-నందిని సిధారెడ్డి
తెలంగాణ సాహిత్య అకాడమీ పూర్వ అధ్యక్షులు
+91-94403 81148

భారత ఉపఖండంలో ఒకప్పటి భాగం బర్మా దేశం. బాలగంగాధర తిక్‌ లాంటి దేశభక్తులు బర్మాలోని మాండలే జైల్లో కారాగారవాస శిక్ష అనుభవించారు. తమిళ కంబ రామాయణం 1800లో బర్మాలోకి అనువాదమైంది. 1874లో యూట్‌ అనే కవి రాసిన ‘రామయోగిన్‌’కు బర్మా దేశంలో ఎంతో పేరు వచ్చింది. బర్మా రామాయణంలో దశరథుడు పుత్రకామేష్ఠి చేయడు. త్రిశూలుడు అనే మహర్షి ఇచ్చిన మంత్రపూరితమైన ఫలాల వలన సంతానం కలుగుతుంది. మారీచునకు బదులుు ‘బంబి’ అనబడే శూర్పణఖ మాయామృగంగా మారుతుంది. అవాల్మీకంగా తెలుగునేలపై ప్రసిద్ధమైనట్లే పర్ణశాల చుట్టూ మూడు గీతలు గీసి సీతాదేవిని దాటి రావద్దని ఆదేశించి లక్ష్మణుడు రాముని కోసం వెళ్తాడు.

బర్మా రామాయణంలో రావణుడు తనను క్షమించమని రాముని ప్రార్థించడం విశేషం. రాముడు అంగీకరించకుండా ‘నీ దుష్టకర్మ ఫలితమే నిన్ను చంపుతుంది’ అని సంహరిస్తాడు. భూటాన్‌ రామాయణంపై బౌద్ధమత ప్రభావం అధికంగా గోచరిస్తుంది. కార్తవీర్యార్జునుని కథ దశరథుని కథ కలగాపులగమై చిక్కు విడదీయరానంతగా కలిసిపోయాయి. దశరథుని కుమారుడు సహస్ర బాహువు. అడవిలో పరశురాముని తండ్రి ఆతిథ్యాన్ని స్వీకరించి అతనే కామధేనువుని లాక్కోబోతాడు. అతడు తిరస్కరించేసరికి సహస్రబాహువు అతన్ని చంపేస్తాడు. పరశురాముడు ప్రతీకారంతో సహస్రబాహుని చంపేస్తాడు. సహస్ర బాహువు కొడుకులే రామలక్ష్మణులు. రాముడు పెరిగి పెద్దవాడై తండ్రిని చంపిన పరశురాముని సంహరిస్తాడు. ఇది కథ. ఈ భూటాన్‌ రామాయణంలో దశరథుని మనుమలుు రామలక్ష్మణులన్నమాట. రాముడు చిన్నవాడు. లక్ష్మణుడు పెద్దవాడు. రామక్ష్మణుల్లో సీతాదేవిని ఎవరు పెళ్ళాడుతారో స్పష్టంగా లేదు. కథాంతంలో బుద్దుడే రాముడని చెప్తారు.

కాంబోడియాలో 17వ శతాబ్దం నుంచి రామాయణం వ్యాప్తిలో ఉన్నట్లు తోస్తుంది. కాంబోడియా రాజధానిలో వున్న బౌద్ధారామంలో రెండువేల తాళపత్ర గ్రంథాలున్నట్లు అందులో ఎన్నో రామాయణ సంబంధమైన పుస్తకాలున్నట్లు వినికిడి. కాంబోడియా రామాయణంలో విశ్వామిత్రుని యాగాన్ని తాటక మారీచులకు బదులు కాకాసురుడు ధ్వంసం చేస్తాడు. సంజీవని కోసం వెళ్ళిన ఆంజనేయుడు సంజీవనితోపాటు నంది మూత్రం, దేవగంగా జలాలను కూడా తెస్తాడు.

చైనాలో ప్రధానమైన మతం బౌద్ధం. రామునకు మారుగా బోధిసత్వుడు కనిపిస్తాడు. బోధిసత్వుడు ప్రజారంజకుడైన పాలకుడు. ఆయన భార్య అపురూప సౌందర్యవతి. ‘నాగుడు’ అనే వ్యక్తి బోధిసత్వుని రాణిని వశపరచుకోవాలనే దురూహతో బోధిసత్వుని సేవించి విశ్వాసాన్ని చూరగొంటాడు. ఒకనాడు బోధిసత్వుడు అడవికి వెళ్ళగా మహారాణిని ఎత్తుకొని పోతాడు. తర్వాత జటాయువుతో యుద్ధం `వానర సాయం` బోధిసత్వుడు యుద్ధంలో మూర్ఛపోతే సంజీవనితో బతికిస్తారు. తర్వాత బోధిసత్వుడు నాగుడిని సంహరించి మహారాణిని తెచ్చుకుంటాడు. వాల్మీకి కథకు ప్రతిధ్వనిలా బోధిసత్వుని పరంగా చైనా రామాయణం మలచబడిందిి.

టిబెట్‌ రామాయణంలో కైకేయి భరత శత్రుఘ్నుల పాత్రలు వుండవు. ఒకసారి దశరథుడు రాక్షసునితో యుద్ధంలో గాయపడి మంచం పాలై రాజ్యాన్ని పాలించలేని స్థితిలో వుండి రామునకు పట్టాభిషేకం చేయాని నిర్ణయించుకుంటాడు. రాముడు తన తండ్రి మాత్రమే రాజ్యమేలాలని వాదించి అడవికి వెళ్ళిపోతాడు. రాముని పాదుకలను వుంచి ప్రతినిధిగా లక్ష్మణుడే పాలిస్తాడు. ఈ రామాయణంలో రాముని భార్య పేరు సీత కాదు లీలావతి. రావణుడు లీలావతిని ఎత్తుకుపోతాడు. విభీషణునితోపాటు కుంభకర్ణుడు కూడా రావణుని తిరస్కరించి రాముని శరణు కోరుతాడు.

వియత్నాంలో ఎన్నో సంస్కృత శాసనాలు బయటపడ్డాయి. రాముని వంశం వారమని రామునిలాగా పరిపాలిస్తామని రాజులు తమ శాసనాల్లో చెప్పుకొన్నారు. వాల్మీకికి ఒక దేవాలయం కట్టిస్తున్నట్లు ఒక శాసనంలో పేర్కొనబడిరది.

రామాయణంలోని లంక నేటి శ్రీలంక అనీ కాదనీ వాదోపవాదాలున్నాయి. 7వ శతాబ్దిలో వాల్మీకి రామాయణాన్ని అనుసరించి శ్రీలంక రాజవంశానికి చెందిన కుమార దాసుడు ‘జానకీహరణం’ అనే సంస్కృత కావ్యాన్ని రాశాడు. భారవి కాళిదాసు స్థాయిలో రాయబడిన ఈ కావ్యం 12వ శతాబ్దిలోనే సింహళ భాషలోకి అనువాదమైంది. శ్రీలంకలోని సువార ఏలియా అనే జిల్లాలో ఒక ప్రదేశాన్ని రావణుని అంతఃపురమని చెప్తారు. వాలి కలలో ప్రవేశించి అశోకవనాన్ని, లంకను దహించి సీతాదేవిని తన వీపుమీద కూర్చోబెట్టుకుని శ్రీరామునకప్పగిస్తాడు. కొంత కాలమయ్యాక పార్వతీదేవి సీతాదేవిని చూడడానికి వస్తుంది. ఆమె మాటల సందర్భంగా రావణుడెలా వుంటాడని అడుగుతుంది. సీతాదేవి రావణుని బొమ్మ గీసి చూపెడుతుంది. ఆ సమయంలో రాముడు మందిరానికి రావడంతో హడావుడిగా సీత తన పరుపు కింద బొమ్మను దాచిపెడుతుంది. రామునకు పాన్పు కదులుతున్నట్లు తన నెవరో పడదోస్తున్నట్లు అనిపించడంతో పాన్పును పక్కకు జరిపి చూస్తాడు. రావణుని చిత్రపటం కనిపిస్తుంది. దానితో గర్భవతి అని కూడా దయ దల్చకుండా సీతాదేవిని అడవిలో వదిలిపెడ్తాడు. సీతాదేవి వాల్మీకి ఆశ్రమంలో ఒక కుమారుని కంటుంది.
ఒకరోజు సీతాదేవి స్నానానికి వెళ్ళగా కుమారుడు దోగాడుతూ పక్కనున్న పొదల్లోకి వెళ్తాడు. వాల్మీకి సీతాదేవి వచ్చేలోగా మరో శిశువును మంత్రశక్తితో సృష్టిస్తాడు. తాను కన్న శిశువు ఇతడే అని ఎత్తుకుంటున్నప్పుడు దోగాడుతూ బయటికి వెళ్ళిన అసలు శిశువు వస్తాడు. సీతాదేవి ఆశ్చర్యపోగా వాల్మీకి జరిగిన సంగతి చెప్తాడు. అప్పుడు సీతాదేవి నీకు అంత శక్తి నిజంగా ఉంటే నా ముందు ప్రదర్శించమంటుంది. అప్పుడు వాల్మీకి మరో శిశువును మంత్రశక్తితో సృష్టిస్తాడు. సీతాదేవి సంతోషంతో ముగ్గురు పిల్లలను పెంచుతుంది.

పిలిప్పైన్స్‌లో ఇస్లాం మత సంస్కృతి ప్రాచీన భారతీయ సంస్కృతీ కలిసి వారిదైన ఒక సంస్కృతి ఏర్పడింది. ఈ దేశంలో రామాయణాన్ని ‘మహారాజ రావణ’ అని వ్యవహరిస్తారు. రామలక్ష్మణులు సీత స్వయంవర వార్త విని స్వయంవరం జరిగే ప్రాంతానికి సముద్ర మార్గాల గుండా వెళ్ళి మధ్యలో ఆపద పాలవుతారు. ‘కబైమాన్‌’ అనే ఒక స్త్రీ చూసి సముద్రంలోకి దూకి రామక్ష్మణులను రక్షించి స్వయంవరం జరిగే చోటికి చేరుస్తుంది. శివధనుర్బంగానికి బదులు ఒక పెద్ద బంతిని కాలితో తంతే అది వెళ్ళి సీత వున్న గది ముందు పడాలన్నది నియమం. శ్రీరాముడు నెగ్గుతాడు. మరికొన్ని పరీక్షలు వుంటాయి. కావ్యమంతటా దశరథుని సుల్తాన్‌ అని సంబోధిస్తారు. రావణుని పడగ్గదిలో ఉన్న ఒక వజ్ర పాషాణంమీద ఖడ్గాన్ని పదునుపెట్టి ఆ ఖడ్గంతో రావణుని చంపితే చస్తాడు.

థాయ్‌లాండ్‌ దేశ రాజధాని అయోధ్య. 420 సంవత్సరాలు 37మంది రాజులు ఆ దేశాన్ని పాలించారు. రాజు పేర్లు అన్నీ రామనామంతో ముడిపడి వున్నవే. 1737లో థాయ్‌లాండ్‌ను పాలించిన రామచక్రవర్తి ‘రామకీన్‌’ పేరుతో రాసిన రామాయణానికి ఎంతో పేరు ప్రఖ్యాతులు కలిగాయి. థాయ్‌లాండ్‌లో రామాయణ పాత్రలు ఎలా రూపాంతరం చెందాయో చూడండి. తోనరట్‌ – దశరథుడు, కౌసూర్య – కౌస్య, కయకశి – కైకేయి, రామ – రాముడు, లక్‌ – లక్ష్మణుడు, బ్రోత్‌ – భరతుడు, శత్రూట్‌ – శత్రుఘ్నుడు, సీదా – సీత, సుక్రీవ్‌ – సుగ్రీవుడు, రావన – రావణుడు, సమ్మనక్క – శూర్పణఖ.
థాయ్‌లాండ్‌ రామాయణంలో సీతారాములిరువురు వివాహానికి ముందే పరస్పరం ఆకర్షితులవుతారు. అంతఃపుర గవాక్షం దగ్గర సీతను చూసి రాముడు రహస్యంగా మాట్లాడుతాడు. సీత కలలో వున్నప్పుడు ఆంజనేయునకు ఆ మధుర సంభాషణను తన గుర్తుగా సీతకు చెప్పమంటాడు. చిన్నప్పుడు మంధర కాలు లాగి పడవేసినందుకు ప్రతీకారంగా రాముని పట్టాభిషేకం చెడగొడుతుంది. థాయ్‌లాండ్‌ రామాయణంలో మూలానుసారంగా వుంటూనే మైరావణుని కథలాంటి విశేషాలున్నాయి. రావణుడు విభీషణుని కూతురును ‘సీత రూపంలో వెళ్ళి రాముని సైన్యమున్న చోట నదిలో చనిపోయినట్లు శవంలాగ తేలియాడుతున్నట్లు వుండు. నిన్ను చూసి రాముడు సీత చనిపోయిందన్న దుఃఖంతో అయోధ్యకు వెళ్లిపోతాడు’ అని ఆదేశిస్తాడు. కాని విభీషణుడు రాక్షస మాయగా గుర్తుపట్టి తన కూతురు అని కూడా దయదల్చకుండా రామునితో చెప్పి మరణశిక్ష విధించమని చెప్తాడు. ఇలా వాల్మీకి కవికోకిల గానం భారతదేశం దాటి దిగంతాల దాకా వ్యాపించింది. ఇంకా ఆ గానం నిరంతరం సాగుతుంటుంది.

(మాన్య శ్రీ జె.వి.సుబ్బారాయుడి విదేశాల్లో రామకథ ఆధారంగా ఆకాశవాణి ప్రసారం) – ఆంధ్రభూమి (దినపత్రిక) 30-3-2004

-డా॥ వెలుదండ నిత్యానంద రావు
ప్రొఫెసర్ , ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయం, తెలుగు శాఖ.
+91-9441666881

* * *

‘కష్టజీవికి ఇరువైపులా నిలబడే వాడే కవి’ (క ష్టజీ వి)అని అల్పాక్షరాలలో అనల్పమైన సత్యాన్ని చెప్పిన మహాకవి, ప్రజాకవి శ్రీశ్రీ. శ్రీశ్రీ జన్మించింది 1910లో విశాఖపట్టణంలో. అస్తమించింది 1983లో చెన్నైలో. ఆయన ఈ లోకం నుంచి నిష్క్రమించి 38 ఏళ్ళు కావస్తున్నా ఇప్పటికీ జనాన్ని -ముఖ్యంగా కార్మికులకు, కర్షకులకు,అనేకానేకులైన చేతివృత్తులవారికి, వారిపట్ల సానుభూతి గల, వారితో తాదాత్మ్యం చెందే మేధావులకు, కవులకు, కళాకారులకు తన కవితలతో నిరంతరం ఉత్తేజాన్ని ఇస్తూనే ఉన్నాడు. కవితలను అల్లడం ప్రారంభించిన కాలంలో కవితా లోకంలో ఆనాటి దిగ్గజాలు అయిన విశ్వనాథ సత్య నారాయణ, దేవులపల్లి కృష్ణ శాస్త్రిగారల ప్రభావంతో ప్రకృతి, ప్రేమ, తాత్వికత వంటి అంశాలపై ‘ప్రభవ’ మొదలైన శీర్షికలతో చక్కని పద్యాలు రచించిన శ్రీశ్రీ త్వరలోనే వారి ప్రభావం నుండి బైటపడి, సామాజిక సమస్యల పరిష్కారానికి 1934లో సాహితీరంగంలో సుదీర్ఘ యాత్ర(లాంగ్ మార్చ్)ను ‘మహా ప్రస్థానం’ కవితతో ప్రారంభించాడు. ఈ గీతంలో ‘ఎర్రబావుటా నిగనిగల’ను, ఒక మనిషిని వేరొక మనిషీ- ఒక జాతిని వేరొక జాతీ- పీడించే సాంఘిక ధర్మం చెల్లని ‘మరో ప్రపంచా’న్ని ప్రస్తావించాడు. ఈ మహాప్రస్థానానికి ప్రారంభ సూచనగా 1933లోనే ‘జయభేరి’ని మోగించాడు. ”నేను సైతం ప్రపంచాగ్నికి- సమిధనొక్కటి ఆహుతిచ్చాను” అని ప్రారంభమైన ‘జయభేరి’ కవిత ”నేను సైతం భువన భవనపు- బావుటాన్నై పైకి లేస్తాను” అనే ఉన్నత ఆశయ వ్యక్తీకరణతో ముగుస్తుంది. ‘మహాప్రస్థానం’ కవితల సంపుటిని అకాలమరణం పాలైన తన సన్నిహిత మిత్రుడు కొంపెల్ల జనార్దన రావుకు ‘అంకితం’ ఇస్తూ ”నిరుత్సాహాన్ని జయించడం- నీవల్లనే నేర్చుకుంటున్నాము” అన్న వాక్యం ప్రజా ఉద్యమాలలో ఉన్న మనం అందరం నిరంతరం జ్ఞాపకం ఉంచుకోవలసిన మాట. సమాజంలోని అనేకానేక సమస్యలను‌ ప్రస్తావించి, వాటికి గల కారణాలను విశ్లేషించి, పరిష్కారాలను సూచించిన శ్రీశ్రీ ‘బాటసారి’ లో వలస బతుకును,’భిక్షవర్షీయసి’ లో అనాథ వృద్ధ స్త్రీల పరిస్థితిని, ‘ఆకాశదీపం’ లో నిరాశోపహతుడైన నిరుద్యోగ యువకుడినీ చిత్రించాడు.

తన కవితలను “కార్మికలోకపు కల్యాణానికి- శ్రామికలోకపు సౌభాగ్యానికి- సమర్పణంగా,సమర్చనంగా” విరచించిన శ్రీశ్రీ ‘పొలాల్లో బంగారం పండుతుంది’ అనే సామెతను “పొలాలనన్నీ హలాల దున్నీ-ఇలాతలంలో హేమం పండగ-జగానికంతా సౌఖ్యం నిండగ..” అని కవితగా మలిచి తన ఆకాంక్షను వ్యక్తీకరించాడు. “కమ్మరి కొలిమీ,కుమ్మరిచక్రం” వంటి అనేకానేకాలైన చేతివృత్తుల వారి సాధనాలను ప్రస్తావించి, అవే “నా వినుతించే- నా విరుతించే-నా వినిపించే- నవీనగీతికి భావం,భాగ్యం- ప్రాణం,ప్రణవం..”అన్న శ్రీశ్రీ నిస్సందేహంగా శ్రామిక జన పక్షపాతి. వారికి నిరంతర స్ఫూర్తి ప్రదాత. స్వయం ప్రకటితమేధావులు కొందరు మెట్టవేదాంతాన్ని వల్లిస్తూ దోపిడీ వర్గాలకు వత్తాసు పలకడాన్ని ‘మిథ్యావాది’ కవితలో చీల్చి చెండాడాడు శ్రీశ్రీ. “జమీందారు రోల్సు కారు- మాయంటావూ? బాబూ!ఏమంటావు?.. మహారాజు మనీపర్సు- మాయంటావూ?- స్వామీ! ఏమంటావు?- పాలికాపు నుదుటి చెమట- కూలివాని గుండె చెరువు- బిచ్చగాడి కడుపు కరువు- మాయంటావూ?.. ఏయ్!ఏమంటావు?” అని మిథ్యావాదులను గద్దించి, నిలదీసి, వారికి చెమటలు పట్టించాడు. అభివృద్ధి కాముకులను , అవకాశ వాదులను/తిరోగమన వాదులను స్పష్టంగా విడదీసి చెప్తూ “అలజడి మా జీవితం- ఆందోళన మా ఊపిరి- తిరుగుబాటు మా వేదాంతం- ముళ్ళూ రాళ్ళూ అవాంతరాలెన్ని ఉన్నా- ముందు దారిమాది… ముందుకు పోతాం మేము- ప్రపంచం మావెంట వస్తుంది- అభిప్రాయాల కోసం- బాధలు లక్ష్యపెట్టని వాళ్ళు- మాలోకి వస్తారు- అభిప్రాయాలు మార్చుకొని- సుఖాలు కామించే వాళ్ళు- మీలోకి పోతారు..” అనగలగడమే శ్రీశ్రీ విశిష్టత. “కొంతమంది కుర్రవాళ్ళు- పుట్టుకతో వృద్ధులు- తాతగారి నాన్నగారి- భావాలకి దాసులు- ఉత్తమొద్దు రాచ్చిప్పలు- నూతిలోని కప్పలు- నేటి నిజం చూడలేని- కీటక సన్యాసులు” అంటూ పక్కదారి పడుతున్న యువతపై కొరడా ఝళిపించిన శ్రీశ్రీ భగత్ సింగ్ వంటి దేశభక్తియుత యువ కిశోరాల వారసులైన వారిని- “మరికొంతమంది యువకులు రా- రాబోవు యుగం దూతలు- పావన నవజీవన బృం దావన నిర్మాతలు- బానిసభావాలను తల- వంచి అనుకరించరు- పోనీ అని అన్యాయపు- పోకడలను సహించరు- వారికి నా ఆహ్వానం- వారికి నా సాల్యూట్”- అని అభినందించాడు,వీపు తట్టాడు.
సహజంగా అభ్యుదయ,విప్లవ కవి అయిన శ్రీశ్రీ ‘శైశవగీతి’ ని ఎంతో మార్దవంగా రాయడం ఆశ్చర్యం అనిపించినా ఆయన దృష్టి ఎంతమాత్రమూ పాక్షికం కాదు-అది బహుముఖీనం- అని చెప్పడానికి ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. “వాన కురిస్తే- మెరుపు మెరిస్తే- ఆకసమున హరివిల్లు విరిస్తే- ఇవి మాకే అని ఆనందించే పాపల్లారా!” అనడంలో శ్రీశ్రీ బాల బాలికలలో తానూ ఓ బాలుడై పోయినట్టుగా అనిపిస్తుంది. శ్రీశ్రీ ‘మహాప్రస్థానం’తోపాటు ‘ఖడ్గసృష్టి’, ‘మూడు యాభయిలు’ , ‘మరో మూడు యాభయిలు’ వంటి కవితా సంపుటాలతోపాటు అనేక వ్యాసాలను,నాటికలను,’నా చైనా యానం’అనే యాత్రా చరిత్రనూ రచించాడు. ‘ఖడ్గసృష్టి’ ని ప్రారంభిస్తూ “రెండు రెళ్ళు నాలుగన్నందుకు- గూండాలు గుండ్రాళ్ళు విసిరే సీమలో- క్షేమం అవిభాజ్యం అంటే- జైళ్ళు నోళ్ళు తెరిచే భూమిలో- …ఆశయం ఉండడం మంచిదే కాని- అన్ని ఆశయాలూ మంచివి కావు- ఆశయాలు సంఘర్షించేవేళ- ఆయుధం అలీనం కాదు-.. అందుకే సృష్టిస్తున్నాను- అధర్మ నిధనం చేసే ఈ ఖడ్గాన్ని- కలంతో సృష్టిస్తున్న ఖడ్గం ఇది- జనంతో నిర్మిస్తున్న స్వర్గం ఇది- ఇది సమాన ధర్మాన్ని స్థాపిస్తుంది- నవీనమార్గాన్ని చూపిస్తుంది- ఇది నిజం- నవధర్మం మానవధర్మం- ఆణుశక్తి కన్న- మానవశక్తి మిన్న….” అన్న శ్రీశ్రీ ధర్మాగ్రహాన్ని అర్థం చేసుకోవాలి, అన్వయించుకోవాలి, ఆచరణలో పెట్టాలి. అప్పుడప్పుడు సందర్భాన్ని బట్టి శ్రీశ్రీ చెప్పిన చిరుకవితలు అనేకం నినాదాలుగా మారి, గోడలపైకికూడా ఎక్కాయి. “న్యాయం గెలుస్తుందన్నమాట నిజమే.కాని గెలిచేదంతా న్యాయం కాదు”. “దొంగనోట్ల దొంగ ఓట్ల- రాజ్యం ఒక రాజ్యమా? లంచగొండి సాక్షులిచ్చు- సాక్ష్యం ఒక సాక్ష్యమా?” జీవికను వెతుక్కుంటూ మదరాసుకు చేరిన శ్రీశ్రీ చలన చిత్రం రంగంలోనూ తన ప్రత్యేక ముద్రను నిలుపుకున్నాడు. ఎంతగా?అంటే “కారులో షికారుకెళ్ళే- పాలబుగ్గల పసిడీదానా- బుగ్గమీది గులాబిరంగు- ఎలా వచ్చెనో చెప్పగలవా..?” అనే ఆత్రేయగారి గీతాన్ని ‘అది శ్రీశ్రీదే’ అని అత్యధికులు భావించేంతగా. 60 ఏళ్ళ నాటి శ్రీశ్రీ గీతం ”పాడవోయి భారతీయుడా..” లోని పరిస్థితులే దేశంలో నేడూ ఉన్నాయి-ఇంకా తీవ్రంగా. “ఆకాశం అందుకొనే- ధరలొక వైపు- అదుపు లేని నిరుద్యోగ- మింకొక వైపు- అవినీతి బంధు ప్రీతి- చీకటి బజారు- అలముకొన్న నీ దేశం- ఎటు దిగజారు? కాంచవోయి నేటి దుస్థితి- ఎదిరించవోయి ఈ పరిస్థితి..” ఎదిరిస్తున్నాం.మరింత బలాన్ని పుంజుకొని పాలకుల దుర్మార్గాలను‌ ఎదిరించక తప్పదు. “కల కానిది-విలువైనది..’ గీతంలో ఓదార్చి, ధైర్యం చెప్పిన శ్రీశ్రీ “తెలుగువీర లేవరా- దీక్షబూని సాగరా- దేశమాత స్వేచ్ఛ కోరి- తిరుగుబాటు సేయరా” అని జనాన్ని ఉత్తేజపరిచిన శ్రీశ్రీ “తెల్లవారి గుండెల్లో- నిదురించినవాడా- మా నిదురించిన పౌరుషాగ్ని- రగిలించినవాడా..” అని చమత్కరించి, మన్యం వీరుడు అల్లూరిని మన కళ్ళ ఎదుట సాక్షాత్కరింపజేసి, మనలో దేశభక్తిని రగుల్కొల్పాడు. ఈ గీతం జాతీయస్థాయిలో ఉత్తమ గీతంగా పురస్కారం పొందగా శ్రీశ్రీ ‘జయభేరి’ లోని “నేను సైతం” చరణాలతో ప్రారంభమైన సుద్దాల అశోక్ తేజ గీతం కూడా జాతీయ స్థాయిలో ఉత్తమ గీతంగా పురస్కారాన్ని పొందగలగడం శ్రీశ్రీ వేసిన దారి రహదారిగా మారిందని చూపుతున్నది. పాలకులు మతం, కులం, ప్రాంతం, భాష, తినే ఆహారం, ధరించే వస్త్రాల పేరుతో ప్రజలలో-ముఖ్యంగా యువతలో పరస్పర విద్వేషాలను రెచ్చగొడుతున్న ప్రస్తుత పరిస్థితుల్లో “మనుష్యుడే నా సందేశం- మానవుడే నా సంగీతం” అన్న శ్రీశ్రీ కవితల ప్రాసంగికత (రెలవెన్స్) ఇంతకు ముందుకన్నా ఇప్పుడు మరింత ఎక్కువగా ఉంది. శ్రీశ్రీ కలలుగన్న, ప్రయత్నించిన సమసమాజ స్థాపనకోసం దీక్షతో అలుపు లేకుండా కృషి చేయడమే ఆ మహాకవికి మనం అర్పించే నిజమైన నివాళి.

ఏప్రిల్ 30, 1910
మహాకవి శ్రీశ్రీ జయంతి సందర్భంగా

-మోతుకూరి నరహరి

విశ్రాంత ప్రధానాచార్యులు (రిటైర్డ్ ప్రిన్సిపాల్),
సారస్వత పరిషత్తు ప్రాచ్య (ఓరియంటల్ పిజి)కళాశాల,
హైదరాబాదు.
+91-8464980540

ఇతివృత్తం

The Insider 1998లో విడుదలయింది. ఇందులోని విషయమంతా రాజకీయమే. సంధికాలపు విషయాలను లక్ష్యంగా రాయకపోయినప్పటికీ స్వాతంత్ర్యానంతరపు తొలి, మలి దశల రాజకీయాల్ని చిత్రించిన రాజకీయ నవల ఇది. కుష్వంత్ సింగ్ A Train to Pakistanలో, సల్మాన్ రష్దీ Midnight Childrenలా చిరకాలం గుర్తుంచుకోదగిన రచన. అయితే ఇది పూర్తి వాస్తవిక సంఘటనలతో రాసిన నవల అని చెప్పలేం. కానీ పాఠకుడికి ఆ కాలపు రాజకీయ వాస్తవాలు అర్థం అవుతూ ఉంటాయి. శాతాల్లో చెప్పలేం కానీ పాత్రలు, ప్రదేశాలు పేర్లు మార్చుకోబడ్డ వాస్తవం ఇందులో ఉంటుంది. దీన్ని స్వయంగా పీ.వీ. ఇట్లా చెప్పాడు. ‘ఇది కల్పనాయదార్థాల సమ్మిశ్రణ సమన్వయాలతో రూపొందింది. భాగస్వామి, సాక్షి, కథాకారుడు, విమర్శకుడు, రచయిత ఈ నాలుగు పాత్రలను ఒకే సమయంలో పోషించే ప్రయత్నం చేస్తున్నాడు. ఈ పాత్రలు నూటికి నూరుపాళ్ళు కాల్పనికం కాదు, నూటికి నూరుపాళ్ళు వస్తుతః శల్య మాంసయుక్తులైన వ్యక్తులూ కాదు. రకరకాల మనుషులు, రచయితకు కానవచ్చిన రకరకాల ప్రవృత్తుల సమ్మిశ్ర (సింథటిక్) సృష్టిజనితులు. ఒక్క ప్రధాన మంత్రులలో కాల్పనికత లేదు.’ దీన్నిబట్టి ఈ నవలేతివృత్తం పేర్లకు పరిమితం కాని వాస్తవం. ప్రధానమంత్రి విషయంలో పేర్లు కూడా వాస్తవమే. నవలలో ప్రధానంగా నాలుగు భాగాల ఇతివృత్తం ఉంది. ఆనంద్ బాల్యం యవ్వనారంభంలో భాగంగా నడిచిన భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం, అఫ్రోజాబాద్ విలీనోద్యమం ఒక భాగం. తొలి స్వాతంత్ర్యపు ప్రజాస్వామ్య పోకడలలో భాగంగా ఎన్నికల అపసవ్యత; మహేంద్రనాథ్-చౌదరిల మధ్య అసమ్మతి, కుర్చీ పోరాటంలో కుట్రలు, కుతంత్రాలు రెండవ భాగం. నెహ్రూ, ఇందిరల స్పూర్తితో, గట్టిపట్టుదలతో ఆనంద్ ముఖ్యమంత్రి కాగానే చేపట్టిన భూసంస్కరణలు, భూస్వామ్య వర్గం కక్ష, ముఖ్యమంత్రి పదవి ఊడిపోవడం మూడవ భాగం. ఢిల్లీలో అధిష్టానం అభిప్రాయాన్ని ప్రభావితం చేసే బ్రోకర్లు, అసమ్మతి శిబిరాలు, వాళ్లకు ఉండే పరస్పర సంబంధాలు, వాటి పర్యవసానాలు ఈ నవలలోని ప్రధానమైన మరొక భాగం. 750పేజీలకు పైబడిన, విస్తారమైన నిడివి గలిగిన ఈ నవలను కల్లూరి భాస్కరం నవల ఇతివృత్తాన్ని ఇట్లా చెప్పారు. “ఆనంద్ తలపడింది ఒక త్రికోణ నిర్మిత స్థితిలో. దాని అట్టడుగున ఉన్నది, ఎన్నికల్లో ఓటర్లుగా తప్ప ఇంకెలాంటి గుర్తింపూలేని, నోరూవాయీ లేని అసంఖ్యాక ప్రజానీకం. మధ్యలో ఉన్నదీ సిద్ధాంత జ్ఞానం కానీ, నిబద్ధత కానీ, ప్రజాహిత దృష్టి కానీ లేని రాజకీయ దళారుల ప్రపంచం. ఆ త్రికోణ స్థితి పైన ఏకాకిగా నిలబడిన ఒక స్వాప్నికుడు, ఒక తాత్వికుడు, ఒక ప్రజాహితైషి ఆనంద్. అట్టడుగువైపుకు రాజకీయ, శాసనగతిని మళ్ళించడానికి అతడు చేసిన నిర్విరామ, విఫల యత్నాల విషాద గాథే లోపలి మనిషి”. కల్లూరి భాస్కరం అనువాదం తెలుగులో ఆంధ్రప్రభలో సీరియల్ గా వచ్చింది. 2002లో అక్టోబర్ లో ‘లోపలి మనిషి’ పేరుతో ప్రింటయింది. ఎమ్మెస్కో ప్రచురించిన ఈ నవలకు స్వయంగా పీ.వీ. ఎడిటింగ్ కూడా ఉండడంతో ఇది ఒక రకంగా స్వతంత్ర రచన కిందే లెక్క.

కథాగమనం
నవల 60 అధ్యాయాలుగా నడుస్తుంది. ఇందులో వచ్చే పేర్లను అవగాహన చేసుకోవడం కోసం ఈ కింది సంకేతనామాలను తెలుసుకోవాలి. అఫ్రోజాబాద్-హైదరాబాద్ నాసిర్ జాషీ-అసఫ్ జాహీ ఖాదీమాన్-రాజాకార్ హషీం అలీ-లాయక్ అలీ రహీం అల్వీ-రాజ్వా ఖాసీం ఆనంద్-పీవీ 10వ నాసిర్ జా పాలిస్తున్న అఫ్రోజాబాద్ లోని అనంతగిరి గ్రామాధికారి కొడుకు ఆనంద్. చదువుకోసం ఆనంద్ ను షెగావ్ లో ఉంటున్న చిన్నాన్న మారుతి ఇంటికి పంపిస్తారు. చిన్నాన్న, చిన్నమ్మ మనోరమాదేవి, వాళ్ళ పిల్లలు రాజు, కమలలతో కలిసి గుల్షన్ పూర్ లో పెళ్ళికి వెళ్ళినప్పుడు ఆనంద్ మొదటిసారి బస్సు ఎక్కి ఆశ్చర్యానికి గురవుతాడు. పాఠశాలలో చురుకైన విద్యార్థిగా రాణిస్తాడు. ఆనంద్ కు పెళ్ళవుతుంది. అనల్ మాలిక్ ఉద్యమం ప్రారంభమవడం వల్ల ఆనంద్ పాఠశాలలో కృష్ణుడి వేషం వేసినా చూడడానికి కరీం రాడు. హఫీజ్, సుదర్శన్ లు ఆనంద్ కు స్వాతంత్ర్యోద్యమ సాహిత్యాన్నిచ్చి ప్రేరేపిస్తారు. క్విట్ ఇండియా కాలంలో ఆనంద్ బ్రిటీష్ ఇండియా భూభాగాలలోకి వెళ్లి ప్రేరణ పొందుతాడు. వీరాపురంలో ఖాదీమాన్ (రజాకార్) మూకలు, పోలీసులు చేసే దాడుల్నుండి రక్షించే వాలంటీర్లలో ఆనంద్ పాల్గొంటాడు. భారత్ లో అఫ్రోజాబాద్ విలీనం జరిగిపోతుంది.

మొదటి సార్వత్రిక ఎన్నికల్లో టిక్కెట్ల పంపిణీ కమిటీ చైర్మెన్ రాఘవ్, అరుణ టిక్కెట్ ఆడిగితే పక్కలోకి రమ్మంటాడు. ఆమె ఆనంద్ ను ఆశ్రయించడంతో ఆనంద్ కు గెలవలేని నియోజకవర్గం ఇస్తాడు. అయినా శ్రీరాంపూర్ నుండి ఆనంద్ గెలుస్తాడు. మహేంద్రనాథ్ ముఖ్యమంత్రి అయితే, చౌదరి మంత్రిగా అసమ్మతి పాత్ర పోషిస్తాడు. చౌదరి శిబిరం మనిషి శేఖర్ మహేంద్రనాథ్ పక్షం చేరి కథ రక్తికట్టిస్తాడు. మహేంద్రనాథ్ చేత జన్మదిన వేడుకలు రాష్ట్ర వ్యాప్తంగా చేయించి చెడ్డపేరు వచ్చేట్లు చేసి ముఖ్యమంత్రి పదవి ఊడిపోవడానికి కారణమవుతాడు. చౌదరి ముఖ్యమంత్రి అవుతాడు. తటస్తుడైన ఆనంద్ కు మంత్రి వర్గంలో చోటు లభిస్తుంది. అరుణతో ఆనంద్ ప్రేమాయణం నడుస్తుంది.

నెహ్రూ భూసంస్కరణలు చేపట్టమని రాష్ట్రాల ముఖ్యమంత్రులకు లేఖ రాస్తాడు. ఇది ఇష్టంలేని చౌదరి తలపట్టుకుంటాడు. మరో మంత్రి శేఖర్ ఆ శాఖను ఆనంద్ కిమ్మని ఓ పాచిక వేస్తాడు. ఆనంద్ భూసంస్కరణల మంత్రి అవుతాడు. నెహ్రూ మరణానంతరం మొరార్జీ-ఇందిరల మధ్య నాయకత్వ యుద్ధంలో భాగంగా లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి మరణానంతరం ఇందిర ప్రధాని అవుతుంది. అనేక అంతర్జాతీయ, జాతీయ రాజకీయ ఉద్రిక్తతల మధ్య చౌదరిని దించేస్తుంది ఆధిష్టానం. ఆనంద్ ముఖ్యమంత్రి అవుతాడు. ఆనంద్ సీ.ఎం. గా భూసంస్కరణలను చర్చకు పెడతాడు. భూసంస్కరణలు చర్చల దశలోనే ఉండగానే కమ్యూనిస్టులు భూ ఆక్రమణలకు పాల్పడతారు. భూ సంస్కరణల చట్టం ఆమోదించబడుతుంది. ఇందుకు పర్యవసానంగా ఇందిరను అశ్లీలంగా చిత్రిస్తూ గోడరాతలు వెలుస్తాయి. అవి ఇందిర దాకా వెళ్తాయి. ఆనంద్ రాజీనామా సమర్పిస్తాడు. ముఖ్యమంత్రి పదవి పోతుంది. కథా గమనంలో మరొక ప్రధానమైన అంశం ఢిల్లీలోని అధిష్టానం. రంజన్ బాబు, లాలా గోపీ కిషన్ లాంటి పవర్ బ్రోకర్లు, జాతీయ పత్రికల కరస్పాండెంట్ల ప్రభావాలతోనే రాష్ట్రంలో నరేంద్రనాథ్, చౌదరి, ఆనంద్ ముగ్గురూ పదవులు కోల్పోతారు. పవర్ బ్రోకర్లను, పత్రికలను ప్రభావితం చేసేది అసమ్మతి. మాధ్యమం-డబ్బు, విలాసాలు.

సామాజిక చిత్రణ
కేవలం 2 శాతం మాత్రమే అక్షరాస్యులున్న 1948కి పూర్వపు హైదరాబాద్ సంస్థానపు స్థితిగతులు మొదటి పది అధ్యాయాలలో వివరంగా పీ.వీ. వివరించాడు. భూ పరిపాలనతో సంబంధమున్న కుటుంబం నుండి వచ్చాడు కాబట్టి రాజకీయాలకు భూమికి సంబంధాలను సరిగ్గా అంచనా వేయగలిగాడు, సజీవంగా చిత్రించగలిగాడు. ఆనంద్ వాళ్ళ ఊరికే కాకుండా మిగితా గ్రామాలకు కూడా నిర్నీతమైన సరిహద్దులేవీ లేని సంగతి చెబుతాడు. రచయితకు సైకిల్ కూడా అపురూపమే. సినిమా ఆ కాలంలో అరుదుగా దొరికే అవకాశం. హైద్రాబాద్ లో సినిమా ఉందేది కాని, పల్లెటూరి వాళ్ళు సినిమా చూడడం అనేది జీవితకాలపు వింత. ఆనంద్ బండి, గిర్దావర్ బండికి ఎదురైతే ఆనంద్ వెనక్కి వెళ్ళిపోవాలని ఊరంతా హితబోధ చేయడం ద్వారా సర్కారు ఊద్యోగులంటే ఉండే భయభక్తులను తెలియజేస్తుంది. పసిపాపకు పాలివ్వడానికి మధ్యాహ్నం ఇంటికి వెళ్ళొస్తానన్న ఒక కూలీ స్త్రీని జాగీర్దార్ గుమస్తా అత్యంత దారుణంగా హింసించే సంఘటన చూసి ఆనంద్ చలించిపోతాడు, అడ్డుకుంటాడు. ఆ సందర్భంలో రచయిత చిత్రించిన సన్నివేషాలు ఆనాటి తెలంగాణలో ఊరూరా జరుగుతూనే ఉండేవి. చదువుల కోసం బంధువుల ఇండ్లలో పిల్లల్ని సంవత్సరాల తరబడి ఉంచడం అప్పటి మధ్యతరగతి కుటుంబంలో సాధారణమైన విషయం. ఎడ్లబండి ప్రయాణంలోని దర్పం, ఆనందం నవలా నాయకుడి జ్ఞాపకాలుగా ఇందులో చిత్రించబడ్డాయి. పట్నంలో అప్పటికే అమ్మాయిల స్కూళ్ళుండేవి. అబ్బాయిలు అమ్మాయిల్ని బనాయించడం, వెంటబడడం కూడా ఉన్న వాస్తవాల్ని ఇందులో పీ.వీ. చిత్రించాడు. ఇంకో హాస్యస్ఫోరకమైన విషయాన్ని కూడా పీ.వీ. ఇందులో చిత్రించాడు. రాజుకు కొడుకు పుట్టినప్పుడల్లా స్కూలుకు సెలవిచ్చేవారట. అందువల్ల రాజుకు తరచూ కొడుకులు పుడితే బాగుండేదని అందరూ జోక్స్ వేసుకునే వారట, ఎందుకంటే రాజుకు అనేకమంది భార్యలుండేవారని.

మత పరిస్థితులు
ఆనంద్, కరీం సన్నిహిత మిత్రులు. వారి వారి కుటుంబాలు కూడా ఎలాంటి వైషమ్యాలు లేకుండా ఉండేవి. ఆనంద్ పాఠశాల విద్య చదువుతున్న రోజుల్లో కృష్ణాష్టమి, మొహర్రం రెండు మతాల వాళ్ళు కలిపి చేసుకునేవారు. సరిగ్గా అప్పుడే ముస్లిం పెద్దలు ‘అనల్ మాలిక్’ (మనం రాజులం) అనే నినాదం పుట్టించారు. అప్పటిదాకా కలిసి ఉండే ప్రజలు హిందూ, ముస్లిం మతస్తులుగా విడిపోయారు. స్కూల్లో కృష్ణాష్టమి రోజున ఆనంద్ శ్రీకృష్ణుడి వేషం వేసాడు. వేషం టైంకి వస్తానన్న కరీం రాడు. ఎందుకు మాట తప్పాడో కనుక్కుందామని ఆనంద్ కరీం వాళ్ళింటికి వెళ్తాడు. తీరా వెళ్ళే సరికి కరీం ఇంట్లో లేడు. నగరం నుండి వచ్చిన అఫ్జల్ చాచా కనిపించాడు. ‘కరీం ఎక్కడికెళ్ళాడో నాకు తెలియదు. అయినా వాడితో మీకేంపని. అది మీ పండుగ. హిందువులే ఆ పండుగ జరుపుకోవాలి’ అన్నాడు. అలా వచ్చిన మత విభజనకు వెనక రాజకీయ కారణాలే ఉంటాయి. రాజకీయ కారణాలు లేనంతవరకు మతం ఒక అడ్డుగోడగా ఎప్పుడూ నిలవలేదనడానికి కూడా ఈ నవలలో సాక్ష్యాలు చూపించాడు పీ.వీ. కూలీ మహిళను పాలివ్వడానికి పోనివ్వకుండా హింసించిన జాగీర్దార్ గుమస్తా గొప్ప సంప్రదాయం ఉట్టిపడేలా మూడు నిలువుబొట్లు పెట్టిన హిందువే. సంస్థానంలో మతం అనేది భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం రానుందనే ప్రచారం తర్వాత మాత్రమే ప్రారంభించబడింది. స్వాతంత్ర్యం, వెనువెంటనే విలీనం అనే స్టేట్ కాంగ్రెస్, ఆర్యసమాజ్ ప్రచారానికి మరో ప్రతిఫలనంగా అనల్ మాలిక్, అంజుమన్ తబ్లిగిస్లాం తెరమీదికొచ్చాయి. అయితే పురోగామి వాదులు దీనికి అతీతంగా ఆలోచించడం కూడా ఈ నవలలో చిత్రించబడింది. ఆనంద్ కు ఖవ్వాలి బాక్స్ నెపంతో భగత్ సింగ్ లేఖనూ, దేశభక్తి గీతాలను ఇచ్చిన విప్లవకారుడు హఫీజ్ అనే ముస్లిం. ఆనంద్ లోని పురోగామి భావాలను ప్రోత్సహించే ప్రిన్సిపల్ కూడా ముస్లిం.

ఎన్నికలు, రాజకీయాలు
స్వాతంత్ర్యం వచ్చాక ఎన్నికలు రాజకీయాలు విడదీయరానివిగా మారిపోయాయి. అప్పటిదాకా ఉన్న త్యాగశీలత, ప్రజలపట్ల ప్రేమ మచ్చుకైనా కనిపించకుండా పోయిందనే అభిప్రాయాన్ని పీవీ అనేక సంఘటనల ద్వారా చిత్రించాడు. మొదటి ఎన్నికల్లోనే టిక్కట్ల పంపిణీలో వర్గాలు ఏర్పడతాయి. గెలిచే సీట్లను తన మనుషులకు ఇప్పించుకోవడం, ఓడే సీట్లు పార్టీలో వ్యతిరేకులకు ఇచ్చుకోవడం మొదలయింది. రాజకీయాల్లో స్త్రీలను ఎలా వాడుకోవచ్చో రాఘవ్ పాత్ర కళ్ళకు కడుతుంది. అరుణ అనైతిక సంబంధానికి ఒప్పుకోకపోవడంతో ఓడిపోయే సీటిస్తాడు రాఘవ. ఆమెకు అండగా ఉండే ఆనంద్ కూ ఓడిపోయే సీటు ఇస్తాడు. డబ్బులు ఖర్చుపెట్టనిదే, సారా పంపిణీ చేయనిదే ఎన్నికల్లో గెలవలేమని మొదటి సాధారణ ఎన్నికల్లోనే నిరూపించబడిందని ఆనంద్ గ్రహిస్తాడు. సిన్హా, రాం కుమార్, అజిత్ సింగ్ లు ఆనంద్ ద్వారా పని మంజూరీ చేయించుకుందామని పైరవీ చేస్తే ఆనంద్ అందుకు ఒప్పుకోడు. అందువల్ల వాళ్ళు ధర్మకార్యం నెపంతో అరుణ ద్వారా పైరవీ సాధించుకుంటారు. ఆమె నిజాన్ని గ్రహించి దూరం పెట్టడంతో అరుణను బండ బూతులు తిట్టడానికి కూడా తెగిస్తారు. అధిష్టానం దూతగా రంజన్ బాబు అఫ్రోజాబాద్ వస్తాడు. ఆయన పర్యటనలో ఆయనను ప్రభావితం చేయడానికి రకరకాల ఎత్తులు వేస్తారు. ఆ ఎత్తులన్నీ అనైతికమైనవే. కానీ పవర్ బ్రోకర్లకు అవే కావాలి. నరేంద్రనాథ్ అన్ని మర్యాదలూ చేసాక కూడా ‘సూట్ కేసు’ ఇవ్వకపోతే లాభం లేదనుకొని తెలుసుకుంటాడు. ఎక్కడ సూట్ కేసు ఇచ్చినా బహిరంగం అవుతుందని భయపడి విమానంలో బోర్డ్ అవుతుండగా ఒక సహాయకుడి ద్వారా ‘సర్! మీరు సూట్ కేసు మర్చిపోయారు’ అంటూ అందజేయిస్తాడు. ఢిల్లీకి వెళ్తే ముఖ్యమంత్రికి ఏం విలువ ఉండదు. పవర్ బ్రోకర్లను, జాతీయ దినపత్రికల విలేఖరులను ‘మేనేజ్’ చేసుకుంటేనే ఢిల్లీ వర్గాల్లో మంచి పేరుంటుంది.

అదే అధిష్టానం దగ్గర ప్రతిఫలిస్తుంది. ఇలాంటి అభిప్రాయాలను బలపరిచే అనేక సంఘటనలు ఇందులో ఉన్నాయి. ఆనంద్ కు ముఖ్యమంత్రి పదవి ఎంత నాటకీయంగా వచ్చిందో అంతే నాటకీయంగా పోతుంది. ఈ రెండు సందర్భాలలోనూ రాజకీయ వివేచనతో కాకుండా ఢిల్లీ మేనేజ్ మెంట్లతోనేనని చెప్పవచ్చు. ఆనంద్ కు ముఖ్యమంత్రి పోస్టు ఇచ్చిందీ, తొలగించినదీ ఇందిరా గాంధే కనుక ఈ నవల ద్వారా ఇందిరను బ్లాక్ అండ్ వైట్ లో పెట్టాడని, కొందరంటారు కానీ నవల మొత్తం ఇలాంటి సంఘటనలే ఉన్నాయన్న సంగతి గమనించినప్పుడు ఆ విమర్శలో పసలేదు. లోపలి మనిషి విపులమైన నవల. ఇందులో కేవలం అఫ్రోజాబాద్, ఢిల్లీ ముచ్చట్లే కాకుండా తమిళ, అసోం తదితర భాషా ఉద్యమాలు; ఇతర రాష్ట్రాల రాజకీయాలు, ముఖ్యమంత్రుల వ్యవహారాలూ చర్చించబడ్డాయి. బంగ్లా భాషోద్యమం దేశం ఏర్పాటుగా పరిణమించిన వైనాన్ని, పాక్, చైనా యుద్ధాలను సందర్భానుసారంగా చెబుతూ వచ్చారు. పాటలను, ఒప్పందాలను, నిబంధనలను చాలా చోట్ల చరిత్ర గ్రంథంలో ఉటంకించినట్లు రాసాడు పీ.వీ. ఇంత విపులంగా రాసిన లోపలి మనిషి పీవీ జీవిత గమనంలో అర్థభాగం మాత్రమే. తర్వాత కాలంలో ప్రధానిగా, ఆర్ధిక సంస్కరణల ఆద్యుడుగా ఎదుర్కొన్న ఆటుపోట్లు చిత్రిస్తే తన ఆత్మకథాత్మక నవల సంపూర్ణమయ్యేది.

స్వతహాగా ఇది ఇంగ్లీషు నవలకు తెలుగు అనువాదం అయినప్పటికీ కల్లూరి భాస్కరం అనువాదం సూటిగా, ఒరిజినల్ రచనలాగానే ఉండడం విశేషం.

-డా. ఏనుగు నరసింహారెడ్డి
ప్రముఖ కవి, రచయిత
అదనపు కలెక్టర్, కరీంనగర్
+91-8978869183