా సంక్షిప్తమవుతాయి.ఆ చుక్కలో చీలికలు ఉన్నాయి ; అంటే అది పూర్తిగా వెలిబుచ్చబడదు.నగర చరిత్ర నిశ్శబ్దంగా గుండెల్లోనే మిగులుతుంది.ఇక్కడ నగరం కాలాన్ని మోసుకుంటూ వచ్చిన వేదనగా రూపుదిద్దుకుంటుంది. ఒలకని కన్నీటి చుక్క అంటే – ఎప్పుడు బయటికి కారని, లోపలే నిలిచిపోయిన బాధ.ఇది నగర చరిత్రలోని నిరంతర శ్రమ,అణిచివేత,అసమానతలకు సంకేతంగా నిలుస్తుంది.
“జీవితం వెనుక పరిగెత్త లేక/కూలిన ఆశల గూడు నగరం/ ఇక్కడ నగరం ఒక విఫలమైన కలల సమాహారం.జీవితం వేగంగా పరిగెత్తుతుంటే దాన్ని అందుకోలేకపోవడం,ఆశల గూడు కూలిపోవడం – ఇది ఆధునిక మనిషి అసమర్థతను సూచిస్తాయి.’గూడు’ అనేది భద్రతకు,ఆశ్రయానికి ప్రతీక.అది కూలిపోవడం అంటే భవిష్యత్తు చీలి పోవడమే.నగరాన్ని సాధారణంగా ఆశల గూడు అంటారు.కానీ,ఇక్కడ అది కూలి పోయిన ఆశల గూడు.జీవితం ముందుకు పరిగెత్తుతుంటే దాన్ని అందుకోలేక వెనుకబడిపోయిన వారి కథలు ఈ కవితా పంక్తుల్లో దాగి ఉన్నాయి.నగరం అంటే కేవలం భవంతులు మాత్రమే కావు ; అవి ఎందరో మనుషుల కూలిపోయిన ఆశల గూడు.నిరంతరం పరుగులు తీసే నగర జీవితంలో ఆ పరుగును అందుకోలేక వెనుకబడిపోయిన సామాన్యుల నిస్సహాయతను కవి ఎంతో ఆర్ద్రంగా చిత్రించారు.
“ రేయింబవళ్ళు పరిగెత్తి పరిగెత్తి/ అహోరాత్రులు మేలుకొని మేలుకొని/అలసి పోయిన నగరం/ఈ పునరుక్తులు నగర జీవితం యొక్క యాంత్రికతను,నిరంతర శ్రమను స్పష్టంగా అనుభూతి పరుస్తాయి.నగరం నిద్రపోదు’ అనే భావనను ఇక్కడ తలకిందులు చేస్తూ,అది కూడా అలసిపోతుందనే మానవీకరణ ఈ కవితలో అద్భుతంగా ప్రతిఫలిస్తుంది.నగరం నిరంతర కదలికలో ఉంటుంది.అది ఎప్పుడూ నిద్రపోదని మనం అనుకుంటాం.కానీ,ఈ కవితలో మాత్రం నగరం అలసి పోయినట్టుగా చూపబడింది.ఇది ఒక అరుదైన దృశ్యం. సాధారణంగా మనిషి అలసిపోతాడు ; అయితే ఇక్కడ నగరమే అలసిపోవడం ద్వారా కవి నగరాన్ని మానవీకరించాడు.పగలు,రాత్రి అనే తేడా లేకుండా నిరంతరం శ్రమించే నగరానికి కూడా అలసట ఉంటుందని కవి సూచిస్తున్నాడు..
“అహో రాత్రులు మేలుకొని మేలుకొని అలసి పోయిన నగరం” – ఇది కేవలం భౌతికమైన అలసట మాత్రమే కాదు. యాంత్రికమైన జీవనంలో కలిగే అంతర్గత విసుగును కూడా సూచిస్తుంది.నగరం తన అనేక కథలను వినిపించి,చివరకు కవి అంతరంగంలో నిద్రకు ఉపక్రమించడం,నగరం మరియు మనిషి మధ్య ఉన్న విడదీయలేని ఆత్మీయ బంధానికి సంకేతంగా నిలుస్తుంది.
“తన కతలు చెపుతూ చెపుతూ/అలాగే నాలో నిద్రకు ఒరిగింది/నగరం తన కథల్ని చెప్పుకుంటూ నిద్రపోవడం అంటే – కవి ఆ కథలకు ఆశ్రయంగా,సాక్షిగా మారాడని సూచిస్తుంది. ఇది కవి – నగరం మధ్య ఏర్పడిన అత్యంత సన్నిహిత సంబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది.నగరం కవి అంతరంగంలో ఒదిగిపోతుంది.అది బయట వినిపించే శబ్దం కాదు ; లోపల చెప్పుకునే కథ.ఆ కథల్లో వేదన ఉంది,అనుభవం ఉంది,మౌనం ఉంది.చివరకు నగరం కవి గుండెల్లో నిద్రపోతుంది.కానీ ఈ నిద్ర ద్వంద్వార్థకమైనది.
“ఏ పాపమెరుగని పసిపాప లాగో.. అనే ఉపమానం అమాయకత్వాన్ని,నిర్దోషిత్వాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది.నగరం తన క్రూరత్వాన్ని విడిచి ఒక చిన్నారి రూపంలో కనిపిస్తున్నట్లుగా కవి భావాన్ని వ్యక్తపరుస్తాడు.ఇదే కవితలోని కరుణ.
కవి ఉపయోగించిన ఉపమానాలు అత్యంత శక్తివంతమైనవి. నిద్రపోతున్నప్పుడు నగరం ఏ పాపమెరుగని పసిపాపలా నిశ్శబ్దంగా కనిపిస్తుంది.పగటి పూట కనిపించే రొద, కపటం ఏవీ లేని స్థితి అది.
“కడుపు నిండిన క్రూర మృగంలాగో../
కడుపు నిండిన క్రూర మృగంలాగానే నగరం కూడా ఒక ప్రమాదకరమైన శక్తి.కడుపు నిండినా దాని క్రూరత్వం మాయమవదు ; అది దాగి ఉన్న హింసగా ఉంటుంది.అదే సమయంలో నగరం ఒక క్రూర మృగంలా అనిపిస్తుంది.ఎందరో మనుషుల శ్రమను,కలలను,జీవితాలను మింగేసి కడుపు నింపుకొని విశ్రాంతి తీసుకుంటున్న రాక్షసిలా నగరాన్ని చిత్రించడం ఒక విశేషం.ఈ కవిత నగరాన్ని ఒక జీవమున్న ప్రాణిగా దర్శిస్తుంది.అది ఒక వైపు బాధితురాలైన పసిపాపలా కనిపిస్తే.మరో వైపు బాధించే క్రూర మృగంలా కూడా కనిపిస్తుంది.మనిషి తన ఉనికి కోసం నగరాన్ని ఆశ్రయిస్తాడు ; కానీ నగరం మాత్రం మనిషి అంతరాత్మను ఆశ్రయిస్తుందని కవి చెప్పిన తీరు అత్యున్నత సాహిత్య విలువలతో కూడి ఉంది.నగరానికి ఉన్న ఈ రెండు చిత్రాలు – పసిపాప మరియు క్రూర మృగం – కలిపి నగరపు అసలు స్వరూపాన్ని చూపిస్తాయి. నగరం పూర్తిగా అమాయకం కాదు,పూర్తిగా క్రూరం కాదు ; ఈ రెండూ కలిసిన ఒక సంక్లిష్ట జీవి.
“నగరం నాలో నిద్రపోతోంది/అనే కవితా పంక్తి లోతైన భావాన్ని మోసుకెళ్తుంది.నగరం బయట ఎక్కడో ఉన్న స్థలం కాదు ; కవిలోనే జీవిస్తోంది.ఈ భావన ద్వారా సమాజం మన వెలుపల మాత్రమే కాకుండా మన అంతరంగంలోనూ నివసిస్తుందని కవి సూచిస్తున్నాడు.మన కలలు,మన దౌర్పాల్యాలు,మన అమాయకత్వం,మన క్రూరత్వం – ఇవన్నీ కలిసే నగరంగా రూపుదిద్దుకుంటాయి.ఈ కవితలో నగరం చరిత్రలో పేరుకున్న కన్నీటి చరిత్ర,విఫలమైన ఆశల నిశ్శబ్దం, అమాయకత్వం మరియు క్రూరత్వం కలిసి ఏర్పడిన ఒక సంక్లిష్ట అనుభూతిగా దర్శనమిస్తుంది.కవి నగరాన్ని కేవలం విమర్శించే స్థాయిలో ఆగిపోకుండా,దానిని లోతుగా అర్థం చేసుకునే ప్రయత్నం చేస్తాడు.చివరికి నగరం ఒక బాహ్య వాస్తవం మాత్రమే కాదు ; అది మన అంతరంగంలో ప్రతిబింబించే ఒక గొప్ప అనుభూతిగా నిలుస్తుంది.అందువల్ల ఈ కవిత ఆధునిక జీవనంలోని విరుద్ధతలను,మృదువైన భావుకతతో కానీ, గాఢమైన అంతర్దృష్టితో ఆవిష్కరించిన సాహిత్య ప్రకటనగా నిలుస్తుంది.
ఈ కవితా పంక్తుల్లో నగరం ఒక విరుద్ధ స్వభావాల ప్రతిరూపంగా ప్రత్యక్షమవుతుంది – ఒక క్షణంలో కన్నీటి చుక్కగా,మరొక క్షణంలో క్రూర మృగంగా. కవి దృష్టిలో నగరం ఒక స్థిర వస్తువు కాదు కాలం,కష్టం,కలలు,పోరాటాలు, క్రూరత్వం – ఇవన్నీ కలిసి రూపుదిద్దుకున్న ఒక సజీవసత్వం.అలా బయట ఉన్న నగరం క్రమంగా అంతరంగంలోకి చేరి,అలసటతో,గాయాలతో చివరికి కవిలోనే నిద్రపోయే జీవిగా మారుతుంది.ఈ కవితా పంక్తులు నగర జీవితంలోని అలసటను,వైరుధ్యాన్ని, చివరికి దానికి దొరికే ప్రశాంతతను అత్యంత సున్నితమైన భావుకతతో ఆవిష్కరిస్తాయి. “నాలో నిద్రపోతున్న నగరం” అనే అందమైన కవితను అందించిన కవి పి.శ్రీనివాస గౌడ్ ను అభినందిస్తున్నాను.వారి కలం నుండి ఇలాగే మరిన్నో సుగంధభరితమైన కవితా సుమాలు విరబూయించాలని మనసారా కోరుకుంటున్నాను.

రంగు అనగానే మొదట గుర్తొచ్చే రంగు రెడ్  .అదే ఎరుపు  . సందేహిస్తున్నారా ?ఒక్క క్షణం ఆగండి . కళ్ళు మూసుకుని ఇలా ఊహించుకోండి  .మీరు దట్టమైన అడవిలో చిన్న కాలిబాట వెంబడి నడుస్తున్నారు  . .చుట్టూ అనేక వర్ణాల ఆకుపచ్చ పరచుకున్న పచ్చదనం  .ఎక్కడో సుదూరంగా ఆకుల మధ్య లోంచి తొంగి చూస్తున్న చిన్ని ఎర్రని గడ్డిపువ్వు . వెంటనే మీకు తెలియకుండానే మీ దృష్టి అటువైపు మళ్ళు తుంది అదే ఎరుపు రంగు మహత్యం ఒప్పుకుంటారా !

ప్రతి రంగుకు ఉష్ణోగ్రత ఉంటుంది  .ఊదా రంగు నుండి ఎరుపు రంగుకు ఉష్ణోగ్రత క్రమంగా పెరుగుతుంది  .అందుకే ఇది చలింప చేసే రంగు . మిగిలిన రంగులు అందమైనవి  ,కోమలమైనవి కావచ్చు . కానీ , ఇది ఉత్తేజపరిచే రంగు  .

 ఎరుపు అంటే ఉద్వేగం  .ఎరుపంటే శక్తి  .అగ్ని తత్వానికి ప్రతీక . నాడీ కణాలను రక్తాన్ని ప్రభావితం చేస్తుంది. పంచేంద్రియాలలో చు రుకు పుట్టిస్తుంది  .లోన దాగిన భావా వేశాలను ఉద్రేకాలను బయటపెడుతుంది . సమర్థమైన రంగు  అంటే ఎరుపే  .ఎరుపు రంగులో ఎన్నో షేడ్స్ ఉన్నాయి  .మెరూన్ -కార్డినల్ -అరుణము -కుంకుమ రంగు,-రక్తం ఎరుపు  -లోహితం ముఖ్యమైనవి

బూర్గుండి  , క్లారిటీ  ,సిరీస్ వెర్మిలియన్ , క్రిమిసన్  ,స్కార్లెట్ ఎరుపు    .ఎ న్నో పేర్లు . అతి ప్రాచీన గుహలలో చిత్రకళలోతొంగి చూసిన  మొదటి రంగు ఇది  . చారిత్రాత్మకంగా త్యాగం , ప్రమాదం  ,ధైర్య గుణాలకు సంకేతం .యూరప్ లోని ఆధునిక సర్వేలు ఈ రంగును వేడి  ,కార్యాచరణ  ,అభిరుచి , కోపం  ,ప్రేమకు సంబంధించినదిగా నిరూపిస్తున్నాయి . కలలో ఎరుపు రంగు లేదా ఎర్రని వస్తువులు కనిపిస్తే  ,మీ జీవితం ఇప్పుడు మెరుగ్గా ఉందని  ,త్వరలో మరింత ఆనందాన్ని అనుభవిస్తారని అర్థం .

అనేక ఆసియా దేశాలలో ఇది ఆనందాన్ని, అదృష్టాన్ని సూచించే రంగు .

ఐరన్ ఆక్సైడ్ ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల అంగారక గ్రహాన్ని రెడ్ ప్లానెట్ అంటారు.

తూర్పు ఐరోపా నుండి  వియత్నాం వరకు కమ్యూనిస్టు పార్టీల రంగు ఎరుపు  .

పాశ్చాత్య దేశాలలో ఎరుపు అమరవీరుల త్యాగానికి చిహ్నం .

1968 లో జరిగిన విఎన్ఆర్ కన్వెన్షన్ లో రహదారి సంకేతాలకు అంతర్జాతీయ రంగుగా ప్రామాణికరించారు .

1917లో బోన్షివిక్ విప్లవం తర్వాత సోవియట్ రష్యా  ఎర్రజెండాను స్వీకరించింది  .

మానవ జనాభాలో ఒకటి నుండి రెండు శాతం మందికి ఎర్రటి జుట్టు సహజంగా ఉంటుంది  .

20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో నగరాల్లోని కొన్ని ప్రాంతాలను రెడ్లైట్ ఏరియాగా పేర్కొనడం మొదలుపెట్టారు  .

ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేక క్రీడా జట్లు ఎరుపు రంగు యూనిఫామ్ లను వాడతారు  .

తప్పు చేస్తూ పట్టుబడే సందర్భాన్ని రెడ్ హ్యాండెడ్గా పట్టుకోవడం అంటారు  .

కలర్ థెరపీ  ప్రకారం ఎరుపు రంగు పరిసరాల్లో వాడడం వల్ల రక్తహీనత తగ్గుతుంది  .

వా త లక్షణాలు తగ్గుముఖం పడతాయి .

 తడి పొడి దగ్గు లక్షణాలు మెరుగవుతాయి

రెడ్ లైట్ ఏరియా లేక డిస్ట్రిక్ట్ అనేది పట్టణ ప్రాంతాల్లోని ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతం . ఈ ప్రాంతంలో అధిక లైంగిక ఆధారిత కార్యకలాపాలు నడుస్తూ ఉంటాయి. ఇది మనుషులను ఆర్థికంగా  ,మానసికంగా  ,సాంఘికంగా  ,ఆరోగ్యపరంగా , నైతికంగా పీల్చి పిప్పి చేసే ప్రాంతం . ఇది ఒక ఊబి లాంటిది . ఇందులో నుంచి బయటకు రావడం సాధారణంగా జరగదు  . వచ్చినా చేతులు కాలాక ఆకులు పట్టుకొని ప్రాణరక్షణ చేసుకుందామనే బాపతు వ్యవహారం .

ఎర్రని అరటి  పండు

 ఒకప్పుడు ప్రాంతీయంగా దొరికే ఎరుపు అరటి పళ్ళు ఈ మధ్యకాలంలో బాగా పాపులర్ అయి అన్ని చోట్ల దొరుకుతున్నవి  .దీంట్లో పోషకాలు ఎక్కువ  .ఇందులో యాంటీ ఆక్సిడెంట్లు పుష్కలం  .నరాల సమస్య మూర్ఛ వ్యాధితో బాధపడేవారు , తరచుగా వాడితే మంచి గుణం కనిపిస్తుంది .క్రమం తప్పకుండా వాడితే పునరుత్పత్తి వ్యవస్థ బలో పేతమై సంతానోత్పత్తి అవకాశాలు మెరుగవుతాయి  .కిడ్నీలో రాళ్ల సమస్యకు మంచి పరిష్కారం  .చర్మ  రోగాలకు పైపూతగా దీని తొక్కను వాడుతారు .

కర్మాగారాల్లో ఎరుపు ప్రమాద సంకేతం . ఆపరేషన్ థియేటర్లలో బయట కనిపించే ఎర్ర బల్బ్  కార్యాచరణకు సంకేతం మరి ఇలాంటి రంగును ఇష్టపడే వారి లక్షణాలు ఎలా ఉంటాయో చూద్దామా?

ఎ రుపు రంగును ఇష్టపడే వారిలో దూకుడు స్వభావం  ,దృఢమైన ఆలోచన విధానం ఉంటుంది  . ఎక్కువగా ఆలోచిస్తూ ఉంటారు. అవిశ్రాంతంగా పనిచేస్తారు మార్పులు కొరేవారిలో ముందుంటారు . గుండె నిబ్బరం , క్రమశిక్షణ వీధిలో ఎక్కువ  .సాధారణంగా ధైర్యవంతులు , ఉత్సాహవంతులు  ,ఆత్మ విశ్వాసం కలిగిన వీ రు జీవితాన్ని అభిరుచులతో ఆస్వా దిస్తారు  .నాయకత్వ లక్షణాలు ఎక్కువ  .శక్తివంతమైన వ్యక్తిత్వం కలిగి ఉండడం వల్ల సమూహంలో నాయకుడిగా రాణిస్తారు  .సవాళ్లను ధైర్యంగా ఎదుర్కొంటూ సానుకూల దృక్పథంతో ముందుకు సాగుతారు  .చాలా ఎమోషనల్ మనుషులు  .అనర్గళంగా అనేక విషయాలపై మాట్లాడగలరు తమ కల లను సాకారం చేసుకోవడానికి పట్టుదలతో కృషి చేస్తారు .

 అయితే చాలా త్వరగా వీరికి కోపం వస్తుంటుంది

ఎరుపు రంగు _మానవ స్వభావం పై చాలా పరిశోధనలు జరిగాయి . ఈ రంగును గోడలకు వాడినప్పుడు కొంతమంది రోగులు వారి రుగ్మతల త్వరగా తగ్గినట్లు చెప్పారు  .హుశా ఈ కారణం చేతనే రెడ్ క్రాస్ రెడ్ క్రాస్ గా ఏర్పడిందేమో . ఆదరణకు చిహ్నం ఈ రంగు

ఆకలిని ఎక్కువ చేస్తుంది అందుకే హోటళ్లలో చాలా పదార్థాలు ఆకర్షణీయంగా ఉండడానికి ఎరుపు రంగులో సిద్ధం చేస్తూ ఉంటారు  . సభలకు మీటింగ్లకు ముఖ్య అతిథులు చివరగా వస్తారు. అలా ఇప్పుడు మనం చెప్పుకోబోయే ఎర్రని అతిధి ఎవరో తెలుసా ఇంకెవరు ఎర్ర గులాబీ .

గులాబీలలో ఎన్నో రంగులు ఉన్న ఎరుపు గులాబీ స్థానం వేరు  .దాని తరహానే వేరు సుమా  !వాలెంటైన్స్ డే మొదలుకొని మహిళా దినోత్సవం వరకు ఎర్ర గులాబీల సందడే సందడి  . లవ్ యు చెప్పడానికి  , ఆప్యాయతలను వ్యక్తపరచడానికి ఇంతకంటే గొప్ప కానుక ఇంకేముంటుంది చెప్పండి .

 గాఢమైన ప్రేమను నిశ్శబ్దంగా తెలియచెప్పే సున్నితమైన హృదయ స్పందనే  ఎర్రగులాబి .పురాతన కాలం నుండి ఎర్ర గులాబీ ప్రేమకు  ,శౌర్యానికి  ,ధై ర్యానికి చిహ్నంగా పేరుగాంచింది .గ్రీకు పురాణాలలో ఎర్ర గులాబీలు ప్రేమతో అనుసంధానమై ఉన్నాయి

మన జీవితం రంగులమయం . దాని ఆవేశంతో  ,అనుమానంతో  ,అసహనంతో గడిపితే మిగిలేది అంతులేని ఒంటరితనం అంతేలేని ఏకాంతం  .ప్రకృతిలో కనిపించే రంగులన్నీ సంస్కృతి పరిరక్షణలో రంగవల్లికలై మన జీవితాన్నిశోభాయమానం చేస్తున్నాయి .భారతీయ ఆత్మకు అభివ్యక్తీకరణమే ఈ రంగుల సమ్మేళనం.

                                                             

చైత్రమాసంలో వసంత ఋతువు వస్తుంది. మోడులను చిగురింప చేసి మనోహరంగా ప్రకృతిని మార్చి వేస్తుంది.
ఈ చిత్రాలు చేసే చైత్రమాసం 60 సంవత్సరాల మన కాలచక్రంలో మొదటిది. అందుకే పెద్దలు 60 సంవత్సరాల కాలాన్ని ఒక మహా విపంచిగా భావన చేశారు. ఒక్కొక్క సంవత్సరం ఒక్కొక్క తంత్రి పలుకుతుందట.

మన సంప్రదాయంలో ప్రతి సంవత్సరానికి ఒక పేరు ఉంది.. సంవత్సరాన్ని ఆరుఋతువులుగాను
12 మాసాలుగాను ,రెండు అయినాలుగాను ,విభజించారు మన పూర్వులు.రెండేసి మాసాలకు ఒక ఋతువు చొప్పున ఆరు ఋతువుల్లో 12 మాసాలు అమరిపోతాయి.. చెట్లన్నీ పూలతో, సరస్సులన్నీ పద్మాలతో , స్త్రీ పురుషులు కాముక భావంతో అలరారుతున్నారని వర్ణిస్తాడు కాళిదాసు…
చైత్ర శుద్ధ పాడ్యమని ఉగాదిగా యుగాది నుండి ఆరాధిస్తూ వస్తున్నాం.. పూర్వం మన పెద్దలు చెప్పిన మాట ప్రకారం పుష్యమాసం మంచు కురిసే సమయంలో హేమంత ఋతువులో చంద్రుడు పుష్యమి నక్షత్రంలో ఉండేటప్పుడు పోషణ శక్తి కలిగి ఉంటాడు కాబట్టి పుష్య పున్నమినాటి రాత్రి సిద్ధాంతులు తెల్లని నూతన వస్త్రాన్ని గాని దూదిని గాని మంచులో ఉంచి ఆ మరునాడు దానిని పిండి ఆ ప్రక్రియలో వచ్చే నీటి చుక్కల్ని బట్టి పంచాంగ రచన చేసే వారినీ, ఎన్ని చుక్కలు నీరు పడితే అన్ని కుంచాల వర్షం కురుస్తుందని అంచనా వేసే వారనీ,
తిథి వార నక్షత్ర కరణ యోగాలను గణించి, చైత్ర శుద్ధ పాడ్యమినాడు పంచాంగాన్ని చెప్పే వారని ప్రతీతి. ఇదే ఆచారంగా ఇప్పటికీ తెలుగు నూతన సంవత్సరం మొదటి రోజైన ఉగాదినాడు పంచాంగ శ్రవణం చేస్తారు..
తీపి, కారం , పులుపు , ఉప్పు , చేదు , వగరు కలిపిన ఆరు రుచుల పచ్చడిని తిని పగలు, రాత్రి , చీకటి , వెలుతురు , సుఖం , దుఃఖం అనే మానసిక వికారాలను అధిగమించడానికి నాందిగా ఉగాదిని జరుపుకుంటారు.
తిథి, వార , కరణ , నక్షత్ర , యోగ కారణాలు రోగాలను తొలగించి సమస్త శుభాలను కలుగచేయడం ఉగాది నుండే ప్రారంభం అవుతుందని గొప్ప విశ్వాసం. ఈ ఉగాది వసంత ఋతువులో చైత్రమాసంలో మొదటి రోజున వచ్చి భవిష్యత్తు ఆశలను చిగురింప చేస్తుంది….
కొన్ని ప్రాంతాలలో ఉగాదినాడు ఏరువాక ముహూర్తం కూడా పెట్టుకుని ఆరోజే నూతనమైన కార్యక్రమాలు అన్నిటికీ శ్రీకారం చుడతారు.
వసంతం ప్రకృతికాంతకు సీమంతం.. వసంతాన్ని మధుమాసం అని , మాధవ మాసమని కూడా అంటూ ఉంటారు. మాధవుడంటే విష్ణువు మాధవునికి చాలా ఇష్టమైన మాసం కాబట్టి దీన్ని మధుమాసం అంటారంటారు.
మనసును చలింప చేసే మాసం వసంత ఋతువుగల చైత్రమాసం కాబట్టి దీన్ని మన్మధ మాసం అని కూడా అంటారు. వసంతంలో చెట్లన్నీ చిగుర్లు వేస్తాయి. ఎర్రగా పూచే మోదుగు పూలు , మల్లెలు , మొల్లలు , జాజులు, విరజాజులు , నందివర్ధనాలు , గరుడ వర్ధనాలు కనులవిందు చేస్తాయి. ముఖ్యంగా పూలు పరిమళించి, మహిళల
మనసులను రంజింపజేస్తాయి.. రాజుల కాలంలో ఈ వసంత రుతువులో అద్భుతమైన కార్యక్రమాలు , సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు , వేడుకలు నిర్వహించేవారు.. ఇప్పటికీ కొన్ని ప్రాంతాల్లో తీర్థాలు, పరసలు, అమ్మవారి పండగలు ఉగాది నుండే ప్రారంభమవుతాయి.. తెలుగు ప్రాంతంలో కూడా వసంత ఉత్సవాలు జరుపుకొనే సంప్రదాయమున్నది. “ఋతువుల రాణి వసంతకాలం మంత్రకవాటం తెరుచుకుని వచ్చింది” అంటారు మన శ్రీశ్రీ గారు.
ఈ ఋతువులో ప్రకృతి సోయగాలు చూడడానికి రెండు కళ్ళుచాలవు… భగవంతుని మాయాజాలమే..
ప్రతి ఋతువు అందాలు చిందించినా, వసంత సోయగాలు వేరుగా ఉంటాయి కాబట్టి ఈ ఋతువును ఋతువుల రాణి అన్నారు. ఈ నక్షత్రం సమయం లో అత్యంత ఆహ్లాదకరమైన వసంత ఋతువులో చైత్ర శుద్ధ నవమి రోజు,
దైవం మానస రూపేణా అన్న విధంగా,,మానవ ధర్మాలను విడమర్చి చెప్పడానికి ఆచరించి చూపిన శ్రీరామచంద్రుడు ఇనవంశంలో జన్మించాడు..తల్లిదండ్రులను దైవాలుగా భావించడానికి అన్నదమ్ములను ఆదరించడానికి, సేవకులను సంతోష పరచడానికి, ప్రజలను కన్న బిడ్డల వలె పాలించడానికి,, ముఖ్యంగా ఆలుమగల అనురాగానికి నిలువెత్తు నిదర్శనమైన సీతారాముల కళ్యాణం రామచంద్రుడు జన్మించిన నక్షత్రం నాడే .. అంటే, శ్రీరామనవమినాడే ఉత్సవంగా జరుగు తుంది ..రామ కళ్యాణం లోక కళ్యాణం అని భారతదేశం అంతటా బ్రహ్మాండంగా జరుపుకుంటారు.. ముఖ్యంగా మనతెలుగువారు సంప్రదాయబద్ధంగా తాటాకు పందిళ్లు వేసి, సీతారాములచే తలంబ్రాలు పోయించి, అయోధ్య రామయ్య అన్నయ్య మాకు … వాలు కనుల సీత వదినమ్మ మాకు … అంటూ మురిసిపోతూ ఆ కళ్యాణ ఘట్టాన్ని వీక్షిస్తారు.. రామ కళ్యాణపు అక్షితలను శిరస్సున ధరించి తమ జీవన మార్గానికి సోపానాలు వేసుకుంటారు……
ఉత్తరాది వారికి అత్యంత ప్రియమైన హోలీ పండుగ ఈ మాసంలోనే వస్తుంది . ఆటలతో పాటలతో సందడిగా, ఐకమత్యంగా రంగులు జల్లుకుంటూ ఆనందంగా ఉత్సవాలు చేసుకుంటారు..

చిత్రాల చైత్రం శోభిల్లుతూ మదమాసం కావున మన్మధ భావాలు రేకెత్తిస్తూ మనోహరంగా సాగిపోతుంది.
సంవత్సరాది తో పాటుకళ్యాణాలతో కమనీయంగాసాగిపోయే మాసమిది.
నాటి రాజులలో ముఖ్యంగా శ్రీకృష్ణదేవరాయలు వసంతోత్సవాలు నిర్వహించి కవి పండితులను సత్కరించే వారని ప్రసిద్ధి . అదేవిధంగా కొండవీటి రాజులు కూడా వసంతోత్సవాలను కడువైభవంగా జరిపే వారట కర్పూర వసంతరాయులని అందుకే అతనికి కర్పూర వసంతరాయలు అనే బిరుదు వచ్చింది .
రామాయణంలో, మహాభారతంలో, ఈ ఋతువర్ణనలు అద్భుతంగా జరిగాయి.. చైత్రమాసంలో జైత్రయాత్రలు చేసినట్లు ప్రబంధాల్లో వర్ణింపబడి ఉంది… వన విహారములు, ,జలవిహారాలు ఈ మాసంలో జోరుగా సాగుతాయి..
ఋతుసంహారమే ప్రధాన కావ్యం గా రచించిన, కవి కుల గురువు కాళిదాసు,వసంత ఋతువు గురించి అద్భుతంగా వర్ణించారు..కవిత్రయంలో ఎర్రన, భాగవతం లో పోతన, మనోహరంగా ఋతువులను వర్ణిస్తే …. ప్రబంధ కవులలో
అల్లసాని పెద్దన, చక్కగా వర్ణించారు.. వసంత ఋతువు రాగానే దేవకాంతలు హిందోళ రాగం లో గానం చేశారట . ఉగాది ని చైత్ర శుద్ధ పాడ్యమినాడుజరుపుకొని, గున్న మామిడి గుబురులలోంచి కూస్తూ హుకు హు రాగాల కోయిలమ్మను పిలుస్తూ, పంచాంగ శ్రవణంలో పరవశించిపోతూ,,
ఆరు రుచుల పచ్చడిని ఆస్వాదిస్తూ వసంత ఋతువు కు స్వాగతం పలుకుతాం..

భారతీయ సంస్కృతిలో కాలాన్ని అత్యంత పవిత్రమైన తత్వంగా భావించారు . కాలమే సృష్టికి ఆధారం . కాలమే జీవన చక్రాన్ని నడిపించేది . అందుకే కాలాన్ని మన పూర్వీకులు పండగగా జరుపుకునే సంప్రదాయాన్ని అర్పరిచారు . తెలుగు ప్రజలు ఆ సంవత్సర ఆరంభ దినాన్ని ఉగాది అనే పేరుతో మహోత్సవంగా జరుపుకుంటారు ఉగాది అనే శబ్దం సంస్కృత పదం యుగాది నుండి వచ్చింది. ఉగాది అనే పదం యుగానికి .. అంటే, సంవత్సరానికి మొదటి రోజు అనంటారు. ఉగాది అంటే యుగానికి ఆది అంటే కొత్త సంవత్సరానికి ఆరంభం అని అర్థం . భారతీయ కాల గణన ప్రకారం సంవత్సరాన్ని 12 మాసాలుగా విభజించారు . అవి చైత్రం, వైశాఖం, జ్యేష్టం, ఆషాఢం, , శ్రావణం, భాద్రపదం, ఆశ్వయుజం, కార్తీకం, మార్గశిరం, పుష్యం, మాఘం, ఫాల్గుణ మాసం అనే పేర్లతో పిలుస్తాం. ఈ 12 మాసాలను వాటికి గల ప్రకృతి లక్షణాల ప్రకారం మారుతున్న విధానానికి సరిపడా విభజించారు . వసంత ఋతువు చైత్ర వైశాఖ మాసాలు , గ్రీష్మఋతువు జ్యేష్ట ఆషాడ మాసాలు , వర్షఋతువు శ్రావణ భాద్ర పదమాసాలు, శరదృతువు ఆస్వాయుజ కార్తీక మాసాలు , హేమంత ఋతువు మార్గశిర పుష్య మాసాలు , శిశిర ఋతువు మాఘ ఫాల్గుణ మాసాలు. ఈ ఆరు ఋతువుల్లో వసంత ఋతువు ను అత్యంత సౌందర్యమయమైన ఋతువు గా వర్ణించారు . ప్రకృతి మళ్లీ పునర్జన్మ పొందినట్లుగా కనిపించే సమయంలో ముఖ్యమైన సమయం ఇదే . చెట్లన్నీ కొత్త చిగురులను అలంకరించుకొని, పూలు వికసించి, పక్షుల కిలకిల రావాలతో భూమి ఎంత అందంగా నిండిపోతుంది . అందుకే వసంతాన్ని ఋతురాజు అని కూడా పిలుస్తారు . ఈ వసంత ఋతువు ప్రారంభమయ్యే చైత్ర శుద్ధ పాడ్యమి రోజున తెలుగు ప్రజలు ఉగాది పండుగ జరుపుకుంటారు . ఈరోజు ప్రకృతి నవచైతన్యంతో నవ నవీనంగా ప్రకాశిస్తూ మన జీవితాలలో కూడా కొత్త ఆశలను చిగురించేలా కనిపించి పరవశింప చేస్తుంది . అందుకే కొత్త ఆశలు ప్రారంభం కావాలని సంకల్పిస్తారు మనవాళ్ళు.

ఉగాది పండుగ రోజు ఉదయాన్నే లేచి , స్నానం చేసి, ఇల్లంతా శుభ్రం చేసి , మామిడాకుల తోరణాలతో అలంకరించి , ముంగిళ్ళలో రత్నాల ముగ్గులు తీర్చిదిద్ది, నూతన వస్త్రాలు ధరించి , ఉగాది పచ్చడిని తయారు చేసి , అందరూ సేవిస్తా రు. అందులోని ఆరు రుచులు తీపి పులుపు చేదు కారం ఉప్పు వగరు మన జీవితాలలో కలిగే ఆనందం కోపం ఆశ్చర్యం భయం అంటే అనుభవాలను సూచిస్తాయని భావిస్తారు . చాలావరకు చాలా ప్రాంతాల్లో గ్రామీణ ప్రాంతాలలో పట్టణ ప్రాంతాలలో కూడా అమ్మవార్లకు ఉత్సవాలు తీర్థాలు పండగలు పరసలు జరుగుతూనే ఉంటాయి.ఉగాదికి ముందు రోజు అమావాస్య కొత్తమవాస్య అని పిలుస్తారు అమావాస్యనాడు అమ్మవారిని ఆరాధిస్తూ ఉత్సవాలు చేస్తారు.
ఈ రోజున మరొక ముఖ్యమైన పండగ అంటే ఈ పండగలో ముఖ్యమైన ఆచారం పంచాంగ శ్రవణం.
ఈ పంచాంగం తయారు చేయడంలో కూడా ఆ కాల గణనను చేయడంలో ఒక ప్రత్యేకమైన పద్ధతిని అవలంబిస్తారని పెద్దల ఉవాచ . పుష్య మాసంలో సంక్రాంతికి పూజలు చేసి కాలపురుషునికి నమస్కరించి నిష్టాగరిష్ఠులైన పండితులు ఇంటిపై ఒక తెల్లని వస్త్రాన్ని సాయం సంధ్యా సమయంలో ఆరవేసి, ప్రాతఃకాలంలో అనుష్టానం అయిన తర్వాత ఆ వస్త్రాన్ని ఒక పాత్రలో పిండుతారని అలాగా ఆ నెల రోజులు పిండిన మంచు నుండి వచ్చిన బిందువులను లెక్కిస్తూ కాలగణన చేస్తారని చిన్నప్పుడు పెద్దలు చెప్పేవారు. ఆ విధంగా పంచాంగం లెక్కలు కడతారని నమ్మేవారు.
పంచాంగంలో ఆ సంవత్సరానికి సంబంధించిన గ్రహగతులు రుతువులు మార్పులు పండుగలు శుభకాలాలు మొదలైన విషయాలు వివరింప బడతాయి .
పంచాంగంలోని ఐదు ప్రధాన అంగాలు 1. తిథి 2. వారం 3. నక్షత్రం 4. యోగం 5 కరణం.ఇప్పుడు ఒక్కొక్క దాన్ని చూద్దాం. ఒకటి తిథి
చంద్రుడు సూర్యునితో సంబంధించి పొంది కోణాంతరాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని ఏర్పడే కాలాన్ని తిథి అంటారు
ఒక నెలలో 30 తిథులు ఉంటాయి
15 రోజులు ఒక పక్షం. మాసంలో రెండు పక్షాలు ఉంటాయి. 15 తిథులు ఒక పక్షంలో వస్తాయి.
అవి వరుసగా పాడ్యమి ,విదియ, తృతీయ ( తదియ) , చతుర్థి( చవితి) , పంచమి , షష్టి, సప్తమి , అష్టమి , నవమి , దశమి , ఏకాదశి, ద్వాదశి , త్రయోదశి, చతుర్దశి , పౌర్ణమి ఇవి శుక్లపక్ష తిథులు.
కృష్ణపక్షంలో పాడ్యమి నుండి చతుర్దశి వరకు తిథులు యధాతథంగా వచ్చి 15వ రోజు అమావాస్య వస్తుంది.
వారం వారం అంటే వారంలోని రోజుల వ్యవస్థ. భారతీయ సంప్రదాయం ప్రకారం ఏడు వారాలు ఉంటాయి. అవి వరుసగా ఆది , సోమ , మంగళ , బుధ , గురు , శుక్ర , శనివారాలు. ప్రతి వారానికి ఒక గ్రహాధిపతి ఉంటాడు.
నక్షత్రం విషయాలు చెప్పుకుంటే, చంద్రుడు తన ప్రయాణంలోని 27 నక్షత్రాలను దాటి సాగుతాడు . చంద్రుడు ఏ నక్షత్రంలో సంచరిస్తున్నాడో ఆ రోజు నక్షత్రంగా చెప్పబడుతుంది . ఉదాహరణకు అశ్వనీ , భరణి , కృతిక , రోహిణి , మృగశిర , ఆరుద్ర, పునర్వసు , పుష్యమి , ఆశ్లేష , మఖ, పుబ్బ , ఉత్తర , హస్త , చిత్త, స్వాతి , విశాఖ , అనురాధ, జ్యేష్ట, మూల , పూర్వాషాఢ, ఉత్తరాషాఢ, శ్రవణం , ధనిష్ట, శతభిషం , పూర్వాభాద్ర, ఉత్తరాభాద్ర , రేవతి. చంద్రుడు అశ్వనీ నక్షత్రంతో కూడియున్నది ఆశ్వీజ మాసం అని భరణితో కూడియున్నది బాధపడమాసం అనీ, కృత్తికతో కూడియున్నది కార్తీక మాసం ఇలా చెప్పబడతాయి..

ఇక యోగము …. సూర్యుడు, చంద్రుడు కలిసి ఏర్పడే గణిత సంబంధం ఆధారంగా యోగాలు నిర్ణయింపబడతాయి . మొత్తం 27 యోగాలు ఉంటాయి .
ఉదాహరణకు నిష్టం బయోగం ప్రీతియోగం ఆయుష్మాన్యోగం సౌభాగ్య యోగం మొదలైనవి.
ఐదు కరణం- తిథి యొక్క అర్థ భాగాన్ని కరణం అంటారు . మొత్తం 11 కరణాలు ఉంటాయి . ఉదాహరణకు
బావ కరణం బాలవకరణం, కొలవకరణం, తైతిల కరణం, గరజ కరణం వణిజ కరణం మొదలైనవి..
పంచాంగంలో ఉండే ఇతర విషయాలు…
పంచాంగంలో ఈ ఐదు అందాలతో పాటు మరికొన్ని విషయాలు కూడా ఉంటాయి.
ఒకటి సంవత్సర నామం మాసాలు పండగల తేదీలు , గ్రహణాలు , శుభముహూర్తాలు , రాహుకాలం , యమగండం పాటించ వలసిన పద్ధతులు , ఉపాసనలు దీక్షలకు సంబంధించిన ముహూర్తాలు, వ్రతాలు ఉపవాసాలు మున్నగున వన్నీ ఉంటాయి .

ఉగాది రోజున పంచాంగ శ్రవణం ప్రాశస్త్యం.
ఉగాది రోజున పండితులు కొత్త సంవత్సరానికి సంబంధించిన పంచాంగాన్ని చదివి వినిపిస్తారు . దీనిని పంచాంగ శ్రవణం అంటారు.
పంచాంగం వినడం వలన, ఆ సంవత్సరంలో వర్షపాతం ఎలా ఉంటుంది, సహజ ఉత్పాతాలు, దొంగ భయాలు,
ఆర్థిక పరిస్థితులు, పశువులు పక్షులు, పశుపక్షాదులు, వారి పాలకులు . పాలితులు, యుద్ధాలు, యోచనలు
దేశ ప్రజల స్థితిగతులు గ్రహగతులు వంటి విషయాలను సాంప్రదాయం ప్రకారం సవివరంగా తెలియజేస్తారు . అందుకే ఉగాది రోజున పంచాంగ శ్రవణం వినడం శుభప్రదం . ఇది మన సంప్రదాయం.
పేరుపేరునా వారు పుట్టిన జన్మ నక్షత్రం నామ నక్షత్రం బట్టి ఆ సంవత్సర ఫలితాలు వారికి ఎలా ఉంటాయో పంచాంగ శ్రవణంలో తెలియచేస్తారు.
పంచాంగ శ్రవణ ఫల శృతి శ్లోకం..
“తిథేశ్చ శ్రీమాప్నోతి వారాదాయుష్య వర్ధనం ,
నక్షత్రాత్ హరతే పాపం యోగాత్ రోగ నివారణం
కరణాత్ కార్యసిద్ధిస్తు పంచాంగ శ్రవణం శుభం”
భావం – పంచాంగంలోని 5 అందాలను వినుటం వలన …. తిథి వలన ఐశ్వర్యం లభిస్తుంది . వారం వలన ఆయుర్దాయం పెరుగుతుంది . నక్షత్రం వలన పాపాలు తొలగిపోతాయి . యోగం వలన రోగాలు తగ్గుతాయి . కరణం వలన కార్యసిద్ధి కలుగుతుంది . అందువలన పంచాంగ శ్రవణం శుభప్రదమని ఈ శ్లోకం తెలియజేస్తోంది.

నూతన సంవత్సర మంగళ శ్లోకం….

సర్వే జనాః సుఖినోభవంతు సర్వే సంతు నిరామయా:
సర్వేభద్రాణి పశ్యంతు మా కశ్చిత్ ద్దు:ఖ భాగ్భవేత్ “
ఈ సంవత్సరం “పరాభవ” నామ సంవత్సరమని పరితపించే వారికి ఒక మాట . పరా అంటే పరాశక్తి త్రిపుర సుందరీ దేవి, భవ అంటే భవుడు శివుడు, “జగతః పితరౌ వందే పార్వతీ పరమేశ్వరః” అని ప్రార్థించే ఆ పరమేశ్వరీ పరమేశ్వరులపేర్లను తనలో దాచుకున్న ఈ “పరాభవ నామ ” సంవత్సరం,మనలను పరాభవించాలనుకున్న శత్రువులను పరాభవానికి గురిచేసి ఆ పరాశక్తి పరమేశ్వరుల కృపతో జగత్ కళ్యాణ కారణమై అలరిస్తుందని ఆశిద్దాం .
మానవ జీవితమే ఆరు ఋతువుల సమ్మేళన అయినప్పుడు మధురమైన వసంత ఋతువు మానసికోలాసాన్ని కలిగిస్తుంది… సృష్టికి ఆరంభమైన ఈ ఈరోజు ఉగాది అంటూ ఉత్సాహంగా 60 వసంతాల కాలగమనంలో
అందంగా వచ్చే సుందర సంవత్సరంలో ఆదిమాసమైన చైత్రం అందాల మాసం.సుందర దరహాసం…
ఈ పరాభవ సంవత్సరం సమస్త సుఖాలను శుభాలను కలుగజేసి మానవతా భావంతో మనుషులందరూ వికసించేటట్లు చేయాలని ఆశిద్దాం..మన ఆశయం సిద్ధించాలని ఆశలు నెరవేరాలని ఆ భగవంతుని ప్రార్థిద్దాం..

ఈ ఉగాది
నాకు విరోధి
షడ్రుచులు వడ్డించిన
భూమి తల్లిపై
అత్యాచారం
అంటూ స్తీల పక్షాన నిలబడి అక్షరగొంతుకను వినిపించిన కవి, విమర్శకులు ఆచార్య మాడభూషి సంపత్‌కుమార్ గారు. శ్రీశ్రీ కోరినట్లుగా పీడితుల పక్షాన నిలబడి అభ్యుదయ దక్పథంతో పయనిస్తున్నారు. ‘శత్రువుతో ప్రయాణం’ కవితా సంపుటిలో ఉన్న 36 కవితలు సమాజాన్ని అనేక కోణాల్లో ప్రశ్నిస్తాయి. మార్పుతో కూడిన మానవత్వాన్ని కోరుకుంటాయి. రాజకీయ రంగులను ఎండగడుతాయి. స్తీవాద ఉద్యమాన్ని సమర్థిస్తాయి.
అస్తిత్వ ఉద్యమాల్లో భాగంగా వచ్చిందే స్తీవాదం. స్తీల ఉనికిని, స్తీల హక్కులను, స్తీల సమస్యలను స్తీలే వ్యక్తపరిచే సాహిత్యాన్ని స్తీవాద సాహిత్యం అంటున్నాం. తరతరాల వ్యవస్థ నిర్మాణంలో మాతస్వామ్యం రూపాంతరం చెంది పితస్వామ్యంగా స్థిరపడిపోయింది. ఆనాటి నాగరిక సమాజం నుండి నేటికి ఆ మూలాలు ఇంకా కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి. ఈ వ్యవస్థలోని లోపాలను ప్రశ్నించి, ఎదిరించే క్రమంలో వచ్చిందే స్తీవాదం. జెండర్ స్పహ, గహహింస, మాతత్వం, ఇంటి చాకిరి మొదలైన అంశాలెన్నో స్తీవాద ఉద్యమంలో వెలుగులోకి వచ్చిన అంశాలు. జండర్ సహజంగా ఏర్పడింది కాదు. కుటుంబం, సమాజం, మతం ‘స్తీలు’ అంటే ఇలా ఉండాలి, ‘పురుషులు’ అంటే ఇలా ఉండాలి అని జీవనవిధానంలో అలవాటు చేసే క్రమపద్ధతిని జండర్‌స్పహ అంటున్నాం. ఎంగెల్స్ ప్రకారం “పురుషత్వం, స్తీత్వం అనేవి శరీర ధర్మాల ప్రకారం ఏర్పడినవి కావు. ఒక సుదీర్ఘ చారిత్రక యుగంలోను పురుషత్వం, స్తీత్వం అనేవి వేరువేరుగా నిర్వచించబడ్డాయి. ఈ నిర్వచనం ఆయా యుగాలలోని ప్రధానఉత్పత్తి విధానమీద ఆధారపడి ఉంటుంది” అన్నారు. అంటే స్తీత్వ, పురుషత్వాల గురించి భావజాలాన్ని సమాజం తయారుచేసి అందిస్తోంది. ఆ భావజాలం తిరిగి సమాజక్రమాన్ని స్థిరపరచడంలో సహాయపడుతుంది. ఈ క్రమానంతటిని స్తీవాదం పరిశీలించింది. స్తీవాదం అంటే పురుషులను ద్వేషించడం కాదు. స్తీల సమస్యలను గుర్తించి స్తీలందరు ఏకమై పురుషులకు అర్థమయ్యేలా చెయ్యడం. ఈ భావజాలాన్ని అర్థంచేసుకున్న సహదయ కవి ఆచార్య మాడభూషి కుమార్‌గారు. ‘ఆమె’ కవితలో స్తీల సమస్యలను కళ్ళకు కట్టినట్లు లోతైన భావుకతతో అక్షరీకరించారు.
“చిన్నప్పటినుండి అంతే
చిన్నచూపుతోనే పెరిగింది” అంటారు
……….
ఇంకా
ఆమె నిఘంటువు నుంచి ఏ నిషేదం
అందుకే
ఎందుకు, ఏమిటి
లాంటి ప్రశ్నలు ఆమెనోట్లో రాకూడదని శాసనం”
బాల్యంనుండే ఆడపిల్ల జండర్‌వివక్షను ఎదుర్కొంటుంది. కన్నతల్లే కొడుకును ఒకరకంగా కూతురును మరొరకంగా పెంచుతుంది. లేకపోతే తల్లిపెంపకం బాగాలేదంటారు. దుస్తులు, ఆటలు, ఆహారం, ఇలా అన్నిట్లోను ఆ వ్యత్యాసం కొట్టొచ్చినట్లు కనబడుతుంది. కుటుంబంలో ఆడపిల్ల ఇట్లా ఉండాలి అని తర్ఫీదునివ్వబడుతుంది. తల్లిదండ్రుల అదుపాజ్ఞలలో పెరిగిన ఆడపిల్లకు పెళ్ళి అనే బంధం మరిన్ని బాధ్యతలను, పరిమితులను విధిస్తుంది. అందుకే కవి ఇలా అంటారు.
“అతగాడికి కావలసింది ఒక మరమనిషి
సంపాదించడానికి
వండిపెట్టడానికి
కోరికలు తీర్చడానికి
పెళ్ళిరోజున ఎ.టి.ఎం లాంటి
పెళ్ళాం దొరికిందని మరిసిపోతాడు”
స్తీకి పెళ్ళిజీవితం అనేది రూపాయి బిల్లకు ఉండే బొమ్మ, బొరుసు లాగా మారిపోయింది. మంచి భర్త దొరికితే పరవాలేదు కాని, ఆమెను అర్థంచేసుకోలేని కుటుంబంలోకి అడుగుపెట్టినప్ప్పుడు జీవితఖైదీగా మారిపోతుంది. అసలు కుటుంబమే స్తీని కంట్రోల్ చేసే బంధిఖానా అవుతుంది. ఇంటిపని, వంటపని, పిల్లల పెంపకం అన్ని స్తీల బాధ్యతలే. ఉద్యోగం చేసే ఆడవాళ్ళు కూడా వీటన్నింటిని బాలెన్స్ చేసుకోవాలి. తద్వార స్తీల శారీరక, మానసిక ఆరోగ్యాలమీద ఒత్తిడి పెరుగుతుంది. ఎదిగే క్రమంలో అనేక సవాళ్ళను స్తీ ఎదుర్కోవలసి వస్తుంది. ‘ఆమె’ కవితలోనే ఈ పంక్తులు చూడండి.
“ఆకాశమంత వ్యాపించి
అందీ అందని ఆ తేజోమూర్తిని చూసి
నిందలు వేసే వాళ్ళెందరో!
మబ్బుల నడుమనుంచి
అప్ప్పుడప్ప్పుడు మెరుస్తూ ఉంటేనే
ఇంత అసూయగా ఉంటే
పున్నమి వెన్నెల విరిస్తే
రెక్కలు ముక్కలు చేసుకొని
ఆకాశానికి ఎగురుతున్న ఆమె రెక్కల్ని
ముక్కలు చేయడానికి ఎందరో”
అన్న పంక్తులు బాధ్యతల దొందరలో, ఉరుకుల పరుగుల ‘ఆమె’ జీవితంలో పడగనీడలా నిందలు, ఆధిపత్యాలు, అకత్యాలు, వివక్షలు, చిన్నచూపులు ఇలా ఎన్నో ఎన్నెన్నో సంఘర్షణల మధ్య స్తీ తన వ్యక్తిత్వాన్ని కాపాడుకుంటు ముందుకు వెళ్ళే సాహసం చేస్తుంది. అయినప్పటికి స్తీలు తమను తాము నిరూపించుకుంటూ అన్నిరంగాలలో ముందుకు వెళ్ళే ప్రయత్నంచేస్తున్నారు. అయినప్పటికి అడగడుగున పరీక్షలపర్వాలను దాటక తప్పడంలేదు. పిల్లల భవిష్యత్తు కోసం తల్లి కలలుకంటుంది. అన్నీ తానై భరిస్తుంది. అయినప్పటికి తండ్రి అంటే పిల్లలకు గౌరవం. తల్లి అంటే చిన్నచూపు. ‘ఆమె’ గురించి కవి మాటల్లో …
ఇంట్లో సెలవులేదు
పనిలో సెలవులేదు
జీవితమంతా పిల్లలకోసం పరుగెత్తి పరుగెత్తి
అలిసిపోయిన ఆమెకు
ఆసరా లేదు
………
ఆమె లేకుండా
మానవ చక్రం పరిభ్రమించదు
అందుకే ఆమెను
పరిమళించనివ్వండి
కవితా ముగింపులో స్తీ ఉన్నతిని ఆకాంక్షిస్తున్నారు కవి. ఈ విశ్వమానవ కాలభ్రమణంలో స్తీ, పురుషులిద్దరు అవసరమే. ఎవరికివారుగా బాధ్యత నిర్వహణలో పోటీపడాలి గాని ఆధిపత్యాలు, అహంకార పెత్తనాలు స్తీల అశాంతికి కారణమౌతున్నాయి. హింసకు దారితీస్తున్నాయి. స్తీల చుట్టు భయాన్ని గుర్తుచేస్తూ ‘భయం’ కవిత లో ఇలా అంటారు.
భయం
కట్నంలా రావచ్చు
పట్నంలో రావచ్చు
అత్యాచారంలా రావచ్చు
నిత్యాచారంలా ఉండవచ్చు
……………..
భయం
మగాడిలా ఉండవచ్చు
మగడి రూపంలో ఉండవచ్చు
మైరావుణుడి రూపంలో ఉండవచ్చు
రూపం ఏదైనా
భయం మాత్రం ఒక్కటే
అది భయమే
స్తీలకు ఉన్న భయాలు అన్ని ఇన్ని కావు. పురుషస్వామ్య ప్రపంచంలో ఎక్కడ పొంచి ఉంటుందో ఆ భయం. కవి పై కవితలో కట్నం వలన భయం అనడంలో మనం ఇప్పటికి వరకట్న వేదింపులకు బలైన స్తీలను మీడియా ముఖంగా చూస్తునే ఉన్నాం. స్తీలపై అత్యాచారం అన్నది ఈనాటికి రూపుమాపలేకపోయాం. ప్రభుత్వాలు నిర్భయ చట్టాలు చేసిన దిశ లాంటి అమ్మాయిలు ఇంకా బలవుతూనే ఉన్నారు. ఇవన్నీ ఒకెత్తవుతే కన్న తండ్రి కళ్ళు కామంతో కప్పబడినపుడు కూతురు పరిస్థితి అగమ్యగోచరం. ‘తండ్రి’ అన్న కవితలో
“కన్న బిడ్డనే కామించే తండ్రులు
తండోపతండాలుగా పత్రికల్లో మొలుస్తూనే
టీవీలో మెరుస్తునే ఉన్నారు
వాటిని చూసిన మొహంతో
కన్నబిడ్డను చూసే శక్తిలేక
ఆత్మహత్య చేసుకుంటున్న”
అంటారు. ఇక్కడ కవి ఈ సంఘటనకు కరుణరసభరిత కవితాక్షరాలను మనముందుంచారు. ఎవరో చేసిన పనికి తండ్రిగా కూతురు ముందు నిలబడలేని స్థితిని తండ్రులందరి పక్షాన నిలబడి బలమైన సందేశాన్ని ఇచ్చారు. ‘మగాడు’ కవిత జండర్ వివక్షను మరింత స్పష్టంగా చెప్తుంది.
“వాడు కావాలనుకొన్నప్ప్పుడు
నేను రావాలి
వాడు తేవాలన్నప్ప్పుడు
నేను తేవాలి
వాడు తిరగమన్నట్టు
నేను తిరగలిగా తిరగాలి”
స్తీ, పురుషులిద్దరు మనుషులే. ఇద్దరిలో ప్రవహించే రక్తం ఎర్రగానే ఉంటుంది. కాని, స్వేచ్ఛా పరిధిలోకి వచ్చేసరికి జండర్ వ్యత్యాసం స్పష్టంగా తెలుస్తుంది. పితస్వామ్య వ్యవస్థ పురుషుడిని ‘మగాడు’ గా చూడాలనుకుంటుంది. మగాడు అంటే ఎలా ఉండాలని సమాజం, కుటుంబం చెప్పిందో కవి ప్రతిసందర్భంలో మగాడి రంగును తేటతెల్లం చేస్తాడు. స్తీ ఎల్లప్పుడు పిల్లలకోసమో, పుట్టింటి వారి కోసమనో, పరువు మర్యాదల కోసమనో తను ఉండాలనుకున్నట్టుగా ఉండలేకపోతుంది. తన అస్తిత్వాన్ని ఉనికిని పరిస్థితులకు ఫణంగాపెట్టి అన్నిటికి సర్ధుబాటుతనపు సంకెళ్ళు వేసుకుంటుంది. అందుకే ‘కవి’ స్తీ, పురుషుల సహవాసాన్ని శత్రువుతో పోల్చడం సమస్య తీవ్రతను తెలియజేస్తుంది.
“నేను సహవాసం చేస్తున్నది
శత్రువుతో
నేను సహజీవనం చేస్తున్నది
శత్రువుతో
నేను పంచుకొంటున్నది
శత్రువుతో
పనిచేస్తున్నది
శత్రువుతో”
ఈ శత్రువులు మిత్రులు అయ్యేదెప్పుడు! జండర్‌వివక్ష తగ్గినప్పుడు ఒకరికొకరు పరస్పర సహకారంతో ముందుకెళ్ళినప్పుడు అంటే స్తీవాదాన్ని పురుషుడు అర్థంచేసుకున్నప్ప్పుడే సమస్య పరిష్కారం దిశగా ముందుకు కదులుతుంది. ఆచార్యస్థానంలో ఉన్న మాడభూషి సంపత్‌గారు మహిళల ఆర్తిని, ఆవేదనను, వివక్షను అర్థంచేసుకున్న వ్యక్తిగా, కవిగా, ప్రగతిశీల మార్గదర్శకుడిగా స్తీల గొంతుకను ‘శత్రువుతో ప్రయాణం’ పేరుతో తన కవితాధారతో బలం చేకూర్చిన మానవతామూర్తి ఆచార్య సంపత్‌కుమార్‌గారు.

ªªª

       – డాక్టర్  దాశరథి ,(1976 అక్టోబర్ 9-‘ఆంధ్రప్రభ’ దినపత్రిక,’రాగవల్లరి’)

పరుగెత్తే నది నైనా
బంధించును చిత్రం
అంతటి ఆకాశమైనా
ఇంతవును విచిత్రం

గదిలో నది:-
     చిత్రకారుని కుంచే గంగానది నైనా కాన్వాస్ మీద బంధించగలదు. శేషగిరిరావు గారి ‘గంగ’ను చూసినవారికి ఆశ్చర్యం ఆనందం కలుగుతాయి.  అన్నీ పోతాయి, కళ ఒక్కటే మనతో ఉంటుంది అన్నారు అంటీన్ డాల్ఫిన్ .
రాజ్యాలు, సింహాసనాలు పోయాయి. అజంతా ఎల్లోరాలు మనకు మిగిలాయి. కాలం పరిగెత్తుతుంది. కళ నిలిచి ఉంటుంది.కదలాడే ప్రకృతి కళలో  ఘనీభవిస్తుంది.  అర్థం కానిదేదైనా గొప్పది అనే అభిప్రాయం కొందరిలో ఉంటుంది. అయితే కడ కూడా వెర్రి తలలు వేస్తుంది ఒక చిత్రపడా ప్రదర్శనలో ఒక కంచు బొమ్మను ప్రదర్శించారట ఆ బొమ్మని పత్రికలో పొగిడాయట విమర్శకులు మెచ్చుకున్నారట ఆ కాన్స్టయ శిల్పం కింద ఇటాలియన్ భాషలో ఏదో పేరు ఉంది ఇటాలియన్ భాష తెలిసిన వారిని అడిగితే ‘ఏనుగులద్ది’అని అర్థం చెప్పారట!
అర్థం కానిదేదైనా గొప్పది-  అనే అభిప్రాయం కొందరిలో ఉంటుంది. క్యూబిస్ట్, సర్రియలిస్ట్, డాడాయిస్ట్, నైరూప్య, అధునాతన చిత్రకళారూపాలను తెగ పొగిడే వారు ఉన్నారు. మనకు అర్థం కాని దల్లా గొప్పది అనుకోవడం ఎంత పొరపాటు అందులో ఏమీ లేదనుకోవడం అంత పొరపాటే .పాశ్చాత్య సంగీతం వినీ వినడంతోనే అందులో శ్రావ్యత లేని లేదు అనేస్తారు కొందరు మరి మన సంగీతం వారికి ఎలా ఉంటుందో అర్థం చేసుకోవడానికి కొంత సంస్కారం కావాలి మరి.
‘ఉత్తమ కళ ఏ కాలంలోనైనా తన కాలాని కంటే ముందు పరుగెత్తుతుంది తన కాలపు సమాజాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది కళ పయనించే వేగాన్ని సమాజం
అందుకోలేదు. కళ నేడు అందుకున్న దాన్ని సమాజం రేపు గాని అందుకొనదు. ఇక్కడే సమాజానికి కళాపధ ప్రదర్శకురాలు అవుతుంది”. అన్నారు ప్రసిద్ధ చిత్రకారులు, విమర్శకులు సంజీవ్ దేవ్ గారు.

      ” సమాజం కళ ను సజీవ పరుస్తుంది. కళ సమాజాన్ని ఆనందపరుస్తుంది.సమాజం గుప్తపరిచే దానిని కళ వ్యక్తపరుస్తుంది. గుప్తత  వ్యక్తత రెండు కూడా జీవన సాఫల్యానికి సమానావసరాలే” అన్నారు ఆయనే! కళను గురించి ఇంతకన్నా స్పష్టంగా చెప్పడం అసాధ్యమేమో! అయితే గుప్తత, వ్యక్తత ఏ పాళ్ళలో ఉండాలన్నదే ప్రశ్న. గుప్తత ఎక్కువైపోయి,వ్యక్తత తగ్గిపోతే సుబోధకత తగ్గుతుంది. కనుక ఆయన చిత్రాలు చాలా వరకు సుబోధకం గా ఉంటాయి.వీరు స్పష్టతను కోరే కళాకారులు. అందులో అయోమయత్వం లేదు. పెన్సిల్ తో గీసినా కలంతో వ్రాసినా, కుంచెలో వాడినా,తైలవర్ణాలు ఉపయోగించినా, లలితములైన జలవర్ణాలు ప్రయోగించినా, ప్రాచీన చిత్రాలు రచించినా, పాశ్చాత్య రీతులను అనుసరించినా శేషగిరిరావు తన చిత్రంలోనే కనబడేలా చేయగల ప్రతిభాశాలి. చిత్రకళానిపుణులు, విమర్శకులు ఇది శేషగిరిరావు గారి బొమ్మ అని ఇట్టే చెప్పగలరు.

   శేషగిరిరావు శిల్పులకు ప్రోత్సాహం ఇచ్చిన వ్యక్తి. ప్రపంచంలోని సుప్రసిద్ధ కళాకారులు శిల్పులు ఆయన మిత్రులు. ఆయనది సుకుమార హృదయం. ఉదారమైన మనస్తత్వం. నవాబ్ మెహదీ నవాజ్ జంగ్ కేంద్ర లలిత కళా అకాడమీకి తొలి అధ్యక్షులు.ఊ అలాంటి వ్యక్తి అనురాగం ఆశ్రయాలు, ఉచిత విద్య శేషగిరిరావుకు లభించాయి.శాంతినికేతన్ లోని విశ్వభారతిలో చేరినప్పుడు ఆచార్య నందాలాల్ శిష్యులుగా ఎంతో అనుభవాన్ని పొందారు. ప్రముఖ చిత్రకారులు కుమారిల్ స్వామి వీరికి అక్కడ సహధ్యాయి.

     చిత్రకళా నిపుణులు విమర్శకులు అయినా వేలూరి రాధాకృష్ణ గారు, శేషగిరిరావు నందాలాల్ బోస్ గురించి చెప్పిన మాటలు ఈ సందర్భంలో గమనించవలసి ఉంది. నందాల్ లాల్ బోస్ వద్ద నేర్చుకోవడం మూలంగా నాలోని చాలా లోపాలు దిద్దుబాటు చేసుకోగలిగాను.ఆయన వద్ద నేర్చుకోవడం గురుకులంలో మునివర్యుని వద్ద నేర్చుకోవడం వంటిది.”     తమకు అదే అనుభవం కలిగినట్లు వేలూరి రాధాకృష్ణ గారు అభిప్రాయపడ్డారు. ఆయన తను చేయు ‘కర్మకు బద్ధుడైన యోగి పుంగవుడు’ అన్నారు నందా బాబును గూర్చి.

   పందొమ్మిది వందల యాభైలో హైదరాబాద్ చిత్ర కళాశాలలో శేషగిరిరావు అధ్యాపకులైనారు. బనస్థలి విద్యాపీఠంలో కుడ్య చిత్ర రచనలో తర్ఫీదు పొందిన శేషగిరిరావు ఎన్నో కుడ్య చిత్రాలు రచించారు.భారతీయ పౌరాణిక చిత్రాలు,ప్రకృతి చిత్రాలు రచించడంలో శేషగిరిరావుది అందవేసిన చెయ్యి. పల్లె ప్రజల జీవితాలను వివిధ కోణాల నుండి సున్నిక్షితంగా పరిశీలించి చిత్రాలు రచించడం శేషగిరిరావు లోని మరో విశిష్టత. రోజూ మనం వీధిలో వెళుతూ రకరకాలైన వృక్షాలను చూస్తాం. దాటిపోతాం .తన కుంచెలోని నైపుణ్యంతో శేషగిరిరావు వేసిన వృక్ష చిత్రాలు చూసి ఆగిపోతాం. దాటిపోలేం. ప్రేక్షకుణ్ణి ఆకట్టుకుని ఆగిపోయేలా చేసి, ఆశ్చర్యచకుతునిగా చేసే శక్తి శేషగిరిరావు చిత్రాలలో ఉంది. అతడు వేసిన గుల్మోహర్ చూచి తీరవలసిందే.

   ఈయన చిత్రాలల్లో మరో విశేషం ఏమిటంటే రంగులు సామాన్యమైనవిగా ఉంటూ ఎంతో కండ్ల పండువగా  గంభీర భావాలను వ్యక్తపరుస్తాయి ఈయన న్యూరల్ పెయింటింగ్స్ లో కంపోజిషన్ అద్భుతంగా ఉంటాయి ఈయన బ్రష్ వర్క్ లో వేగం శక్తి జవం స్పేసింగ్ ఉట్టిపడుతుంటాయి సంతాల్ నృత్యం, వసంతం, కాకులు అనే చిత్రాలకు 1949లో, గేదెలు ,నెమళ్లు ఈ చిత్రాలకు 1953 లోను, సంతాపం, క్షమ అనే చిత్రాలకు బంగారు పతకం, బహుమతి, స్టేట్ హుడ్ అనే చిత్రాలకు కలకత్తా అకాడమీ అవార్డు లభించాయి.

     1963 ఏప్రిల్ లో హైదరాబాదులోని ఆంధ్ర సారస్వత పరిషత్తు హాలులో ఈయన పెయింటింగ్స్ ప్రదర్శన చూశాను సాలార్జంగ్ మ్యూజియం డైరెక్టర్ వివాస్కర్ ప్రదర్శనను ప్రారంభించారు ఈ ప్రదర్శనలో ప్రేక్షకులను ఎంతగానో ఆకర్షించినవి నన్ను బుధ్ధిని చేసినవి కొన్ని చిత్రాలు ఇక్కడ ఉదాహరించడం యుక్తమని భావిస్తున్నాను.చేదిత దృమం, గుల్మోహార్, గంగ ,నూతన ప్రభాతం, అడవి కోన, విషాద ప్రకృతి  ఒక తరహాకు చెందిన ఉత్తమ చిత్రాలు అయితే, పద్మం, గర్భిణి ,చిత్రాంగద, శకుంతల, అరుంధతి బతుకమ్మ, అహల్య, గాయత్రి, రామానుజ, పార్వతి, దమయంతి మరొక రకమైన ఉత్తమ చిత్రాలు.

    శేషగిరిరావు చిత్రాలను స్వదేశంలోనూ, విదేశాలలోనూ ఎందరో కళాభిమానులు కొన్నారు. హైదరాబాదు మ్యూజియంలో, సాలార్జంగ్ మ్యూజియంలోనూ, హైదరాబాదులోని లేక్ వ్యూ గెస్ట్ హౌస్ లోనూ, ఢిల్లీలోని వెస్టర్న్ కోర్టులోను, కాబూల్, కైరో , మాస్కో మ్యూజియం లండన్ ఇటలీలలోను శేషగిరిరావు చిత్రాలు ఉన్నాయి.ఆంధ్రప్రదేశ్ లలిత కళా అకాడమీ భవనంలోనూ, ఆంధ్రప్రదేశ్ హైకోర్టు లోను ఈయన చిత్రాలు ఉన్నాయి.

  అలంకరణ కళ పై శేషగిరిరావు ఒక గ్రంథం వ్రాశారు. ఇది ఇంకా ప్రచురణ కావలసి ఉంది.లేపాక్షి,తాడిపత్రి, హంపి దేవాలయాలలోని శిల్పాల రేఖాచిత్రాలు శేషగిరిరావు రచించారు.వాటి సంపుటమే ‘ సురేఖ’ .ఇది ప్రచురించబడింది .శేషగిరిరావు రచించిన పోతన, తిమ్మరుసు, అల్లసాని పెద్దన,ఉభయపార్వ్శాలలో గల అశ్వారూఢుడైన  శ్రీకృష్ణదేవరాయలు, కొంగలు మరపురాని చిత్రాలు.

   ప్రముఖ విమర్శకులు వేలూరి రాధాకృష్ణ గారు అభిప్రాయ పడినట్లు అతని రేఖలలో నుంచి జీవం ఉట్టిపడుతూ ఉంటుంది అతని రంగులలో నుంచి తేజస్సు తాండవం మాడుతూ ఆయన చిత్రాలు చూపురులను ముగ్ధులను లను చేస్తవి.పట్టు వస్త్రం పై శేషగిరిరావు గారు చక్కని భారతీయ శైలిలో చిత్రించిన చిత్రాలు కూడా ఎన్నో ఉన్నవి. అన్నింటికన్నా మించినవి అతని నలుపు తెలుపు చిత్రాలు చైనా సిరాలో ‘వాష్’ శైలిలో రచించిన చిత్రాలూను, వాటిలోని వేగం గమనింపదగింది. శేషగిరి రావు గారు తైల వర్ణాలతో కూడా మిగతారీతులలో వలె సులభంగాను చిత్రించగలడు. మన దేశంలోని అనేక ముఖ్య నగరాలలో శేషగిరిరావు తన సొంత చిత్రాల ప్రదర్శనలను ఏర్పాటు చేసి పండిత పామరుల  మన్ననలను పొందారు.

   సాంఘిక ప్రయోజనం లేని కళను ఆధునికులు హర్శించరు. ఇటీవల హైదరాబాదు నగరంలో జరిగిన బ్రహ్మాండమైన హరిజన మహాసభలలో శేషగిరిరావు గారు చిత్రించి, ప్రదర్శించిన “హరిజనోద్యమం”అని ప్యానెల్ లో సాంఘిక ప్రయోజనం తో పాటు ఆయన చిత్ర విద్యాలయపుణ్యం పరాకాష్ట నందుకు ఉన్నది. అందుకే అశేష ప్రజ్ఞాధురీణుడు శేషగిరిరావు అంటాను.

చాణక్యుడు అర్థశాస్త్ర రచయిత . అర్థశాస్త్ర విషయములే కాకుండా పాలనా రీతి ,నీతి పాలనా విషయముల కూలం కుష పరిశీలన చేశాడు .అప్పుడు పరిపాలనలో ఉన్న నందవంశ పాలన (బౌద్ధమత అనియాయి )నిర్మూలింప జేసి గాంధారదేశంలో తిష్టవేసిన విదేశీ దురాక్రమదారుల పీచ మడచడానికై చంద్రగుప్త మౌర్యునితో కలిసి బలమైన పునాది నిర్మించాడు .అది దాదాపు ఒక ఎనిమిది లేదా తొమ్మిది వందల సంవత్సరాల వరకు ప్రత్యేకంగా ఒక దురాక్రమణదారు అనేది లేకుండా చేయగలిగింది .శకులు ,యవనులు ,కుషానులు మున్నగు వారు వచ్చి చిన్నచిన్న రాజ్యాలు ఏర్పరచినా వారు స్థానిక ప్రజలతో మమేకమై దాదాపు స్థానికులుగానే మిగిలిపోయారు .వివిధ కారణాల వల్ల వివిధ పేర్లతో వచ్చిన ఇస్లాం దండ యాత్రలు మొదటి రెండు మూడు వందల సంవత్సరాలు దోచుకుని పోవడానికే వినియోగించుకున్నారు . గుప్త సామ్రాజ్యం శాతవాహన రాజుల కాలాలు హిందూ బౌద్ధ మతావలంబనలకు అనుకూలంగా రాజ్యపాలన కావించి గుంపులు గుంపులుగా వస్తున్న వారిని అటకాయించి ఆపి వారిని స్థానికీకరించారు .ఈ మధ్యలో చిట్టచివరి ఉత్తర భారత సామ్రాజ్యం హర్ష చక్రవర్తిదే . దక్షిణ భారతంలో కాకతీయ మరియు విజయనగర సామ్రాజ్యాలు కొంతకాలం తురుష్క దండయాత్రలకు తట్టుకున్న కాలక్రమంగా ఈ రెండు సామ్రాజ్యాలు తురక దండయాత్రలకు గాని పరస్పర యుద్ధాలకు గాని తట్టుకోలేక మొత్తం భారతదేశమంతా ఔరంగాజేబు పరిపాలనలో మొఘల్ సామ్రాజ్యముగా మారిపోయింది .ఈ క్రమంలో ఈశాన్య భారతదేశంలో పాల సామ్రాజ్యం కొంతవరకు బౌద్ధాన్ని నిలబెట్టగలిగింది .ఇది క్రీస్తుశకం 800 నుండి క్రీస్తుశకము 1200 వరకు మాత్రమే .
క్రీస్తు శకం 8 00 నుండి క్రీ.శ. 1200 వరకు దక్షిణ భారతదేశము నుండి ఒడియనులు తెలుగువారు మరియు తమిళులు నౌక మార్గము ద్వారా ఇండోనేషియా ,జావా సుమత్రాలలో హిందూ బౌద్ధ రాజ్యాన్ని ఏర్పరిచినారు .
తక్షశిల, నలంద ,విక్రమశిల , నాగార్జున మున్నగు విశ్వవిద్యాలయముల నేర్పరచి ఆ కాలంలోనే భారతదేశం ప్రపంచ దేశాలకు విజ్ఞాన భిక్ష పెట్టింది . ప్రపంచంలో అన్ని మూలలనుండి విద్యార్థులు భూ,జల మార్గాల ద్వారా వచ్చి చదువుకున్నారని తెలుస్తుంది. ఈ విషయం ఆ కాలంలోనే భారతదేశ వైభవం తెలుపుతుంది. ఈ విధంగా భూ జల మార్గాల ద్వారా వర్తక మరియు రవాణా జరిగాయని ఇవి వేలయేళ్ళ కొనసాగింపని తెలుస్తుంది. కాలక్రమంలో భారత దేశంలో బౌద్ధం మరియు మిగతా మతాలలో అనేక శాఖలు ఏర్పడి మతపరమైన ఘర్షణలు గందరగోళాలు ఏర్పడసాగాయి .పటిష్టమైన తర్కంతో హేతువాద భూమికతో యున్న బౌద్ధ మతము ఆరామాలు మఠములు ఆర్థిక తోడ్పాటుతో నైతికపతనం ప్రారంభమైంది . బౌద్ధంలో వజ్రయానం అనే శాఖ ద్వారా తాంత్రికం బయలుదేరి బుద్ధుడు ఏ విషయాలయితే చెడుగా చెప్పి జీవితంలో నుంచి బహిష్కరించాడో వాటికే పెద్ద పీట వేసి పతనం వైపుకు చేరుకుంది . ఈ మధ్యకాలంలో వైదిక మతము పంచ మకారాలను నిష్కర్షగా నిషేధించి సనాతన మతరూపంలో బౌద్ధ జైన శాఖలలోని అహింస హేతుబద్ధతల్ని కొంతవరకు జీవితానికి అనువయింపజేసే వీలు వసతి కల్పిస్తూ అద్వైత తత్వానికి దారులు వేసింది సరిగ్గా ఈ సమయంలోనే ఆదిశంకరుడు కాలడిలో జన్మించి చిన్నతనంలోనే ఏకసంథాగ్రహణంతో విద్యలన్నీ నేర్చుకొని నర్మదా తీరంలోని గోవిందాచార్యుల శిష్యరికంతో బ్రహ్మసూత్రాలకు భాష్యం రచించి అద్వైత మత ప్రస్థానం మొదలు పెట్టాడు .బౌద్ధ తత్వంలోని శూన్యవాదాన్ని తన మాయావాదంతో ఎదుర్కొని అద్వైత సిద్ధాంతాన్ని భారతదేశ మంతట వేళ్ళూనుకునేటట్లు బలపడి పై చేయి సాధించేటట్లు చేయగలిగాడు .అయితే ఈ క్రమంలో బుద్ధుని భగవంతుని అవతారంలో ఒకరిగా చేర్చి బౌద్ధ సూక్తులు అన్నిటిని తీసుకున్నా డు . ఆ విధంగా అప్పటి బౌద్ధంలో వైదికల్లో ఉన్న చెడుపోకడలని నాశనం చేసి నిజమైన బౌద్ధ సనాతన ధర్మాన్ని ప్రతిష్టించాల్సిన అది శంకరుడు ఆ ప్రయత్నం చేశాడు. ఒకరకంగా హేతువాద దృష్టి తగ్గడం వల్ల భారతదేశ ఆధ్యాత్మిక ఆత్మహత్య చేసుకుంది . బలమైన వైదిక మతస్తులు మత సంస్కరణ ఇష్టం లేనివారు అంతా కలిసి ఆదిశంకరుని ప్రచ్ఛన్న బౌద్ధునిగా నిరసించి నిందించారు .ఈ విధంగా ఒక సంధి కాలంలో విదేశీ దురాక్రమణం ఎదుర్కొన్న చాణక్యుడు ,మత సంస్కరణతో అన్ని శాఖలను పరస్పరం సమన్వయం చేసి గానపత్యులు ఇంకా నరబలులు జంతుబలులు చేసే వారిని మార్చి ఎదుర్కొని ఓడించి అద్వైత మత స్థాపన చేసిన ఆదిశంకరాచార్యుడు , ఇరువురు ప్రఖ్యాత పురుషులు మరియు ప్రత్యేక స్థలంలో ఉన్నవారైనప్పటికీ లక్ష్యసాధనలో చాణిక్యుడు సఫలం అయ్యాడని చరిత్ర నిరూపించింది . చాణక్యుడు విదేశీ దాడుల్ని దండయాత్రనని అణివేసే పరిస్థితి ఏర్పరిస్తే ఆ కోణంలో ఆదిశంకరుడు విఫలమయ్యాడు .
విగ్రహారాధన లేని ఒకే నిరాకార భగవంతుని విధేయతతో ఇస్లాం మతప్రభావం భారతదేశం పై బలంగా పడింది .దాదాపు ఒక వేయి సంవత్సరాలు ఇస్లాం మతస్తుల మతపరమైన పరిపాలనలో భారతదేశం ఉండిపోయింది .వర్తక వాణిజ్యాలకై వచ్చిన బ్రిటిష్ వారు (తెల్లవారు )1857 నుంచి 1947 వరకు నిరంకుశ పాలన గావించినా ఆధునిక ఇంగ్లీష్ విద్య పరిపాలన సంస్కరణల ద్వారా చదువుకున్న యువత ప్రజాస్వామ్య స్వయంపాలనకై అనేక రకములైన పోరాటాలు చేసింది .1920 నుంచి జాతీయ పోరాట రూపంలో గాంధీ నాయకత్వంలో క్రమక్రమంగా ప్రజా ఉద్యమాలు వెల్లవలా వచ్చాయి .శాంతి , అహింస,నిరాడంబరత మొదలైన మౌలిక విషయాల ద్వారా సత్యాగ్రహ ఉద్యమ రూపంలో ప్రజలు తండోపతండాలుగా ఉద్యమించారు .
ప్రభుత్వ హింసను హింస ద్వారానే ఎదుర్కోవాలనే వాదంతో బయలుదేరిన ఉద్యమాలన్నీ కొంతవరకు సాగి చివరకు నేతాజీ సుభాష్ చంద్రబోస్ నాయకత్వంలో ఆజాద్ హిందూ ఫౌజ్ ద్వారా జపాను తోడ్పడుతో బ్రిటిష్ ఇండియా విముక్తికై పోరాడింది. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసి అమెరికా రష్యా బ్రిటన్ కూటమి విజయం సాధించడం ద్వారా ఒక కొత్త పరిస్థితి ఏర్పడింది .రష్యా మూడవ ప్రపంచ దేశాల స్వాతంత్రానికి బలంగా నైతిక మద్దతు తెలపడం , అమెరికా కూడా ప్రపంచంలో ప్రజాస్వామ్య ప్రభుత్వాలకు మద్దతు ప్రకటించడం వల్ల బ్రిటన్ కు మింగుడు పడని పరిస్థితి వచ్చింది. భారతదేశంలోని అన్ని కులాలను వర్గాలను మతాలను ఏకం చేసి స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో మమేకం గావించిన కాంగ్రెస్ పార్టీకి ముస్లిం లీగ్ పక్కలో బల్లెంలా తయారయింది. విభజించి పాలించు అనే కూటనీతితో బ్రిటిష్ వారు చివరకు భారత ఉపఖండమును పాకిస్తాన్ మరియు భారతదేశం ,రెండు దేశాలుగా విభజించి వెళ్లారు .విభజన సమయంలో కనీ వినీ ఎరుగని హింస విధ్వంసం చెలరేగాయి .ఎట్టకేలకు ఆగస్టు 14 , 1947నాడు పాకిస్తాన్ ,1947 ఆగస్టు 15 నాడు భారతదేశం (హిందుస్థాన్ ) స్వతంత్ర దేశాలుగా బ్రిటిష్ పార్లమెంటు చట్టం ద్వారా ఏర్పడినాయి.

       ఒక వ్యక్తి తాను అనుకున్న రీతిగా లక్ష్యాలను చేరుకుంటూ తన ఏడు పదుల జీవితాన్ని సంపూర్ణంగా అనుభవించడం సామాన్య విషయం కాదు. కానీ అందులో కృతకృత్యులై జీవన సాఫల్యాన్ని చవి చూసినవారు దాస్యం సేనాధిపతి గారు. అందరిలాగే జీవితంలో ఎన్నో అనుభవాలను ఎదుర్కున్నా కవిగా, రచయితగా, సమీక్షకులుగా, ఉత్తమ సభా నిర్వాహకులుగా పలువురి మన్ననలను అందుకున్నారు. ఇటీవలే సప్తతి మహోత్సవాన్ని జరుపుకొని ఆత్మీయులనేకులు అక్షరరూపంలో వ్యక్తీకరించిన ఆప్యాయతానురాగాలను ‘అక్షరగీతం’ పేరుతో అభినందన సంచికగా వెలువరించారు. ఇది కేవలం అభినందనలకు పరిమితమైన పొత్తంగా కాక అభినందన పురస్సర జీవితచరిత్రగా చెప్పవచ్చు. అక్షరదాసులైన సేనాధిపతి గారు వారి సతీమణి గీతారాణి పేరును కూడా ఈ అభినందన సంచిక పేరులో పొదువుకొని ‘అర్ధాంగి’ అనే మాటను సార్థకం చేశారు.

     ఇందులోని అంశాలను బట్టి దీనిని ఆరు భాగాలుగా విభజించుకోవచ్చు.

* మొదటి మరియు మూడవ భాగంలో వివిధరంగాల  ప్రముఖులు, సాహితీవేత్తలు, బంధుమిత్రుల సందేశాలు, వ్యాసాలు, కవితలు ఉంటాయి.

* రెండవ భాగమంతా సేనాధిపతిగారి సాహిత్య సమాలోచన చేస్తూ ప్రసిద్ధ సాహితీవేత్తల విశ్లేషణలు, ప్రత్యేక వ్యాసాలున్నాయి.

* నాల్గవ భాగంలో ఆయనవి రెండు ఇంటర్వ్యూలు… పూర్తి సాహిత్య వివరాలతో ఆయన మాటల్లోనే చెప్పిన విశేషాలతో ఒకటి, వ్యక్తిగత జీవితాన్ని గురించి ఆయన వివరించిన అంశాలతో ఒకటి ఉంటాయి.

* అయిదవ విభాగమంతా వివిధ వర్ణ చిత్రాలు, ఆయా సందర్భాలలో ఆయనకు సంబంధించి వివిధ పత్రికల్లో వెలువడిన విశేషాలుంటాయి.

* ఆరవది పూర్తిగా ఆయన జీవిత పరిచయం ఉంటుంది.

పుస్తకం ఆసాంతం ఆయనతో ఆత్మీయత గలవారి ఛాయా చిత్రాలు సందర్భానుసారంగా క్రమపద్ధతిలో కూర్చడం ఈ పుస్తకానికి ఎంతో వన్నె తెచ్చింది.

       మాన్యులు సి.హెచ్. విద్యాసాగర్ రావు గారు దీనిని ఒక కర్తవ్య గాథగా పేర్కొంటూ “వాక్చాతుర్యంతో మంత్రించగలగడం మాత్రమే కాదు. మౌనంగా నిర్దేశం చేయగల శక్తి ఆయనది” అన్న మాటలు దాస్యం వారి జీవితస్వరూప స్వభావాన్ని మొత్తంగా ప్రత్యక్షం చేయిస్తాయి.

         మనం ఎన్నో అభినందన సంచికలను చూసి ఉంటాం. వాటిల్లో ఇది విభిన్నమైనది. సందేశాలు మాత్రమే కాకుండా వ్యక్తిగతంగా ఆయనకు కుటుంబంతో ఉన్న అనుబంధం, బంధుమిత్రులతో ఉన్న వాత్సల్యం, ఉద్యోగ ప్రస్థానంలో వారు తమ సహోద్యోగుల పట్ల చూపిన ఆదరాభిమానాలు, వారితో ఉన్న స్నేహశీలత వల్ల ప్రతీఒక్కరూ వారిని గురించి తమ ఆత్మీయతను ఇందులో వెల్లడించడం దీనికొక ప్రత్యేకతను ఆపాదించింది. ఒకవైపు కౌటుంబిక జీవితానికి ప్రాధాన్యతనిస్తూనే మరోవైపు సాహిత్యంతో మమేకమై సభలు, సమావేశాలు , సాహితీ సంస్థలతో అనుబంధాన్ని పెనవేసుకొని ముందుకు సాగుతున్నారాయన.

          “మా కురు ధన జన యవ్వన గర్వం, హరతి నిమేషాత్కాలః సర్వమ్” అన్న శంకరాచార్యుల మాటలను ఆయన తమ జీవితంలో ఆచరణాత్మకంగా నిరూపించారు. క్షణభంగురమైన జీవితంలో ప్రతీ క్షణాన్ని వినియోగించుకున్నారు. ప్రతీ అవకాశాన్ని ఒడిసి పట్టుకొని ప్రయోజనకరంగా మలచుకున్నారు.

       ఒక వృత్తిలో ఉన్నవారికి క్రమశిక్షణ, సమయపాలన, అంకితభావం ప్రధానలక్షణాలు. అందులో ఆయన ఎక్కడా రాజీ పడలేదు. దీనికి ఉదాహరణగా వారి సతీమణి గీతారాణి గారు ఈ పుస్తకంలో తమ దాంపత్య జీవితాన్ని వివరిస్తూ చెప్పుకున్న అనుభవాల్లో ఒకదానిని చూద్దాం. ఆయన శిశుమందిర్ జిల్లాల పర్యవేక్షణాధికారిగా ఉన్నప్పుడు సూర్యోదయానికి ముందే ఇంట్లోంచి వెళ్ళిపోయి ఏ రాత్రికో తిరిగి వచ్చేవారు. ఒకనాడు మూడేళ్ళ కుమారుడు సేనాధిపతిగారిని చూసి ‘ఈయనెవరు?’ అని అడిగిన మాట ఆ తల్లిదండ్రుల మనస్సులను ఎంతగా కలచివేసి ఉంటుందో అర్థం చేసుకోవచ్చు. అంతటి కార్యదీక్షాపరులు సేనాధిపతిగారు.

“Duty is more important than beauty and personal happiness” అని అంటారు. అయితే కావచ్చు. కానీ వృత్తిలో నిబద్ధత కలిగిన వ్యక్తులు కొన్ని అపురూపమైన ఆనందాలను కూడా త్యాగం చేయడం తప్పనిసరి అవుతుంది.

      “ప్రతిభా నవనవోన్మేష శాలినీ” అన్నట్లు ఆయన ఎప్పటికప్పుడు తమ ఆలోచనాసరళిని కొత్తగా రూపు దిద్దుకుంటూ వివిధ ప్రక్రియల్లో రచనలు చేశారు. ఇప్పటివరకూ 16 పుస్తకాలను వెలువరించి తమ సమర్థతను చాటుకున్నారు. సామాజిక అంశాలపై వెయ్యికి పైగా సంపాదక లేఖలు రాయడం వారి సాహిత్యాభిరుచితో పాటు వైశిష్ట్యాన్ని, వైయక్తిక అభీష్టాన్ని వ్యక్తపరుస్తుందని శ్రీ కె. వి. రమణాచార్యులు గారు దాస్యం వారిని ప్రశంసించారు.

         “ఇప్పుడు వస్తున్న కవిత్వంలోనూ, ఇతర రచనల్లోనూ పైపైన అక్షరాలు వెల్లువెత్తినంతగా హృదయం వెల్లువెత్తడం లేదు. హృదయస్పందన లేని కవిత్వం వ్యర్థమ”ని దాస్యం సేనాధిపతిగారు చెప్పిన మాటలు రచనల పట్ల కవులు, రచయితలకు ఉండాల్సిన బాధ్యతను స్పష్టం చేస్తాయి. ఆయన సునిశిత పరిశీలనా దృక్పథాన్ని తేటతెల్లం చేస్తాయి. కాలక్షేపానికో, మేమూ రాయగలమని పదిమందికి చెప్పుకోవడానికో రాస్తున్న వారందరూ ఈ విషయాన్ని లోతుగా అర్థం చేసుకోవాల్సిన ఆవశ్యకత ఉంది.

       ఒక పుస్తకం ఆయన చేతిలో పడడమే ఆలస్యం. వెంటనే స్పందించడం ఆయన నిరంతర అధ్యయన శీలత్వానికి నిదర్శనం. చదివిన వెంటనే స్పందించి దానికి సమీక్ష రాయడం మరీ ప్రత్యేకంగా చెప్పుకోవాలి. వర్ధమాన కవులను కూడా ప్రోత్సహించడం ఆయన ఉదాత్త వ్యక్తిత్వ లక్షణం. ఆయన సమీక్ష మూల గ్రంథాన్ని మించిన సౌందర్యాన్ని సంతరించుకోవడం పరిపాటి. ఇప్పటివరకు 1500 కు పైగా సమీక్షలు రాసారంటే ఆయన అక్షరాన్ని ఎంత ప్రేమిస్తారో, ఎంత బాధ్యతగా భావిస్తారో అర్థం చేసుకోవచ్చు.

      “ఈనాడు సాహిత్యం వికాసదశలో కాకుండా ప్రతికూల దశలో పయనిస్తున్న సందర్భంలో సహృదయ సార్వభౌముల కొరత మీవంటి వారి వల్ల తీరుతున్నది” అని ఆచార్య కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డి గారు దాస్యం వారిని అభినందించడం సేనాధిపతి గారి సాహితీ ప్రకాశనానికి నిదర్శనం. వాణిజ్యశాస్త్ర పయోనిధి అయినప్పటికీ నిరంతర అధ్యయనం, సహృదయత, మానవీయత మొదలగు సల్లక్షణాలు కలిగిన సేనాధిపతిగారు సారస్వతార్చనలో మేటిగా, ఆధ్యాత్మ చింతనా వాహినులుగా తమ జీవితాన్ని సార్థకం చేసుకుంటున్నారు.

         ఈ అభినందన సంచిక దాస్యం సేనాధిపతి గారి జీవితాన్ని వడ్డించిన విస్తరిలా మన ముందుంచుతున్నది. కంటికింపైనది మనసుకింపైనట్లు అందమైన పుస్తకంతో పాటు ఆయన వ్యక్తిత్వ, సాహిత్య జీవితాలు హృదయంగమంగా పాఠకులను ఆకట్టుకుంటాయనడంలో సందేహం లేదు. ఇంతటి పుస్తకాన్ని వెలువరించడానికి ‘ఉదయసాహితి’ సంస్థ రాష్ట్ర అధ్యక్షులు శ్రీ దాస్యం లక్ష్మయ్యగారితో పాటు అంకితభావం కలిగిన ఆ సంస్థ నిర్వాహక సభ్యులు చేసిన కృషి ప్రశంసించదగినది. దాస్యం సేనాధిపతి గారు పరిపూర్ణ ఆరోగ్యవంతులై శతాధిక ఆయుష్మంతులై మరింత సాహితీ కృషి చేయగలగాలని కోరుకుంటూ సప్తతి మహోత్సవ సందర్భాన వారికి అభినందనలు.

జ్ఞాన సముపార్జనకు పూర్వ కాలం నుండి ఎంతో మంది తపస్సులు చేసారు, ఎన్నో వేదవేదాంగాలు, గ్రంథాలు చదివారు. అలా ఎంతో మంది తత్వవేత్తలను మనం పురాణేతిహాసాలలోను, చరిత్రలోనూ చూస్తాము. పురుషాధిక్యత ఉన్న వేదకాలంలో పతుల నీడలోనే, గృహాల్లోనే కాలం వెళ్ళబుచ్చే మహిళలు జీవించే వ్యవస్థనుండి ప్రపంచానికి తమ ఉనికిని చూపిన మహోన్నతస్త్రీలు కూడా ఉన్నారనటానికి ఉదాహరణ లోపాముద్ర, గార్గి, అపాలా, మైత్రేయి వంటివారు.
మైత్రేయి వేదకాలంలోనే మహిళలు చదువుకుని, తత్వవిచారం చేసినారని చెప్పడానికి మంచి ఉదాహరణ. భారతీయ మహిళల విజ్ఞానానికి, ఆధ్యాత్మిక ఆలోచనలకు ఆమె ఒక ప్రతీక. మైత్రేయి ప్రాచీన భారతదేశ వేదకాలానికి చెందిన ప్రముఖ మహిళా తత్వవేత్త. బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తులో ఆమెను యాజ్ఞవల్క్య మహర్షి యొక్క ఇద్దరు భార్యలలో ఒకరిగా పేర్కొన్నారు. రెండవ భార్య కాత్యాయనీ. యాజ్ఞవల్క్యుడు క్రీ.పూ. సుమారు 8వ శతాబ్దానికి చెందినవాడిగా పండితులు అంచనా వేస్తున్నారు.

మైత్రేయి ఆస్తి, సంపదలకంటే బ్రహ్మజ్ఞానమే శాశ్వతమని విశ్వసించిన బ్రహ్మవాదిని. యాజ్ఞవల్క్యునితో ఆమె చేసిన తత్త్వచర్చలు ఉపనిషత్తులలో ముఖ్యమైన స్థానం పొందాయి. ఈ సంభాషణలలో ప్రతిఫలించే ఆత్మ బ్రహ్మ ఏకత్వ భావన తరువాత కాలంలో రూపుదిద్దుకున్న అద్వైత వేదాంతానికి మౌలిక ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది. మహాభారతం, మరి కొన్ని స్మృతి వ్యాఖ్యాన సంప్రదాయాలలో మైత్రేయిని బ్రహ్మజ్ఞాన సాధనకు అంకితమైన మహిళగా వర్ణించారు. ప్రాచీన సంస్కృత సాహిత్యంలో ఆమెను బ్రహ్మవాదినిగా అంటే వేదతత్త్వాలపై లోతైన అవగాహన కలిగిన తత్వవేత్తగా గౌరవించారు. మైత్రేయి భారతీయ తత్త్వచింతనలో మహిళల మేధస్సు, ఆధ్యాత్మిక స్వాతంత్ర్యానికి ప్రతీకగా నిలుస్తుంది.
ఋగ్వేదంలో మహిళా ఋషులు ఉన్నారు (లోపాముద్ర, గార్గి, అపాలా వంటివారు), కానీ మైత్రేయి ఋగ్వేద ఋషిగా పేర్కొనబడలేదు. మైత్రేయి ప్రధానంగా ఉపనిషత్తుల కాలానికి చెందిన వ్యక్తి, ముఖ్యంగా బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తులోనే ఆమె స్థానం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. మైత్రేయి యాజ్ఞవల్క్య సంభాషణ భారతీయ తత్వశాస్త్రంలో అత్యంత ముఖ్యమైనది. వేదకాలంలో మహిళలకు విద్య, తత్వచింతన అవకాశాలకి మైత్రేయి ఉదాహరణ. ఆమె ప్రాచీన భారతదేశానికి చెందిన మహిళా తత్వవేత్త. ఆమె గురించి ఋగ్వేదంలో సూక్తాలు లేవు. మైత్రేయి ప్రధానంగా బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తులో కనిపిస్తుంది. ఆ ఉపనిషత్తులో యాజ్ఞవల్క్య మహర్షితో ఆమె చేసిన సంభాషణలో ఆత్మ అంటే ఏమిటి, మనుషులు ఎందుకు ప్రేమిస్తారు అనే విషయాలు చర్చించబడతాయి. ఈ సంభాషణ ప్రకారం, మనం ఇతరులను లేదా వస్తువులను ప్రేమించేది మన ఆత్మ కారణంగానే. ఈ సంభాషణలో చెప్పిన ఆత్మ, బ్రహ్మ ఏకత్వ భావన
2 / 8
తరువాత కాలంలో ఏర్పడిన అద్వైత వేదాంతానికి ఆధారంగా పరిగణించబడుతుంది. శంకరాచార్యుల శిష్యుడు సురేశ్వరాచార్యుడు తన వర్తిక గ్రంథంలో ఈ విషయాలను మరింత వివరించాడని చెబుతారు.
మైత్రేయి ఎక్కడ పుట్టింది అనే విషయంపై ఉపనిషత్తులు మౌనం పాటిస్తున్నాయి. కేవలం యాజ్ఞవల్క్య ఆశ్రమం / గృహ పరిసరాల్లో ఆమె జీవించింది అనే అంచనా మాత్రమే. పండితుల అంచనాలు (ఊహలు మాత్రమే – సాక్ష్యాలు కావు) విదేహ దేశం (మిథిలా ప్రాంతం) లేదా కురుపాంచాల ప్రాంతం. ఎందుకంటే యాజ్ఞవల్క్యుడు ఈ ప్రాంతాలవాడని వినికిడి. కానీ ఇది శాస్త్రీయ నిర్ధారణ కాదు.
బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తులో ఆమెను “మైత్రేయి” అనే పేరుతో మాత్రమే పరిచయం చేస్తుంది. ఆమె భర్త యాజ్ఞవల్క్యుడు అని మాత్రమే చెబుతుంది. ఆమె తండ్రి పేరు, తల్లి పేరు, ఆమె వంశం (గోత్రం) ఎక్కడా ధృవీకరించలేదు. ఇది ఉపనిషత్తుల స్వభావమని చెబుతారు. ముఖ్యమైన తాత్విక కారణ మేమిటంటే వేద–ఉపనిషత్తు సంప్రదాయంలో “ఎవరి కుమార్తె?” కంటే “ఏ సత్యాన్ని తెలిపింది?” అన్నదే ముఖ్యం. మైత్రేయి విషయంలో ఆమె ప్రశ్నలే ఆమె గుర్తింపు. ప్రామాణికంగా చెప్పగల విషయాలు ఆమె బ్రహ్మవాదినీ, అత్యున్నత వేదాంత విద్య పొందిన స్త్రీ, గురువునే ప్రశ్నించే స్థాయిలో మేధస్సు కలది. గృహస్థ జీవితం కంటే జ్ఞానజీవితాన్ని ఎంచుకున్నది. అంటే ఆమె వ్యక్తిత్వాన్ని ఆమె ఆలోచనలే నిర్వచించాయి, వంశం కాదు.
“మైత్రేయి తల్లి–తండ్రులు లేదా ఆమె జన్మస్థలం గురించి ఉపనిషత్తులు ఎటువంటి వివరాలు ఇవ్వవు. ఇది వేదకాల గ్రంథాల ప్రత్యేకత. వ్యక్తిగత చరిత్ర కంటే, ఆమెలో వ్యక్తమైన తాత్విక చైతన్యమే ముఖ్యమని ఇది సూచిస్తుంది. మైత్రేయి గుర్తింపు ఆమె వంశం వల్ల కాదు, ఆమె అడిగిన ‘అమృతత్వం’ ప్రశ్న వల్ల నిలిచింది.” కానీ ఆమె మానవ జ్ఞానానికి కుమార్తె అని మాత్రం స్పష్టంగా తెలుస్తుందని పండితుల అభిప్రాయం. మైత్రేయి తల్లి, తండ్రులు, జన్మస్థలం గురించి ఉపనిషత్తులు గానీ, వేద గ్రంథాలు గానీ ఎక్కడా పేర్కొనలేదు. ఈ వివరాలు చారిత్రికంగా లభ్యం కావు. మైత్రేయి తల్లి–తండ్రులు, ఆమె జననం ఎక్కడ అనే విషయంపై స్పష్టంగా, ప్రామాణికమైన వివరాలు దొరకలేదు. వేదాలు వ్యక్తిగత జీవన చరిత్ర కాదు, తత్త్వజ్ఞానమే ప్రధానమని చెబుతాయి. ఉపనిషత్తులు ఆమె అంతర్గత జీవితం గురించి మాత్రమే మాట్లాడతాయి, బాహ్య జీవితం గురించి కాదు.
మరి మైత్రేయి ఎవరు? మైత్రేయి వేదాంత కాలానికి చెందిన బ్రహ్మవాదినీ — అంటే బ్రహ్మం (పరమసత్యం) గురించి విచారించే తత్వవేత్త. ఆమె పేరు బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తులో అత్యంత గౌరవంతో ప్రస్తావించబడింది. ఆమె యాజ్ఞవల్క్య మహర్షి ఇద్దరి భార్యలలో ఒకరు, కానీ సాధారణ గృహిణిగా కాకుండా జ్ఞానాన్వేషిణిగా నిలిచింది. కాలం సుమారు క్రీ.పూ. 800–700. స్థానం విదేహ రాజ్యం జనక మహారాజు కాలం. ఆమె స్వభావం జిజ్ఞాస, తత్త్వవిమర్శ, ధైర్యం. గ్రంథాల ద్వారా కనిపించే లక్షణాలు ప్రశాంత స్వభావం, స్పష్టమైన ఆలోచన, వినమ్రత, ధైర్యం, భావోద్వేగం కంటే తత్త్వబుద్ధి. ఇవే మనకి అందుబాటులో ఉన్న సమాచారం.
అంతేకాక మైత్రేయి గురించి కొన్ని ప్రత్యేకతలు వివరించారు. వాటిలో సంపదను త్యజించిన స్త్రీ అని, ప్రాచీన కాలంలో ఆస్తి పంచుకోవడం గొప్ప అవకాశమైనా, ఆమె దాన్ని తిరస్కరించిందని పండితుల ఉవాచ. అంతే
3 / 8
కాక ఆమెలో ప్రశ్నించే ధైర్యం ఎక్కువని, యాజ్ఞవల్క్య బోధ మధ్యలో “ఇది నాకు పూర్తిగా అర్థం కాలేదు, మరింత వివరించండి” ఆమె భర్తను ప్రశ్నించేది. ఆ ప్రాచీన వ్యవస్థలో భర్తతో మాట్లాడటానికే చాలా ధైర్యం కూడదీసుకోవలసిన తరుణంలో మైత్రేయి నిస్సంకోచంగా ప్రశ్నించటమే తన జ్ఞానమార్గమని భావించింది.
ఆమె గార్గితో సమకాలీకురాలు, సమాన స్థాయిగా పేరొందారు. గార్గి సభలో ప్రశ్నించింది. మైత్రేయి గృహంలో ప్రశ్నించింది. ఇద్దరూ తత్వంలో సమానులు. కాని మైత్రేయి జనకుడి సభలో ఉండిందన్న దానికి ఆధారాలు లేవు. ఆ సభలో పాల్గొన్నది గార్గి మాత్రమే. ఈ ఇద్దరూ వేర్వేరు సందర్భాల్లో, వేర్వేరు మార్గాల్లో ఉపనిషత్తుల తాత్విక పరిపక్వతకు దోహదం చేశారు.” గార్గి, సభలో ప్రశ్నించిన తాత్విక ధైర్యం. మైత్రేయి, జీవితార్థాన్ని వెలికితీసిన తాత్విక లోతు. ఇద్దరూ ఉపనిషత్తుల రెండు ముఖాలని పండితుల అభిప్రాయం.
ప్రసిధ్ధ మైన విదేహ రాజు జనకుడి సభలో యజ్ఞవల్కుడు, ఉద్దాలక ఆరుణి, అశ్వలాయనుడు, కాహోళుడు, భుజ్యుడు, గార్గివాచక్నవి వంటి మహాతాత్వికులు పాల్గొన్నారు. ఇది ఒక పబ్లిక్ ఫిలసాఫికల్ డిబేట్. గార్గి సభలో నిలబడి యాజ్ఞవల్కుడిని నేరుగా ప్రశ్నిస్తుంది. రెండుసార్లు వాదన చేసినట్టుగా చెప్పబడుతుంది. అందుకే గార్గి సభా తత్వవేత్త. కాని మైత్రేయి జనకుడి సభలోను, పండితుల సభలోను, రాజసభలోను ఎటువంటి తత్వ విచారం చేసినట్టుగా బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తు 2.4, 4.5 అధ్యాయాలలో లేదు.
కాని యాజ్ఞవల్క్యుడు – మైత్రేయి మధ్య వ్యక్తిగత తాత్విక సంభాషణ మాత్రమే జరిగిందని పేర్కొన్నారు. ఆమె యాజ్ఞవల్క్యుడితో వ్యక్తిగతంగా జరిపిన సంభాషణ ద్వారా వేదాంతానికి అంతఃస్వరూపాన్ని ఇచ్చింది. ఇది గృహ పరిసరాల్లో జరుగుతుంది. అంతర్ముఖమైన (introspective) వేదాంత బోధ, మోక్ష, ఆత్మ, అమృతత్వం గురించిన ఉపదేశం మాత్రమే. అందుకే మైత్రేయి అంతఃతాత్విక విచారణకారిణి (private philosopher) అని వివరించారు.
ఎందుకు ఈ తేడా. ఇది చాలా ముఖ్యమైన తాత్విక విషయం. గార్గి, సమాజంలో జ్ఞానస్థాయిని ప్రశ్నిస్తుంది. తత్త్వానికి బాహ్య సరిహద్దులను పరీక్షిస్తుంది. “ప్రపంచానికి ఆధారం ఏమిటి?” అని అడుగుతుంది. మైత్రేయి, జీవనార్థాన్ని ప్రశ్నిస్తుంది.“నేను అమృతత్వాన్ని ఎలా పొందగలను?” అని అడుగుతుంది. తత్త్వాన్ని జీవితంతో అనుసంధానిస్తుంది. ఒకరు లోకాన్ని ప్రశ్నించారు, మరొకరు జీవితాన్ని ప్రశ్నించారు. ఇక మనం మైత్రేయి జ్ఞానోపదేశం, తత్వ విచారం ఎలా పొందిందని ఆమే భర్తతో చేసిన వాదనలను బట్టి మనకు అవగాహనకు వస్తుంది.
మైత్రేయి–యాజ్ఞవల్క్య సంభాషణ (బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తు 2.4). ఈ సంభాషణను ఉపనిషత్తుల హృదయం అని కూడా అంటారు.
యాజ్ఞవల్క్యుడు గృహస్థాశ్రమాన్ని వదలి వనప్రస్థానికి వెళ్లాలని నిర్ణయించే సందర్భంలో, తన ఆస్తిని ఇద్దరు భార్యలకు పంచాలనుకుంటాడు. దానికి మొదటి భార్య కాత్యాయనీ గృహ జీవితం కోరింది. కాని రెండవ భార్య
4 / 8
అయిన మైత్రేయి జ్ఞానాన్ని కోరింది. లక్ష్యం- బ్రహ్మజ్ఞానం, దారి – తత్త్వవిచారణ, ప్రతీక- జ్ఞాన దాహం మైత్రేయి తత్వ విచారమైతే, కాత్యాయనికి గృహసుఖం, కర్తవ్యాచరణ, సంప్రదాయం ప్రధానమైనాయి.
అప్పుడు మైత్రేయి తన భర్తను అడిగిన ప్రశ్నే వేదాంత చరిత్రలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది.
“స్వామీ! ఈ సంపదతో నాకు అమృతత్వం లభిస్తుందా?” దానికి యాజ్ఞవల్క్య సమాధానంగా “లేదు మైత్రేయి! ధనంతో అమృతత్వం రాదు. ధనం కేవలం భౌతిక సుఖాన్ని ఇస్తుంది.” అంటాడు.
అప్పుడు మైత్రేయి:
“అయితే నాకు ఆస్తి అవసరం లేదు. నాకు బ్రహ్మజ్ఞానం కావాలి.” అని తన ఖచ్చితమైన అభిప్రాయం వ్యక్తం చేస్తుంది. ఇది ఆమె వైరాగ్యం + తత్త్వజిజ్ఞాసకు నిదర్శనం. మైత్రేయికి బోధించిన తత్త్వసారం.
1.ఆత్మకేంద్ర తత్త్వం యాజ్ఞవల్క్యుడు చెప్పిన ప్రసిద్ధ వాక్యం:
“ఆత్మవా అరే దృష్టవ్యః, శ్రోతవ్యః, మంతవ్యః, నిదిధ్యాసితవ్యః”
అర్థం ఆత్మనే చూడాలి, వినాలి, ఆలోచించాలి, ధ్యానించాలి. ఉపనిషత్తుల కేంద్ర సిద్ధాంతం ఇదే.
2.ప్రేమకూ మూలం ఆత్మే అని అద్భుతమైన మానసిక-తాత్విక విశ్లేషణను యాజ్ఞవల్క్యుడు మైత్రేయికి వివరిస్తాడు.
· భార్యను భార్యగా కాదు — ఆత్మ వల్లే ప్రేమిస్తాం
· భర్తను భర్తగా కాదు — ఆత్మ వల్లే ప్రేమిస్తాం
· కుమారుడు, ధనం, లోకం — అన్నీ ఆత్మ వల్లే ప్రియమైనవి
3.ఆత్మ = బ్రహ్మం. మైత్రేయికి బోధించిన అత్యున్నత సత్యం:
· ఆత్మకు ద్వితీయమేదీ లేదు
· ఆత్మే బ్రహ్మం
· అన్నీ చివరికి ఆత్మలోనే లీనమవుతాయి.
మైత్రేయి కాలం: వేదాంత ప్రారంభ దశ (సుమారు క్రీ.పూ. 800–700). గ్రంథ మూలం: బృహదారణ్యక ఉపనిషత్తు. 2.4 అధ్యాయం. 4.5 అధ్యాయం. పాత్ర: బ్రహ్మవాదినీ (బ్రహ్మజ్ఞానం కోరిన స్త్రీ తత్వవేత్త). సంబంధం: యాజ్ఞవల్క్య మహర్షి భార్య. ఉపనిషత్తుల్లో పేరు స్పష్టంగా పేర్కొనబడిన కొద్ది మంది స్త్రీలలో మైత్రేయి ఒకరు — ఇదే ఆమె గొప్పతనమని ఇదే ఆమె చారిత్రిక స్థానం మని పండితుల అభిప్రాయం.
“బ్రహ్మవాదినీ” అంటే ఏమిటి? వేదకాలంలో స్త్రీలు రెండు రకాలుగా వర్ణించబడ్డారు.
5 / 8

1. సద్యోవధూవులు – గృహజీవితం ఎంచుకున్నవారు
2. బ్రహ్మవాదినులు – బ్రహ్మజ్ఞానం కోరినవారు
   మైత్రేయి రెండవ వర్గానికి చెందినది. ఆమెకు వివాహం గృహసుఖం కోసం కాదు. జ్ఞానసాధనకు ఒక దారి మాత్రమే.
   మైత్రేయి–యాజ్ఞవల్క్య సంభాషణ, సందర్భం. యాజ్ఞవల్క్యుడు గృహస్థాశ్రమం విడిచి వనప్రస్థం / సన్యాసానికి సిద్ధమవుతాడు. తన ఆస్తిని భార్యలైన కాత్యాయనీ, మైత్రేయికి పంచాలనుకుంటాడు.ఇక్కడే మైత్రేయి అడిగిన ప్రశ్న వేదాంత చరిత్రను మార్చింది.
   మైత్రేయి ప్రశ్న – వేదాంతానికి మూలబిందువు
   ప్రశ్న:”స్వామీ! ఈ సంపదతో నేను అమృతత్వాన్ని పొందగలనా?”ఇది సాధారణ ప్రశ్న కాదు.
   ఇది మూడు విషయాలను సూచిస్తుంది:
3. ఆమెకు మరణభయం లేదు, కానీ మరణాతీత స్థితి కావాలి
4. ఆమెకు సంపద విలువ తెలుసు, కానీ అది తుదలక్ష్యం కాదని తెలుసు
5. ఆమెకు మోక్ష జిజ్ఞాస ఉంది
   ఇదే వేదాంతానికి ఆరంభం.
   యాజ్ఞవల్క్య సమాధానం. “న ఆరే అమృతత్వస్య ఆశా అస్తి విట్టేన” (ధనంతో అమృతత్వం రాదు)
   అర్థం: ధనం సుఖం ఇస్తుంది. కానీ శాశ్వతత్వం ఇవ్వదు.
   మైత్రేయి వెంటనే స్పందిస్తుంది:
   “యేనాహం న అమృతా స్యామ్ కిమ్ అహం తేన కుర్యామ్”
   (అమృతత్వం రానిదైతే, అటువంటి దానితో నాకు పనేముంది?) ఇది ఆమె తాత్విక ధైర్యానికి అద్భుత ఉదాహరణ.
   మైత్రేయి ఎంపిక – జ్ఞానమే సంపద ఆమె స్పష్టంగా చెబుతుంది.“నాకు ఆస్తి వద్దు” “నాకు బ్రహ్మజ్ఞానం కావాలి” ఇది త్యాగం కాదు, తత్త్వబుద్ధి.
   యాజ్ఞవల్క్య బోధించిన మహత్తర సిద్ధాంతం ఆత్మకేంద్రీకరణ “ఆత్మవా అరే దృష్టవ్యః, శ్రోతవ్యః, మంతవ్యః, నిదిధ్యాసితవ్యః”
   6 / 8
   అర్థం ఆత్మను తెలుసుకోవాలి. ఆత్మను ధ్యానించాలి.ఆత్మను అనుభవించాలి.ఇదే ఉపనిషత్తుల సారం.
   ప్రేమ తత్త్వం – ప్రపంచంలో అత్యద్భుతమైన విశ్లేషణ
   యాజ్ఞవల్క్యుడు చెబుతాడు: భర్త భర్తగా కాదు → ఆత్మ వల్లే ప్రియుడు. భార్య భార్యగా కాదు → ఆత్మ వల్లే ప్రియురాలు.కుమారుడు, ధనం, లోకం → అన్నీ ఆత్మ వల్లే ప్రేమించబడతాయి
   ఇది భారతీయ తత్త్వంలో తొలి మానసిక విశ్లేషణ.
   ఉపనిషత్తులో ప్రసిద్ధ వాక్యం ఉంది.
   న వా అరే పత్న్యాః కామాయ పతిః ప్రియో భవతి
   ఆత్మనస్తు కామాయ పతిః ప్రియో భవతి
   అర్థం: భార్య కోసం భర్త ప్రియుడు కాదు; ఆత్మ కోసం భర్త ప్రియుడు అవుతాడు.
   ఆత్మ అంటే బ్రహ్మం. ఆత్మకు రెండవది లేదు. ఆత్మే పరమసత్యం. అన్నీ చివరకు ఆత్మలో లీనమవుతాయి. మైత్రేయి ఇదే జ్ఞానం కోరింది.
   మైత్రేయి ప్రత్యేకతలు (లోతైన విశ్లేషణ)
   1) ప్రశ్నించే హక్కు
   ఆమె యాజ్ఞవల్క్య బోధలో మధ్యలోనే చెబుతుంది: “ఇది నాకు ఇంకా స్పష్టంగా లేదు”
   వేదకాలంలో గురువును ప్రశ్నించే హక్కు ఆమెకు ఉంది.
   2) సంపదను తిరస్కరించిన స్త్రీ ఇది త్యాగం కాదు —సారాన్ని గుర్తించిన బుద్ధి.
   3) గార్గితో తుల్యత. గార్గి సభలో ప్రశ్నించింది. మైత్రేయి గృహంలో ప్రశ్నించింది. ఇద్దరూ బ్రహ్మం గురించే ప్రశ్నించారు.
   మైత్రేయి తత్త్వం:నీ విలువ బయట ఉన్న వాటితో కాదు. నీ లోపల ఉన్న ఆత్మబుద్ధితో నిర్ణయించాలి. “ధనం కాదు, జ్ఞానమే అమృతత్వం” అని లోకానికి నేర్పిన మహాస్థ్రీ మైత్రేయి. జీవితం సుఖంగా ఉండాలి కానీ జీవితార్థం తప్పిపోకూడదు. సంబంధాలు ప్రేమకు మూలం.
   యాజ్ఞవల్క్యుడు మైత్రేయికి చెప్పిన అత్యంత లోతైన మాట: “భర్తను భర్తగా కాదు — ఆత్మ వల్లే ప్రేమిస్తాం.”
   7 / 8
   ఆధునిక అన్వయం: సంబంధాలు స్వార్థంపై ఆధారపడితే అవి నిలవవు.“నువ్వు నాకు ఏం ఇస్తావు?” అన్న భావనకు బదులు. “నువ్వు ఉన్నావు కాబట్టి నేను సంపూర్ణుడిని” అన్న భావన రావాలి. ఇది ఎమోషనల్ ఇంటెలిజెన్స్కు మూలం అని విశ్లేషకులు అంటారు.
   మహిళా సాధికారత – మైత్రేయి ఆదర్శం. సంపదను తిరస్కరించింది. జ్ఞానాన్ని ఎంచుకుంది.గురువునే ప్రశ్నించింది.
   ఆధునిక మహిళలకు ఇది చెబుతున్న సందేశం. ఆర్థిక స్వావలంబన ముఖ్యం. కానీ బౌద్ధిక స్వాతంత్ర్యం మరింత ముఖ్యం. ప్రశ్నించే ధైర్యమే నిజమైన సాధికారత. ఆధునిక జీవితంలో ఆందోళన, ఒంటరితనం,అర్థశూన్యత పెరుగుతున్నాయి.
   మైత్రేయి దృష్టిలోని పరిష్కారం. ఆత్మపరిశీలన, మౌనం, లోపలి అవగాహన.ఇవే నేటి mindfulness, self-awareness భావనలకు మూలం. మైత్రేయి తత్త్వం – ఒక వాక్యంలో “బయట సంపాదించేది జీవితం; లోపల తెలుసుకునేది జీవనార్థం.” మైత్రేయి జీవితం మనకు చెబుతున్నది ఒకే ఒక్క సత్యం: “ధనం జీవనానికి అవసరం; జ్ఞానం జీవనార్థానికి అవసరం.” ఈ సత్యం కాలాతీతం. వేదకాలంలో ఎంత నిజమో, ఈ ఆధునిక యుగంలో కూడా అంతే నిజం.
   మైత్రేయి మన ఆధునిక పండితుల దృష్టిలో కూడా మహోన్నత స్త్రీ అయింది.
   మన మాజీ రాష్ట్రపతి స్వర్గీయ డా. ఎస్. రాధాకృష్ణన్ గారు మైత్రేయి గారి గురించి చాలా గొప్పగా చెప్పారు.
   “Vedanta begins with questions like Maitreyi’s.”
   “మైత్రేయి అడిగిన ప్రశ్నలతోనే వేదాంతం ప్రారంభమవుతుంది.” అని చెప్పొచ్చునంటారాయన.
   ఫ్రెడ్రిక్ మాక్స్ ముల్లర్ (Friedrich Max Müller).ఆయన ఒక జర్మన్ మూలాలున్న భాషావేత్త, సంస్కృత పండితుడు, తత్వవేత్త. ఆయన వేదాలు, ఉపనిషత్తులు, భారతీయ తత్వశాస్త్రంను పాశ్చాత్య ప్రపంచానికి పరిచయం చేసిన ప్రముఖ విద్వాంసుడు. ఋగ్వేదాన్ని సంపాదించి, విమర్శాత్మకంగా సవరించి ప్రచురించిన తొలి పండితుల్లో ఒకరు. అంతటి ప్రముఖుడు మన మైత్రేయిని శ్లాఘిస్తూ ఇలా అన్నారు.
   “Maitreyi is the philosophical conscience of the Upanishads.”
   “ఉపనిషత్తుల తాత్విక అంతఃసాక్షి మైత్రేయి.”
   భారత దేశానికి చెందిన ప్రముఖ చరిత్రకారిణి రోమిలా థాపర్ మైత్రేయి గురించి చెబుతూ “Her dialogue shows complete intellectual equality.” “ఆమె సంభాషణ సంపూర్ణమైన మేధో సమానత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది.” అన్నారు.
   8 / 8
   ఇంతటి గొప్ప వ్యక్తుల ప్రశంసలను పొందిన మైత్రేయి నిజంగా స్త్రీ శక్తికి నిదర్శనమని, ప్రశ్నించే హక్కు మహిళలకూ ఉందని మనందరికి మార్గదర్శిగా ఆకాలంలోనే మనకు బాట వేసిందని చెప్పడంలో ఎటువంటి అతిశయోక్తి లేదనిపిస్తుంది.
   భారతీయ తత్త్వచింతనలో తొలి స్త్రీ తత్వవేత్తలలో ఒకరు. స్త్రీ విద్య, తత్త్వచింతనకు ఆదర్శం. నేటికీ పుస్తకాలు, వ్యాసాలు, నాటకాల్లో ప్రేరణగా నిలుస్తుంది. మైత్రేయి ‘ధనం కాదు, జ్ఞానమే అమృతత్వం’ అని లోకానికి చెప్పిన మహాస్త్రీ. స్త్రీ జ్ఞానానికి ప్రతీక, భారతీయ తత్త్వచింతనలో తొలి స్త్రీ స్వరం, నేటికీ స్త్రీ విముక్తి, విద్యా ఉద్యమాలకు ప్రేరణ ఇవే ఆమె వారసత్వంగా నిలుస్తాయని చెబుతారు.
   మైత్రేయి వేదాంత తత్వంలో ఒక మహానుభావి.

ప్రముఖ కవి,కందుకూరి అంజయ్య కలం నుండి జాలువారిన కట్టెపల్క కవితా సంపుటిలోని కట్టెపల్క కవితపై విశ్లేషణా వ్యాసం.పూర్వ కాలంలో బాల్యంలో కట్టెపల్కకు ఒక ప్రత్యేకమైన స్థానం ఉంది.ఇది చదువుకోవడానికి సాధనం మాత్రమే కాదు,ఇందులో ఒక చిన్న పిల్లవాడి జీవితం, అనుభవాలు,పాత జ్ఞాపకాలు గుర్తుకు వస్తాయి. పిల్లవాడు పలకను సిద్ధం చేసుకునే దృశ్యం పాఠకునిలో ఒక రకమైన ఆసక్తిని కలిగిస్తుంది.కట్టె పల్క ఒక జ్ఞాపకాల ఖజానా,చిన్నపిల్ల వాడి ప్రపంచం,బాల్యం, భావోద్వేగాలు,ఆత్మగౌరవం,విద్య, సంస్కృతి,సృజనాత్మకతను ప్రతిబింబిస్తుంది. ఒకప్పుడు కట్టెపల్కకి ఎంతో ప్రాధాన్యత ఉండేది. పాఠశాలకు వెళ్లే ప్రతి పిల్లవాడి చేతిలో కట్టెపల్క కనిపించేది.కవి అంజయ్య చదువుకోవడానికి సాధనమైన కట్టెపల్కను ఆధారంగా తీసుకుని కవితకు ప్రాణం పోశాడు.ఇది ఒక బాలుడి చిన్ననాటి గాథ,ఆనాటి అపురూపమైన జ్ఞాపకాలను సమృద్ధిగా కవితలో చిత్రించాడు.కట్టెపల్క పుస్తకాలతో కూడిన వస్తువు కాదు.అది చిన్నారికి శక్తిని,గర్వాన్ని, గుర్తింపును,భద్రతను అందిస్తుంది.కట్టె పల్క పై చదువు నేర్చిన, తన చిన్ననాటి పాఠశాల అనుభవాలను,అందమైన బాల్యాన్ని అక్షరీకరించడం చక్కగా ఉంది.ఇది తాను బాల్యంలో చదువు నేర్చుకునే క్రమంలో ఎదురైన కష్టాలను, అడ్డంకులను అధిగమించి ధైర్యంగా ముందుకు సాగిన రోజులను,ఆనాటి మధురమైన జ్ఞాపకాలను ప్రతిబింబిస్తుంది.కవి అంజయ్య కట్టెపల్క కవితా చరణాల్లోకి వెళ్లి దృష్టిని సారిద్దాం. కవిత్వానుభూతుల లోకంలో విహరిద్దాం.

“బీరాకు బొగ్గు మెత్తగా దంచి/రెండు వైపుల పూసి ఆరబెట్టితే/నల్లసరం బండలాగ నిగనిగా మెరిసేది/ఈ కవితా పంక్తులు చిన్నప్పటి గ్రామీణ బాలుడికి చదువు పట్ల గల శ్రద్ధ,పలకను అందంగా తీర్చిదిద్దే నైపుణ్యం,సహజత్వాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి.

కట్టెపల్క రాసుకోవడానికి అనుకూలంగా తయారు చేసుకోవడానికి ప్రకృతిలో దొరికే పదార్థాలైన బీర ఆకులు,బొగ్గుతో దంచి పలకపై దట్టంగా పట్టించే పద్ధతి వాడుకలో ఉండేది.ఇలా పాలిష్ చేసిన కట్టెపల్క నల్లసరం బండలాగా నిగనిగ మెరిసేది. కట్టెపల్క మెరవడమే పిల్లాడికి గర్వం,దానిని చూడగానే అతనిలో ఆనందం పొంగిపొర్లేది. గ్రామాల్లో నల్లసరం రాతిబండలు మెరిసిపోతుంటాయి.కవి కట్టెపల్క నల్లసరం బండలాగా మెరిసేది అని చెప్పిన తీరు బాగుంది.
“చేతిలో అమరక/భుజం మీద పెట్టుకొని/ బడికి పోతుంటే బాల భీముడు అనేవారు/మెరిసే కట్టెపల్కను భుజంపై పెట్టుకొని బడికి వెళుతున్న చిన్నారిని బాల భీమునిగా పేర్కొనడం అద్భుతంగా ఉంది.కట్టెపల్కను భుజం మీద పెట్టుకొని తాను వేసే ప్రతి అడుగులో తనపై ఎనలేని ఆత్మవిశ్వాసం, ప్రత్యేకమైన నమ్మకం కలిగేది.అది తనకు బలాన్ని,ధైర్యాన్ని ఇచ్చేది.బడికి వెళ్తుండగా చూసిన గ్రామస్తులు బాల భీముడు అని సంబోధించడం, ఎంతో ఉత్సాహాన్ని,గర్వాన్ని కలిగించేది.ఇది బాల్యంలోని అమాయకత్వాన్ని,చిన్ననాటి సంఘటనల సమాహారంగా సూచిస్తుంది.భుజం మీద పెట్టుకున్న కట్టె పల్కను బలంగా భావించడం, పిల్లాడికి ఆత్మగౌరవం,బలమైన వ్యక్తిత్వం,సామాజిక గుర్తింపును అందించింది.ఇది పిల్లవాడి గ్రామీణ బాల్యంలోని ఈ అసాధారణ దృశ్యం అద్భుతంగా ఉంది.
“నా జోలికి వచ్చిన వాళ్లను జోపడానికి/ ఆయుధం అంగరక్షకుడు పలుకనే/ఈ కవితా పంక్తులలో కట్టెపల్కను అంగరక్షకుడిగా, ఆయుధంగా చెప్పడం,బాల్యంలో కనిపించే అమాయకత్వం,అల్లరి భావనలతో మిళితం చేసిన తీరు బాగుంది. ఆకతాయి పిల్లల చిలిపి చేష్టలు చికాకును కలిగిస్తాయి,భరించలేనివిగా ఉంటాయి. అనవసరంగా తన జోలికి వచ్చిన వారిని జోపడానికి కట్టెపల్క ఆయుధంలా రక్షణను అందించేది.ఇది తనకంటూ ఉన్న చిన్న ప్రపంచానికి చిన్నారి ఊహా శక్తికి,ధైర్యానికి నిదర్శనం.కట్టెపల్క కేవలం చదువుకోవడానికే కాదు,అది పిల్లాడికి రక్షణను కూడా అందిస్తుంది.ఇందులో కట్టెపల్కను అంగ రక్షకుడుగా భావించడం,రాజుల భద్రతను కాపాడే అంగరక్షకుని గుర్తు చేస్తుంది.ఒక చిన్న పిల్లవాడికి కట్టెపల్క కల్పించే రక్షణ దానిపై విశ్వాసం గొప్పగా ఉన్నది అని వర్ణించడం చక్కగా ఉంది.
“బలపం పట్టి అడ్డం పొడువు గీతలు పెడితే/ సాలు పొన్న సాలు పెట్టి/పొతం చేసిన నల్లరేగడి లాగుండేది/కట్టెపల్కపై బలపంతో రాసే అలవాటు పిల్లవాడిలోని శ్రద్ధను,క్రమశిక్షణను ప్రతిబింబిస్తుంది. విద్య నేర్చుకునే చిన్న పిల్లాడి ప్రపంచంలో భాగంగా బలపం పట్టుకుని కట్టెపల్కపై సన్నని గీతలు గీయడం,రాయడం అనేది అతని సహజ స్వభావాన్ని తెలుపుతుంది.కాన్వాస్ పై చిత్రాలు గీసే కళాకారుడిని పోలి కట్టెపల్కపై అక్షరాలు దిద్దే చిన్నారి కనిపిస్తున్నాడు.పలకపై బలపంతో దిద్దిన ఆ మొదటి అక్షరాలు,నేర్చుకున్న విద్య అతనిలోని వ్యక్తిత్వాన్ని మలిచే మొదటి మెట్టు.విద్య జీవితానికి పునాది.అతని భవిష్యత్తు వృద్ధికి,జ్ఞానానికి,నిర్ణయ శక్తికి,జీవన దర్శనానికి మొదటి రూప కల్పన. ఉపాధ్యాయుడి బోధన ద్వారా పిల్లవాడు చదువు నేర్చుకుని జ్ఞానాన్ని పొందుతాడు.చదువు అందించిన జ్ఞానం జీవితంలో ఎదురయ్యే సమస్యలకు పరిష్కారం చూపడానికి మరియు ప్రపంచాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి దోహదపడతుంది. కట్టెపల్క ఒక చిన్నారి చేతిలో ఉన్నప్పుడు అది చదువుకి ఆరంభం.జ్ఞానానికి ప్రవేశ ద్వారం.అది భవిష్యత్తుకు పునాదిగా,సంస్కృతికి జ్ఞాపకంగా చిరస్థాయిగా నిలుస్తుంది.
“పొతం చేసిన నల్లరేగడి లాగుండేది/రైతు పొలంలో దుక్కి దున్ని వ్యవసాయానికి అనువగునట్లుగా పొతం చేసిన నల్లరేగడి భూమిలా కట్టెపల్క ఉంది. ప్రతి పిల్లవాడు ఒక కళాకారుడే.నల్లరేగడి పూత వలె మెరిసే కట్టెపల్క ఒక గ్రామీణ సౌందర్య చిహ్నం. అది అక్షరాల భాషను నేర్పిన గురువులా ఉంటుంది. చిన్ననాటి అలవాట్లు,చదువు పట్ల ఆకర్షణ పలక మీదే మొదలయ్యేది.ఈ రోజు ఆధునిక టెక్నాలజీ పెరిగింది. కంప్యూటర్,ల్యాప్ టాప్,స్మార్ట్ ఫోన్, డిజిటల్ పాఠాలు వచ్చిన తర్వాత వాటి వాడకం తగ్గింది.కట్టెపలకపై దిద్దిన అక్షరాలు,అది ఇచ్చిన ఆత్మవిశ్వాసం,చదువు విలువ మరిచిపోలేనిది. కట్టెపల్క పిల్లల బాల్యంలోని ఒక చిన్న వస్తువు అయినప్పటికి ఎంత గొప్ప భావాలను, జ్ఞాపకాలను,విలువలను అందించగలదో ఈ కవిత అద్భుతంగా తెలియజేస్తుంది. కట్టెపల్క ఒక వస్తువు కాదు.ఒక యుగం,ఒక జీవన పాఠం,ఒక చిన్నారి చేతుల్లో మొదలైన మహాప్రస్థానం.పాతకాలం పాఠశాలల్లో చదివిన వారందరికీ కట్టెపల్క సరైన గుర్తింపును పొందింది.ఆనాడు అదే ఉత్తమం. కట్టెపల్కను భుజంపై పెట్టుకోవడం ఇది పిల్లాడి వ్యక్తిత్వానికి మొదటి రూపం. ఆనాడు అదే రక్షణ కవచం.అది తోడుగా ఉంటే ఒంటరిగా అనిపించేది కాదు.కట్టె పలకపై అక్షరాలు దిద్దడం,గీతలు గీయడం అది వారి కళ,దానిని చూసిన వెంటనే పాతకాలపు విద్య,ఆ తరానికి చెందిన బాల్య స్మృతులు గుర్తుకు వస్తాయి.కట్టెపల్క అతని బలం,రక్షణ,ఆత్మగౌరవం,చిన్న ప్రపంచం అని చెప్పిన తీరు వాస్తవికంగా ఉంది.
“అక్షరం పొన్న అక్షరం పొదుగుతుంటే/గొర్రు పట్టి జొన్నపోత పోసినట్టుండేది/ఈ కవితా పంక్తులు గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని వ్యవసాయ పద్ధతిని అక్షరాలు రాయడంలోని సున్నితమైన అనుబంధాన్ని ఎంతో సహజంగా ప్రతిబింబిస్తున్నది.ఇక్కడ అక్షరం కేవలం భాషా చిహ్నం కాదు.అది జ్ఞానానికి అవగాహనకు ప్రతీక.ఒక అక్షరం మరొక అక్షరంతో కూర్చడం అనేది విద్య క్రమంగా,సహజంగా,మనసులో స్థిరపడుతున్న ప్రక్రియను సూచిస్తుంది.చదువు అనేది యాంత్రికమైన చర్య కాదు.జీవంతో కూడిన సృజనాత్మక భావనను వ్యక్తపరుస్తుంది.పెరడు దున్ని జొన్నవిత్తు నాటి రైతు చూపే శ్రద్ధ,ఓర్పు, నమ్మకం అనే లక్షణాలు ఇక్కడ అక్షర విద్యలోను ప్రతిఫలిస్తున్నాయి.ఈ ఉపమానం గ్రామీణ జీవన నేపథ్యాన్ని బలంగా ఆవిష్కరిస్తుంది.అక్షరాలు నేర్చుకోవడం అనేది విత్తనాలు నేలలో నాటినట్టే, వెంటనే ఫలితం కనిపించకపోయినా,కాలక్రమేణా అవి పంటగా ఎదుగుతాయి.ఈ కవితా పంక్తులలో కవి విద్యను గ్రామీణ వ్యవసాయంతో పోల్చి చదువు మన జీవనానికి ఎంత సహజమైనదో,ఎంత శ్రమతో కూడినదో తెలియజేస్తున్నాడు.కట్టెపల్కపై అక్షరాలు రాయడం ఒక వ్యవసాయ కార్యంలా,శ్రమతో కూడిన పనిలా చిత్రీకరించబడింది.ఇది గ్రామీణ జీవనానికి విద్య ఎంత దగ్గరగా ఉందో సూచిస్తుంది.
“అ నుండి ఱ వరకు రాసిన అక్షరాలు పాలు పట్టిన జొన్న కంకులై పలకరించేవి/ఈ కవితా పంక్తులు అక్షర విద్యను గ్రామీణ జీవన అనుభవంతో మేళవిస్తూ – భాష – సంస్కృతి – కాల ప్రవాహాల మధ్య సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది.ఇక్కడ అ నుండి ఱ వరకు అనేది క్రమబద్ధమైన తెలుగు అక్షరమాల సంపూర్ణతను సూచిస్తుంది.పాలు పట్టిన జొన్న కంకులు అన్నది పరిణతి చెందుతున్న గింజల దశను సూచిస్తుంది.అక్షరాలు అలా పలకరించేవిగా మారడం అంటే అవి కాగితంపై నిశ్చలంగా,చిహ్నాల రూపంలో కాకుండా జీవంతో కూడిన స్నేహితుల్లా విద్యార్థిని ఆహ్వానిస్తున్నట్లుగా అనిపించడం, నేర్చుకున్న అక్షరాలు జ్ఞానంగా,అనుభవంగా మనసులో నిలిచిన దశను ప్రతిబింబిస్తుంది.ఈ కవితా పంక్తులలో అక్షర విద్యను పంట ఎదుగుదలతో పోల్చి భాషా సంపదను గ్రామీణ సౌందర్యంతో అనుసంధానించారు.అక్షరాలు పాలు పట్టిన జొన్న కంకుల్లా కనిపించడం – విద్య ఫలప్రదమైన దశకు చేరుతున్నది అనే ఆనందాన్ని, భాష పట్ల ఉన్న సాన్నిహిత్యాన్ని,అలాగే కాలంతో పాటు మారిపోయిన అక్షరాల పట్ల ఉన్న నోస్టాల్జియాను ఒకే సారి వ్యక్తం చేస్తుంది. అక్షరాలను జొన్న కంకులతో పోల్చడం,చాలా అందమైన ఉపమానం.అక్షరాలు పిల్లల మనసులో ఫలవంతంగా ఎదుగుతున్న పంటలుగా మారాయి. విద్య అంటే కేవలం చదువు కాదు.అది జీవనానికి ఆహారం అన్న భావం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది.

“వర్ణమాల నేర్చుకుంటేనే/వర్ణాన్ని జయించినట్టు అనిపించేది/ఈ కవితా పంక్తులు అక్షర విద్యకు ఉన్న అంతర్గత గౌరవాన్ని,భాషా చైతన్యాన్ని గాఢమైన రీతిలో వ్యక్తపరుస్తాయి.ఇక్కడ వర్ణమాల అనేది అక్షరాల సమాహారం మాత్రమే కాదు.జ్ఞానానికి అలంకారమైన దండ.వర్ణం అంటే అక్షరం,కులం/ జాతి,రంగు,స్వభావం వంటి అర్థాలు ఉన్నాయి. రంగులను వర్ణం అంటారు.హిందూ ధర్మంలో సమాజాన్ని బ్రాహ్మణ,క్షత్రియ,వైశ్య,శూద్ర నాలుగు ప్రధాన వర్ణాలుగా విభజించడానికి జాతి పదం వర్ణంగా ఉపయోగించబడుతుంది. తెలుగులో అక్షరాలను కూడా వర్ణాలు అంటారు.విడివిడిగా ఉన్న అక్షరాలు ఒక క్రమంలో,ఒక శైలిలో గుచ్చబడినప్పుడు అవి భాషగా,భావవ్యక్తీకరణగా మారుతాయి.కవి ఈ పదాన్ని ఉపయోగించడం ద్వారా అక్షరాల మధ్య ఉన్న సౌందర్యంను, సంపూర్ణతను సూచిస్తున్నాడు.వర్ణాన్ని జయించినట్టు అనిపించేది.ఇది అత్యంత భావగర్బితమైనది.జయం అనేది ఇక్కడ ఇతరులపై సాధించిన గెలుపు కాదు,అజ్ఞానంపై సాధించిన అంతర్గత విజయం.ఒక్కో అక్షరాన్ని నేర్చుకోవడం అంటే భాషలోని ఒక్కో అడ్డంకిని దాటడం, భావవ్యక్తీకరణకు మార్గాన్ని తెరవడం,వర్ణమాలపై పట్టు సాధించినప్పుడు అక్షరాలపై అధికారం కలిగినట్టుగా వాటిని తన భావాలకు లోబర్చుకున్నట్టుగా అనిపిస్తుంది.ఈ కవితా పంక్తుల్లో విద్య ఒక యుద్ధంలా కాకుండా,సాధనగా ఆవిష్కృతమవుతుంది.అక్షరాలు ఒకప్పుడు అపరిచితమైనవిగా కనిపించినా వర్ణమాలగా క్రమబద్ధం అయినప్పుడు అవి జయించదగినవిగా మారతాయి.కవి బాల్య అనుభవాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని చదువు ఒక విజయం,భాష ఒక సాధన, అక్షరాల అవగాహన ఆత్మవిశ్వాసానికి మూలం అనే భావాన్ని సున్నితంగా వ్యక్తం చేశాడు.వర్ణమాల నేర్చుకోవడం అంటే కేవలం చదవడం,రాయడం మాత్రమే కాదు.భాషా లోకాన్ని జయించి తన భావాలకు అనుగుణంగా అక్షర రూపం ఇవ్వడం అనేది గొప్ప అనుభూతిని కలిగిస్తుంది.అక్షరాలు నేర్చుకోవడం ద్వారా వ్యక్తి తనపై సమాజం మోపిన మౌనాన్ని చెరిపేసుకుని తన అస్తిత్వాన్ని ప్రకటించుకుని చైతన్యాన్ని పొందుతాడు.విద్య అతనిని వర్ణ వ్యవస్థ అనే అడ్డుగోడను దాటే శక్తిగా మారుతుంది.చదువు వల్ల కలిగే ఆత్మవిశ్వాసం, స్వీయ గౌరవం,ఇవి కులపరమైన పరిమితులను ప్రశ్నించే చైతన్యంగా రూపాంతరం చెందుతాయి. అక్షర జ్ఞానం అంటే కేవలం పుస్తకాల జ్ఞానం కాదు. అది ఆలోచనల స్వేచ్ఛ,ప్రశ్నించే ధైర్యం,వివక్షను దాటి సమానత్వాన్ని సాధించాలనే తపన.వర్ణాన్ని జయించడం అనేది సమాజంలోని అసమానతలను అధిగమించడం. సంఘంలోని కుల వ్యవస్థను జయించినట్లుగా భావించవచ్చు.
“పాఠాలు వెంట వెంటనే అప్పగిస్తుంటే/పంతులు గుండెలో దడ మొదలయ్యేది/ఇది విరామం లేకుండా పాఠాలు అప్పగించడం పిల్లవాడి బుద్ధి తీక్షణతను విద్య నేర్చుకోవడంలోని నిరంతర సాధనను ప్రకటిస్తుంది.చదువు ఇక్కడ ఆనందంగా కాక బాధ్యతగా మారిన క్షణాన్ని కవి గుర్తు చేస్తాడు. సాధారణంగా చదువు నేర్చుకునేటప్పుడు భయపడేది విద్యార్థి.కానీ,ఇక్కడ చక్కగా చదువు నేర్చుకున్న విద్యార్థి వల్ల పంతులుకు గుండెలో దడ మొదలవుతుంది.ఇది కవి చేసిన ముఖ్యమైన భావ విప్లవం.గురువు చెప్పిన పాఠాలను చక్కగా నేర్చుకొని వెంట వెంటనే విద్యార్థి అప్పగిస్తుంటే అతనికి చదువు పట్ల గల అసాధారణ శ్రద్ధను, క్రమశిక్షణను తెలియచేస్తుంది.ఒక్క క్షణం ఆలస్యం చేయకుండా,తప్పులు లేకుండా,నిర్ణీత సమయానికి పాఠాలు అప్పగించడం, విద్యార్థి తన బాధ్యతను పూర్తిగా నిర్వర్తిస్తున్న స్థితిని తెలియజేస్తుంది.ఇది సాధారణ పరిస్థితి కాదు.ఇది గురువు అంచనాలను సవాలు చేసే స్థాయి.ఇక్కడ పంతులుకు కలిగిన భయం ఏమిటి? శిక్షించాల్సిన అవసరం లేకపోవడం వల్ల వచ్చిన భయం కాదు.అది బాధ్యత,ప్రతిష్ట, అధికారం కదిలిపోవడం వల్ల వచ్చిన భయం. పాఠాలు వెంట వెంటనే అప్పగించే విద్యార్థి ముందు గురువు తన కఠినత్వాన్ని ప్రయోగించే అవకాశం కోల్పోతాడు.శిక్ష ద్వారా నిలబెట్టుకున్న అధికారానికి ఇది ఒక మౌన సవాలు.అందుకే పంతులుకు అంతర్గత అసౌకర్యం కలుగుతుంది.గురువు వ్యవస్థలో తప్పు పట్టడం ఒక అలవాటుగా మారినప్పుడు,తప్పులు లేకుండా చక్కగా చదువుకున్న విద్యార్థి అతనికి ఒత్తిడిని కలిగిస్తాడు. విద్యార్థి తప్పు లేకపోతే శిక్షించలేడు.శిక్ష లేకపోతే తన ఆధిపత్యం తగ్గిపోతుంది ఏమో అన్న భయం పంతులు గుండెల్లో దడగా మారుతుంది.విద్యార్థి బాగా నేర్చుకుంటే గురువుకి ఆనందం కలగాలి. కానీ,ఇక్కడ గురువుకి భయం కలగడం,అప్పటి విద్యా వ్యవస్థలో గురువు పాత్ర బోధకుడిగా కాక నియంత్రకుడిగా మారిపోయింది అని సూచిస్తుంది. ఈ అంతర్ముఖ విరోధమే గురువు గుండెలో దడగా వ్యక్తమవుతుంది.విద్యార్థి బాగా చదువుకొని చక్కగా పాఠాలు అప్పజెప్పినప్పుడు ఇతరుల ముందు గురువు అప్రమత్తంగా ఉండాలి.ప్రశ్నలు,లోపాలు వెతకాలి.తన స్థాయి తగ్గకుండా జాగ్రత్తపడాలి.ఈ సామాజిక ఒత్తిడి భయానికి కారణం.ఈ కవితా పంక్తి ద్వారా కవి చెప్పేది ఏమిటి?అప్పటి విద్యావ్యవస్థలో భయం విద్యార్థి నుంచి గురువు వైపు కూడా ప్రవహించేది.చదువు జ్ఞానోత్సవం కాక, అధికార – ఆధిపత్యాల ఆటగా మారినప్పుడు,నిజాయితీగా నేర్చుకున్న విద్యార్థి కూడా గురువుకు అసౌకర్యాన్ని కలిగిస్తాడు.అందు వల్ల పంతులుకు వచ్చిన గుండెలో దడ భయానికి కాదు.తన అధికారం,తన పాత్ర,తన వ్యవస్థ పై పడిన మౌన ప్రశ్నకు ప్రతిధ్వని.ఈ కవితా పంక్తులు – ముఖ్యంగా బాల్యంలోని భయం శిక్ష, గర్వం,ఆనందం అన్నిటిని నిర్బంధం లేకుండా నిజాయితీగా ఆవిష్కరిస్తుంది.
“తొక్కుడు బండ తొవ్వలో పడుతుందని/ అదిమిపట్టేవాడు/ఇది శారీరక శిక్షణ ద్వారా క్రమశిక్షణను నేర్పే పద్ధతికి సంకేతం.విద్యతో పాటు భయం కూడా ఎలా కలిసి నడిచేదో తెలియ జేస్తుంది.ఈ కవితా పంక్తి గ్రామీణ జీవన అనుభవాన్ని బలమైన ప్రతీకాత్మకతతో ఆవిష్కరిస్తుంది.తొక్కుడు బండ అన్నది నియంత్రణ లేకపోతే ప్రమాదం కలిగించే శక్తిని సూచిస్తుంది. తొవ్వ అంటే దారి.అది జీవిత ప్రయాణంలో ఎదురయ్యే సవాళ్లకు,ప్రమాదకర పరిస్థితులకు రూపకం. అదిమి పట్టేవాడు అనే పదం అప్రమత్తతకు,బాధ్యతాయుతమైన నియంత్రణకు ప్రతీక. ప్రమాదం సంభవించే లోపు దాన్ని అడ్డుకునే జాగ్రత్త,అనుభవం,చైతన్యం ఇందులో ప్రతిఫలిస్తాయి.ఇది కేవలం శారీరక చర్య కాదు : మానసిక స్థితి – భయం కాదు,బాధ్యత – అనే భావనను బలపరుస్తుంది.ఈ కవితా పంక్తిలో కవి ఒక సామాజిక సత్యాన్ని ఆవిష్కరిస్తాడు.నియంత్రణ లేని శక్తి వినాశానికి దారి తీస్తుంది.జాగ్రత్తతో కూడిన నియంత్రణే భద్రతకు మార్గం అనే తత్వాన్ని సులభసాధ్యంగా పాఠకుడి హృదయంలో నాటే శిల్పం ఇది.ఈ కవితా పంక్తి అజాగ్రత్తగా ఉంటే ప్రమాదం,జాగ్రత్తగా ఉంటే భద్రత కలుగుతుందనే బాధ్యతాయుతమైన జీవన దృష్టిని ప్రతిపాదిస్తుంది.
“నవ్వుకుంటూ తొడపాశం పెడితే/నరకం కనబడేది/ గురువు నవ్వే ముఖం వెనుక దాగిన శిక్ష పిల్లవాడి దృష్టిలో నరకప్రాయంగా ఉంటుంది.నవ్వుకుంటూ అనే పదం మాయను,మృదుత్వాన్ని,పైకి కనిపించే అమాయకత్వాన్ని సూచిస్తుంది. కానీ,అదే నవ్వు వెనుక దాగి ఉన్నది తొడ పాశం,అది బంధనం, మోసం,అణిచివేతకు ప్రతీక.నవ్వుతూ ప్రారంభమైన బంధం చివరకు వ్యక్తిని నిస్సహాయ స్థితిలోకి నెట్టడం – అదే నరకం కనబడేది అన్న అనుభూతి.ఇక్కడ నరకం అనేది మతపరమైన భావన కాదు.అది జీవితంలోని ఎదురయ్యే బాధ,అవమానం, మోసపూరిత సాన్నిహిత్యం.వ్యక్తి స్వేచ్ఛను హరించగా లోపల నరకతుల్యమైన వేదన ఉద్భవిస్తుంది అని కవి చెబుతాడు.పైకి ప్రేమగా, నవ్వుగా కనిపించే సంబంధాలు,ఎలా హింసాత్మకంగా మారుతాయో.కవి బలమైన ప్రతీకలతో ఆవిష్కరించాడు.
“డస్టర్ తోని దవడల మీద పొడిస్తే/దండగ మాలిన చదువు అనిపించేది/ఇక్కడ శిక్షల వల్ల చదువు పట్ల విరక్తి కలుగుతుంది అనే విషయం ఇందులో ఉంది. ఈ కవితా పంక్తులు విద్యావ్యవస్థలోని నిర్దయతను, బాలుర మనసుపై పడే హింసాత్మక ముద్రను హృదయ విదారకమైన స్థితిని ఆవిష్కరిస్తాయి. జ్ఞానాన్ని అందించాల్సిన గురువు చేతిలోని డస్టర్ – బ్లాక్ బోర్డ్ తుడవడానికి ఉపయోగించే సాధనం – ఇక్కడ శిక్షించడానికి వాడబడుతున్నది. దవడల మీద పొడిస్తే అనే పదం – శారీరక వేదన మాత్రమే కాదు.బాలుడి గౌరవానికి కలిగే గాయాన్ని కూడా సూచిస్తుంది.పిల్లవాడి ముఖంపైన పడ్డ దెబ్బ వల్ల అతని మనసులో భయం,అవమానం చోటు చేసుకుంటుంది.గురువు అసహనం పిల్లవాడిపై హింసగా మారిన క్షణమే విద్య తన మానవీయతను కోల్పోతుంది.అందుకే బాలుడికి ఇది దండగ మాలిన చదువు అన్న భావన కలుగుతుంది.చదువు పట్ల ప్రేమ,ఆసక్తి పెరగాల్సిన వయసులో భయం,ద్వేషం కలుగుతుంది.ఇది చదువుపై కాదు – చదువును బలవంతంగా,హింసతో నేర్పే విధానంపై వచ్చిన నిరసన.ఇక్కడ దండగ అనే పదం చదువు వ్యర్థం అని కాదు.హింసతో కూడిన చదువు నిరర్ధకం అనిపిస్తుంది.ఈ కవితా పంక్తుల ద్వారా కవి విద్యా వ్యవస్థ పై మౌన విమర్శ చేస్తాడు. బాల్యాన్ని సృజనాత్మకంగా వికసింప చేయాల్సిన పాఠశాల భయాన్ని నింపే స్థలంగా మారినప్పుడు,చదువు తన అసలు లక్ష్యాన్ని కోల్పోతుంది అని సూచిస్తాడు. కవితలోని ఈ దృశ్యం విద్య అనే పవిత్ర ప్రక్రియపై పడిన మచ్చగా నిలుస్తుంది.కవి ఈ కవితా పంక్తులలో హింసాత్మక బోధన వల్ల కలిగే భయాన్ని, చదువు పట్ల విరక్తి కలుగడాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తునే మానవత్వంతో కూడిన విద్యా బోధన యొక్క ఆవశ్యకతను బలంగా ప్రతిపాదిస్తున్నాడు.
“అందరిలో అగ్రభాగాన నిలిస్తే/ఆకాశాన్ని అందుకున్నట్టుండేది/విద్య ద్వారా లభించే గౌరవం, ఆనందం ఈ కవితా పంక్తిలో శిఖరానికి చేరుతుంది. ఈ కవిత గ్రామీణ బాల్యాన్ని,పాత విద్యావిధానాన్ని, విద్యలోని కఠినత్వం,ఆనందం,సహజ ఉపమానాలతో భావోద్వేగంతో వ్యక్తపరుస్తుంది.ఇది కేవలం ఒక వ్యక్తి జ్ఞాపకం కాదు.ఒక తరం విద్య, అనుభవానికి అద్దం పట్టిన కవిత.కట్టెపల్క కవిత చదువు ద్వారా బాలుడికి కలిగే ఆనందాన్ని, ఆత్మవిశ్వాసాన్ని,ఆశా పూరిత దృక్పధాన్ని హృద్యంగా ప్రతిబింబిస్తున్నది. కట్టెపల్క పై అక్షరాలు దిద్దుకుంటూ గురువు చెప్పిన పాఠాలను శ్రమతో నేర్చుకుని పిల్లవాడు ఇతరుల కంటే ముందు ఉండ గలిగిన క్షణం అతని జీవితంలో ఒక విజయోత్సవంలా మారుతుంది.అందరిలో అగ్ర భాగాన నిలిస్తే అది కేవలం శ్రేణిలో ముందు ఉండడం మాత్రమే కాదు.తనపై తనకు కలిగిన నమ్మకాన్ని అణిచివేతల మధ్య ఎదగగలిగిన గర్వాన్ని సూచిస్తుంది. ఇది పోటీ భావన కంటే సాధన ఫలితంగా వచ్చిన గెలుపు,అక్షర జ్ఞానం అనే చిన్న అడుగు అతని మనసును పెద్ద స్వప్నాల వైపు తీసుకొని వెళ్తుంది.ఆకాశాన్ని అందుకున్నట్టు ఉండేది అనే ఉపమానం, బాలుడి మనసులోని సున్నితమైన కలల విస్తృతిని ప్రతీకాత్మకంగా చూపుతుంది. ఆకాశం – అపారమైన అవకాశాలకు, అంతులేని ఆశలకు సంకేతం.పిల్లవాడికి చదువు ద్వారా తన స్థితి మారుతుంది అనే అపారమైన నమ్మకం కలుగుతుంది.కవి చదువు యొక్క సానుకూల శక్తిని ప్రశంసిస్తాడు.శిక్ష, భయం,అవమానం చూపిన ఇతర పంక్తులతో పోలిస్తే ఇవి ముఖ్యంగా చదువు యొక్క ప్రాముఖ్యతను వ్యక్తం చేస్తున్నాయి. కట్టెపల్క అనే సాధారణ పరికరం కూడా సరైన మార్గ నిర్దేశం లభిస్తే బాలుడిని ఆకాశాన్ని అందుకునే స్థాయికి చేర్చగలదు అనే ఆశావాహ దృక్పథం ఇక్కడ వ్యక్తం అవుతుంది‌.ఈ కవితా పంక్తులు గ్రామీణ పాఠశాల జీవితంలోని బాల్య స్మృతులు, విద్య, అనుభవాలను చాలా సహజమైన ఉపమానాలు, ప్రతీకలతో ఆవిష్కరిస్తాయి.కవి తన చిన్ననాటి పాఠశాల అనుభవాన్ని ఒక జీవన దృశ్యంగా మన ముందు ఉంచుతాడు.కట్టె పల్క అనేది కేవలం ఒక పలక కాదు.అది ఒక కాలానికి,ఒక జీవన విధానానికి చిహ్నం.మొదటిసారిగా కట్టెపల్క పై అక్షరాలు దిద్దడం అనేది కేవలం చదువునకు ప్రారంభం కాదు. అది వారి జీవిత ప్రస్థానానికి మొదటి అడుగులుగా నిలుస్తుంది.కట్టెపల్క జ్ఞానానికి మొదటి వెలుగు. విద్యా లోకానికి ద్వారం.భవిష్యత్తు నిర్మాణానికి సోఫానం.కట్టెపల్క పై శ్రమతో నేర్చుకున్న అక్షరాలు పిల్లవాడి జీవితమంతా తోడుగా ఉంటాయి.కాలం మారినా,అక్షరాలు విలువ ఎప్పటికి తగ్గదు. విద్యకు జీవితాన్ని మలిచే శక్తి ఉంది. కట్టెపల్క కవిత అందించే ముఖ్యమైన సందేశం ఇది.విద్య మనిషిని తీర్చిదిద్దే గొప్ప ఆయుధం.బాల్యంలో కట్టెపల్క పై దిద్దిన అక్షరాలు అందించిన జ్ఞానం జీవితంలో ముందుకు సాగడానికి తోడ్పడుతుంది.ఈ కవితా పంక్తులు శ్రమ,విజయం,స్వప్నాల విస్తరణ అనే జీవన సత్యాన్ని బాల్య అనుభవాల ద్వారా ప్రతీకాత్మకంగా ఆవిష్కరిస్తుంది.విద్యా వ్యవస్థలో భాగమైన కట్టెపల్క గురించి చక్కటి కవితను అందించిన కవి అంజయ్యను అభినందిస్తున్నాను.వారు మరిన్ని మంచి కవితా సుమాలు విరబూయించాలని మనసారా కోరుకుంటున్నాను.
కందుకూరి అంజయ్య తేది 04 – 08 – 1960 రోజున జన్మించారు.వీరి తల్లిదండ్రులు: లక్ష్మి,రాజయ్య గారలు.వీరు గుల్లకోట గ్రామం,వెల్గటూర్ మండలం, ఉమ్మడి కరీంనగర్ జిల్లాకు చెందినవారు.వీరు 1 వ తరగతి నుండి 6 వ తరగతి వరకు ప్రభుత్వ ప్రాథమిక పాఠశాల,గుల్లకోట గ్రామంలో చదివారు. వీరు గుల్లకోట నుండి మూడు కిలోమీటర్ల దూరంలో గల ఎండపెల్లి గ్రామంనకు నడిచి వెళ్ళి 7 వ తరగతి నుండి 10 వ తరగతి వరకు గవర్నమెంట్ హై స్కూల్,ఎండపల్లి గ్రామంలో చదివారు.వీరు ఇంటర్మీడియట్ బై.పిసి.బిషప్ సాలమన్ జూనియర్ కాలేజి,కరీంనగర్ లో చదివారు.వీరు బి.ఎస్సీ.డిగ్రీ శ్రీ రాజరాజేశ్వర ప్రభుత్వ డిగ్రీ కళాశాల,
కరీంనగర్ లో చదివారు.వీరు ఎం.ఏ. (తెలుగు), ఎం.ఫిల్.డిగ్రీ పూర్తి చేశారు.వీరు కేంద్రీయ విశ్వవిద్యాలయం,హైదరాబాదు నుండి చెరబండరాజు నవలలు అను అంశం పై పరిశోధన చేసి 1989 సంవత్సరంలో ఎం.ఫిల్. డిగ్రీని పొందారు.శ్రీ కె.కె. రంగనాథాచార్యులుగారు పర్యవేక్షకులుగా వ్యవహరించారు.వీరు1990లో చేనేత & జౌళి శాఖలో అసిస్టెంట్ డెవలప్ మెంట్ ఆఫీసర్ గా నియమింపబడ్డారు.వీరు తేది 31 – 08 – 2018 రోజున డిప్యూటీ డైరెక్టర్ గా రిటైర్ అయ్యారు. వీరు సాహితీ సోపతి, ఎన్నీల ముచ్చట్లు,తెలంగాణ రచయితల వేదిక వంటి పలు సంస్థల ద్వారా విశిష్టమైన సేవలు అందిస్తున్నారు.
కవి అంజయ్య ముద్రిత రచనలు :
1.కట్టెపల్క కవితా సంపుటి,2013.
2.జమిడిక కవితా సంపుటి,2023.
3.కదలిక సాహిత్య వ్యాసాలు,2024.
4.వడపోత కందుకూరి అంజయ్య కవిత్వంపై అనుశీలనా వ్యాసాలు,2025.
కవి అంజయ్య పొందిన పురస్కారాలు :
1.అలిశెట్టి ప్రభాకర్ పురస్కారం,2014లో పొందారు.
2.అక్కెపెల్లి ఫౌండేషన్ సినారే అవార్డు 2021లో అందుకున్నారు.
3.తెలంగాణ సారస్వత పరిషత్ డాక్టర్
రావికంటి వాసునందన్ ధర్మనిధి పురస్కారం,2025లో పొందారు.

పుట్టినింటి వారు తనవాడంటే మెట్టినింటి వారు తమ వంశోద్ధారకుడంటారు. అటువంటి విధంగా మాతృభూమితో మల్లెల పందిరి వోలె అల్లుకున్న మమతల బంధం శ్రీ సామల సదాశివ గారిది.    కుమ్రం భీమ్ జిల్లా, ఆసిఫాబాద్ పెన వేసుకున్నది. రెండు శతాబ్దాల క్రింద భారత్ ను వదిలి పెట్టిన కుటుంబమైన “రుషియెనాకో” బ్రిటన్ అధ్యక్షుడు కావడంతో మా భారతీయుడు ఆంగ్ల దేశానికి అధిపతి అయ్యాడని ఆనందించే పేగు బంధం మనది. ఇక వంద శాతం గ్రామీణ వ్యవహారిక భాషలో “యాది”ని రచించిన సామల సదాశివ గారిని ఆసిఫాబాద్ ఏల మరిచి యుండగలదు. కృష్ణుడు యశోదమ్మ ఒడిలో పెరిగినా, సేద తీరినా దేవకీ వసుదేవుల పుత్రుడే !

తెలంగాణలో తెలుగు భాషకే వన్నె తెచ్చిన సామల సదాశివ దహెగాం మండలంలో తెనుగు పల్లెలో పుట్టటం యాదృచ్చికమే. కాని అదే కీర్తి కిరీటంలో కలికితురాయి. అందుకే ఆయన “అందరి బంధువయ్యాడు”. మా నాన్న కీIIశేII దేవరాజు సాంబమూర్తి గారితో సహచరునిగా డిప్యూటీ ఇన్స్ పెక్టర్ ఆఫ్ స్కూల్స్ గా పని చేయటంతో మాకు ఆత్మీయ అనుబంధం సదాశివ గారి కుటుంబంతో ఏర్పడింది.

సామల సదాశివ గారి తండ్రి నాగయ్య గారు తాలూకా కేంద్రమైన వాంకిడిలో ఉద్యోగ రీత్యా పని చేసినా అక్కడి ప్రజలతో మమేకమై ఎందరో విద్యార్థులకు గురువుగా ఇరుగు పొరుగులకు పితృ సమతుల్యంగా వాత్సల్యం అందించారు. అప్పుడే “గయోపాఖ్యానం” నాటకం వ్రాసి వేషాలు వేయించి దర్శకత్వం వహించి ప్రదర్శింప జేసారు. ఆ దృశ్యాలన్నీ బాల్యంలో వున్న సదాశివ గారి హృదయ ఫలకంలో సుస్థిర స్థానం పొందాయి. మరాఠీ భాషా ప్రభావం వల్ల పద్యాలు కంఠస్థం చేశారు.

సదాశివ గారి బాల్యం, ప్రాథమిక విద్య వాంకిడి, మిడిల్ విద్య ఆసిఫాబాదులో 7వ తరగతి వరకు సాగింది. అదే తరుణంలో గోండు వీరుడు కుమ్రం భీమ్ గిరిజనుల హక్కుల కోసం పోరాటము చేసి నిజాం ప్రభుత్వ సైనికుల చేతిలో అమరుడయ్యాడు. ఆయన శవంను సదాశివ గారు చదువుతున్న పాఠశాల ముందున్న ప్రభుత్వ ఆసుపత్రికి తీసుకు వచ్చారు. ఆ సంఘటనతో భీం వీరోచిత పోరాటం, గిరిజనుల కష్టాలు, ప్రభుత్వ మొండి వైఖరి ఆయన మనసుపై సుస్థిర స్థానం పొంది ఆలోచనలకు తెర లేపాయి. మరొక సంఘటన ఒక సోదరి అకాల మరణం. తండ్రి నాగయ్య ఉద్యోగానికి రాజీనామా చేయటం సదాశివ గారి జీవితాన్ని మలుపు తిప్పాయి. అప్పటికే మెట్రిక్యులేషన్ ఉత్తీర్ణుడై ఉండటంతో ఉద్యోగంలో చేరక తప్పలేదు.

సిర్పూరు కాగజునగర్ మిడిల్ స్కూలులో 1947 జులై 24న గురువుగా గురుతర బాధ్యతలు స్వీకరించి శాశ్వతంగా గురువు స్థానం నిలబెట్టుకున్నారు. కొద్ది రోజులు లక్షెట్టిపేటకు బదిలీపై వెళ్ళినా తిరిగి వచ్చి – 1954 ఆగస్టు వరకు అక్కడే ఉద్యోగం చేస్తూ సేవలందించారు. కోటగిరి నారాయణ గౌడ్ వంటి ఎందరో విద్యార్థులను విజ్ఞాన దీపాలుగా తీర్చి దిద్దారు.

ఆ తరువాత ఆసిఫాబాదులో విద్యా పర్యవేక్షణాధికారిగా బాధ్యతలు నిర్వహించారు. రెండవ దశలో 1959 నుండి రెండేళ్ళ పాటు సిర్పూరులో మూడవ సారి 1976 నుండి 1980 వరకు వాంకిడిలో పని చేసి మాతృభూమితో మక్కువ పెంచుకొని సేవలందించారు. సామల సదాశివ గారి ఎదుగుదలను చూసి వారి తండ్రి నాగయ్య గారు ఎంతో సంతోషించి వారి మిత్రులతో చెప్పి ఆనందించే వారట. కానీ కొడుకును చూస్తే పొగిడేవాడు కాదట. కొడుకును ముందర పొగిడితే ఆయుఃక్షీణ మని భావించేవారట. అంతే గాకుండా తొలి కాన్పులో పుట్టిన పాపను అధిక గారాబం చేయటం వలన జరిగిన నష్టం కారణంగా సదాశివను సాధారణంగా చూసేవారట.

సామల సదాశివ గారి బాల్యమంతా వాంకిడిలోనే జరగటం మూలంగా ఆ గ్రామ పెద్ద రామగిరి రంగయ్య గారి కుటుంబంతో మమేకమై జీవించారు. వరుసలు పెట్టి పిలుచుకోవడమే గాకుండా నేటికి అదే స్థాయిలో కొనసాగటం విశేషం. రామగిరి పురుషోత్తం, వైకుంఠం సోదరులు సదాశివ గారిని “బాపు” అని పిలిచేవారు. రంగయ్య గారి సోదరి కూడా సదన్నా అని ఆప్యాయంగా పిలిచేవారట. ఆమె భర్త అనారోగ్యంతో బాధ పడుతున్నాడని తెలిసి తట్టుకోలేక అక్కడికి సదాశివ గారు వెళ్లలేక పోయిన దయార్ద్ర హృదయుడని వారి కుమారుడు “సామల రాజవర్దన” రచనల ద్వారా అర్థమవుతుంది.

నిష్కల్మషంగా సదాశివ గారితోని ప్రేమ పంచుకునే మరో కుటుంబం జిల్లాలో తొలి గిరిజన పట్టభద్రులు ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర తొలి గిరిజన శాఖా మంత్రి స్వర్గీయ కొట్నాక భీంరావు గారి కుటుంబం. వాంకిడి మండల కేంద్రానికి సమీపంలో ఉండి గ్రామంలో విద్యార్థి దశ నుండి కలిసి మెలిసి తిరిగిన భీంరావు బంబారా గ్రామ నివాసి. ఈ విషయాలన్నీ సదాశివ గారి “యాది” రచనల్లో తరచూ గమించవచ్చు. మాస్టారు అన్ని రకాలుగా ఎదగడానికి వాంకిడి అందించిన మమతానురాగాలన్నది సదాశివ గారి కుటుంబ సభ్యుల ఏకాభిప్రాయం. వాంకిడి అవ్యాజ్య ప్రేమానురాగాలు, ఆప్యాయతలతో తడిసి ముద్దెå రుద్రాభిషేకం పొందిన సర్వ విద్యల ఈశానుడు సదాశివుడే.

తండ్రి నాగయ్య గారు వేయించిన గయోపాఖ్యానం నాటకంలో పద్యాలు కంఠస్థం చేయడం సదాశివ గారి మనసును సాహిత్యం వైపు త్రిప్పింది. జీవితంలో కొత్త మజిలీ ఆరంభానికి తొలి అడుగుగా చెప్పవచ్చు. అతడు ఆంధ్ర నామ సంగ్రహం వంటి లక్షణ గ్రంథాలు చదువటం, తండ్రి నాగయ్య గారు ప్రోత్సహించటంతో దైవ స్తుతిగా వాంకిడిలో వున్నపుడే “సాంబశివ శతకం” రచించారు. అదృష్టమేమంటే సాహితీ పోషకులుగా వాంకిడిలోని కళాపిపాసి కర్నె వసంత్ గారి తండ్రి కర్నె వెంకట నర్సు ముద్రణ బాధ్యత వహించారు. వారి పద్యాలు కూడా రసరమ్యంగా వుంటాయి.

వాంకిడి, తెలంగాణలో గిరిజన ప్రాంతాల సాగునీటి కరువున్న ప్రాంతం. నాటికీ నేటికీ ఈ ప్రాంతం అంతే. ఇక్కడ పండే అవిసె గింజల నూనె నిత్యం వినియోగించేవారు. అవిసె పూలు, ఆవాల పూలు నీలి, పసుపు రంగులలో రహదారి కిరువైపులా అలరారడంతో నీలమేఘ శ్యాముని స్తుతిస్తూ “వేంకటేశ్వరా” మకుటంతో “అతసీ కుసుమోపమనీల గోత్ర” అంటూ వృత్తాలు వ్రాశారు. తర్వాత  “వృషభగిరి నివాస వేంకటేశ” మకుటంతో ఆటవెలదులు వ్రాశారు.

“విశ్వామిత్ర” మనే నిరీక్షణ లఘు కావ్యాలు వ్రాయడమే కాకుండా చిత్రాల్ని కూడా స్వయంగా గీసారు. సదాశివ మాస్టారు ప్రియశిష్యులు కాగజునగరు నివాసి స్వర్గీయ కోటగిరి నారాయణ గౌడు సంపాదకత్వంలో “సదాశివ కావ్యసుధ” పేరుతో కాగజునగరు తెలుగు సాహితీ సదస్సు సంస్థ 2008లో పుస్తకావిష్కరణ చేసింది. దీనిలో సాంబశివ శతకం, మంచిమాటలు ఉపదేశ కావ్యం, నిరీక్షణము, ప్రభాతము, విశ్వామిత్రము, లఘుకావ్య సంపుటాలు, నారద గర్వభంగము గేయ కావ్య అనుసృజనలు, ఉర్దూ భావ గీతాలు, సాఖీనామా ఈశ స్తుతి, జలాలుద్దీన్ రుమీ, అమ్జద్ రుబాయిలు, స్తుతి కవితలు, సూక్తి సుధ కవితలు పొందుపర్చారు.

కప్పగంతుల లక్ష్మణశాస్త్రి, లక్ష్మీనర్సమ్మ వంటి ప్రముఖుల సందేశాలున్నాయి. తుమ్మూరి రామ్మోహన్ రావు, రాళ్ళపల్లి మురళీధర్ గారు ముద్రణలో వీలైనంత సహకారం అందించారు. చిన్ననాడు వాంకిడిలో కుమ్రం భీం శవాన్ని చూసిన జ్ఞాపకాలతో ఏడవ తరగతి వాచకంలో పాఠ్యభాగ రచయితగా ఆయన పాఠాన్ని చేర్పించి తెలుగు రాష్ట్రంలో ప్రచారం, కీర్తి పెంచారు. సదాశివ గారు బాల గోపాలుని కోసం వ్రాసిన

“ఘల్లు ఘల్లున గంతిడి రారా నంద కుమారా

జగదే మోహనాకారా గోపకిశోరా! ముఖ్ డా ఉత్తర తెలంగాణ నిండా నేటికీ ప్రచారంలో వుంది.

మనసా వాచా కర్మణా త్రికరణ శుద్ధిగా సామల సదాశివ మాస్టారు మాతృభూమితో మమతాను రాగాలు అల్లుకొని మల్లెల బంధంతో పరీమళాలు నిరంతరం పంచుతూనే ఉన్నారు.

“శ్రీ సామల రాజవర్దన్ గారి రచన “మా అమ్మ” వ్యాసం ఆధారంగా వ్రాసిన వ్యాసం.