కైలాస దేవాలయం భారతదేశంలోని మహారాష్ట్ర రాష్ట్రంలోని ఎల్లోరాలో ఉన్న గుహ దేవాలయాలలో ఒకటి. ఈ దేవాలయం ఒకే రాతితో చెక్కబడిన అతి పెద్ద పురాతన హిందూ దేవాలయాలలో ఒకటి. దీనిని కైలాసం అని కూడా అంటారు. ఒకే రాతితో ప్రత్యేకంగా చెక్కబడిన కైలాస దేవాలయం ప్రపంచంలోని అత్యంత ఆకర్షణీయమైన గుహ దేవాలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ ఆలయం 276 అడుగుల పొడవు, 154 అడుగుల వెడల్పు ఉంటుంది. ఇది కొండపై నుండి మొదలుకొని నిలువుగా నీడను కలిగి ఉంటుంది.
ఈ ఏకశిలా ఆలయాన్ని నిర్మించడానికి దాదాపు 400,000 టన్నుల శిలలను వందల సంవత్సరాలుగా త్రవ్వించారని అంచనా. ఆలయ గోడలపై లభించిన ఉలి జాడల ఆధారంగా మూడు రకాల ఉలీలను ఉపయోగించారని పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తున్నారు. ఆలయ నిర్మాణం 46.92 మీటర్ల వెడల్పుతో పిరమిడ్ రూపంలో మూడు అంతస్తులుకలిగి ఉంది ఎల్లోరా గుహలుగా పిలువబడే 34 గుహ దేవాలయాలలో కైలాస దేవాలయం ఒకటి ఇది 16వ గుహ దీనిని ఎనిమిదవ శతాబ్దానికి చెందిన రాష్ట్ర పూట రాజు కృష్ణరాజా సా. శ. 757-783 లో నిర్మించాడు.
కైలాస ఆలయ చరిత్ర
మరాఠీ ఇతిహాసం ప్రకారం స్థానిక రాజు తీవ్ర అనారోగ్యానికి గురవ్వడంతో అతడి భార్య శివుడిని ప్రార్థించింది. రాజు పూర్తిగా ఆరోగ్యవంతంగా కోలుకుంటే ఆలయాన్ని కట్టిస్తానని, ఆలయం గోపురం చూసేవరకు తాను ఉపవాసం ఉంటానని మొక్కుకుంది. వెంటనే ఆ రాజు కోలుకున్నాడు. రాణి మొక్కు తీర్చేందుకు అప్పటి శిల్పులు కొండను తొలచి ఆలయ నిర్మాణం చేపట్టేందుకు ప్రయత్నించారు. ఈ విషయం తెలుసుకున్నకోకసా అనే శిల్పి అలా నిర్మాణం చేపడితే ఆమె ఆలయ గోపురాన్ని చూసేందుకు కొన్ని వందల ఏళ్లు పడుతుందని చెప్పాడు. దీంతో ఆలయాన్ని ముందు నుంచి కాకుండా కొండ పై భాగం నుంచి చెక్కుకుని వచ్చారు. ముందుగా ఆలయం గోపురాన్ని చెక్కి రాణిని ఉపవాస దీక్ష విరమించేలా చేశారు.
ఆలయ నిర్మాణం
ఈ ఆలయ ప్రవేశ ద్వారం వద్ద రెండు అంతస్తుల గోపురం ఉంది. ప్రవేశ ద్వారం వైపున శైవులు, వైష్ణవులు పూజించే దేవతల శిల్పాలు ఉన్నాయి. ప్రవేశ ద్వారం నుండి రెండు అంతర్గత ప్రాంగణాలు కనిపిస్తాయి, ప్రతి ఒక్కటి నిలువు ఆర్కేడ్తో సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. ఉత్తరం, దక్షిణ ప్రాంగణంలోని రాళ్ళ మీద పెద్ద ఏనుగు చెక్కబడింది. రాష్ట్రకూట రాజులు తమ ఏనుగు దళంతో అనేక యుద్ధాల్లో గెలిచి, ఏనుగులను తమకు ఇష్టమైన
జంతువులలో ఒకటిగా మార్చుకున్నారు. ఆలయంలో ఏనుగు శిల్పాలు ఉండటం రాష్ట్రకూట రాజుల బలాన్ని, శ్రేయస్సును సూచిస్తుంది. కైలాస ప్రధాన ఆలయంలో లోపల గోడపైన కమలంపై కూర్చున్న గజలక్ష్మి ప్రతిమ ఉంటుంది. ఆ ప్రతిమ వెనుక నాలుగు ఏనుగులు ఉన్నాయి. రెండు పెద్ద ఏనుగులలో ప్రతి ఒక్కటి పై వరుసలో ఒక కుండ నుండి గజలక్ష్మి మీద నీరు పోస్తున్నట్లు చిత్రీకరించబడింది, రెండు చిన్న ఏనుగులు దిగువ వరుసలో తామర చెరువు నుండి కుండలను నింపుతున్నట్లు చిత్రీకరించబడ్డాయి. శిఖరం దాని క్రింద అంతస్తునుండి 96 అడుగుల ఎత్తులో ఉంది. గర్భగుడి చుట్టూ ఒక చిన్న అంతరాల గది ఉంది, ఇది ఒక పెద్ద సభ-మండపం (స్తంభాల హాలు) తో కలిసి ఉంటుంది. దీనికి ప్రక్కల అర్ధమండపం, ముందు భాగంలో అగ్రమండపం ఉన్నాయి. నంది-మండపం, గోపురం, పూజా మందిర అగ్ర-మండపానికి మధ్య ఉంది, మూడు భాగాలను ఒకే రాయి దూలంతో కలిపారు. ప్రధాన ఆలయం పునాది పైన ఆలయ నిర్మాణ మొత్తం బరువును మోస్తున్నట్లుగా కనిపించే ఏనుగుల శిల్పాల వరుసలు ఉన్నాయి. కొండ ప్రక్కన ఉన్న ప్రదక్షిణ మార్గ ఆలయ ప్రాంగణంలో ఐదు వేరు వేరు దేవాలయాలు ఉన్నాయి, వీటిలో మూడు నదీ దేవతలకు అంకితం చేయబడ్డాయి: గంగా, యమునా, సరస్వతి.
ఆలయ నిర్మాణంలో రెండు వేర్వేరు 45 అడుగుల ఎత్తైన కీర్తి స్తంభాలు (విజయ స్తంభాలు) కూడా ఉన్నాయి. ఒకప్పుడు ఈ స్తంభం పైన త్రిశూలం ఉండేది, కానీ 18 ఇప్పుడు లేదు. ప్రధాన ఆలయానికి ఇరువైపులా ధ్వజస్తంభం వెనుక వెలుపలి గోడపై మహాభారతం, రామాయణం నుండి కొన్ని ఆసక్తికరమైన సన్నివేశాలు చిత్రీకరించారు.రామాయణం నుండి ఏడు వరుసలలో అనేక సన్నివేశాలను చిత్రీకరించారు. అవి: రాముడు అయోధ్య నుండి బయలుదేరిన దృశ్యాలు, భరతుడు తిరిగి రావడానికి ప్రయత్నించడం, శూర్పణఖ అటవీ దృశ్యాలు, రావణుడు సీతను అపహరించడం, రాముడు హనుమంతుడిని కలవడం, హనుమంతుడు సముద్రం దాటి లంకకు చేరుకోవడం, అశోకవనం, రావణుని ఆస్థానం, చివరి వరుసలో వానర సైన్యం లంకకు చేరుకోవడానికి రాళ్ల వంతెనను నిర్మించినట్లు చెక్కారు. అంతేకాకుండా మహాభారతం నుండి ఏడు వరుసలు ఉన్నాయి. అవి: కృష్ణుడి ప్రారంభ సాహసాలు దిగువ రెండు వరుసలలో చూపించబడ్డాయి. మహాభారత యుద్ధం, అర్జునుడి తపస్సు, మహాభారతంలో వివరించిన విధంగా కిరాత- అర్జునుల పోరాటం నుండి దృశ్యాలు మొదటి ఐదు వరుసలలో చిత్రీకరించబడ్డాయి. ప్రధాన ఆలయానికి దక్షిణం వైపున ఉన్న రావణమూర్తి త్రిమితీయ శిల్పం వలన ఈ ఆలయానికి “కైలాస” అని పేరు వచ్చింది. రావణుడు కైలాస పర్వతాన్ని ఎత్తడానికి ప్రయత్నించడం అక్కడ శివుడు విశ్రాంతిలో కూర్చున్నట్లు, శివుని బొటనవేలు ఒత్తిడితో రావణుడి అహం తొక్కినట్లు చిత్రీకరించారు. గోపురం లేదా ప్రవేశ ద్వారం, 1 ప్రదేశానికి ప్రధాన బందువుగా పనిచేస్తుంది. ఒక మండపం నుండి మరొక మండపానికి వెళ్ళేటప్పుడు హాలు పరిమాణం, స్థలం చిన్నదిగా ఉంటుంది, కాంతి మసకబారుతుంది. మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు చాలాసార్లు ఆలయాన్ని హంసం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు 1000 మందికి పైగా కూలీలను పంపాడు వారు మూడు సంవత్సరాలు పైగా రాత్రింబవళ్లు పనిచేశారు కానీ ఔరంగాజే ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేయలేకపోయాడు.
ఔరంగాబాద్ జిల్లాలోని ఎల్లోరా గుహల వద్ద ఉన్న రాతితో చెక్కబడిన హిందూ దేవాలయాలలో కైలాసనాథ ఆలయం అతి పెద్దది. కొండం ముఖంపై చెక్కబడిన మొగాళిత్ దాని పరిమాణం వాస్తు శిల్పం మరియు శిల్పకళ చికిత్స కారణంగా ఇది ప్రపంచంలోనే అత్యంత అద్భుతమైన గుహ దేవాలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.
కైలాస ఆలయం (గుహ 16) ఎల్లోరా గుహలు అని పిలువబడే 34 హిందూ, బౌద్ధ మరియు జైన గుహ దేవాలయాలు మరియు మఠాలలో అతిపెద్దది, ఇది ఈ ప్రదేశంలో వాలుగా ఉన్న బసాల్ట్ కొండ వెంట రెండు కిలోమీటర్ల కంటే ఎక్కువ విస్తరించి ఉంది . ఈ ఆలయం యొక్క తవ్వకంలో ఎక్కువ భాగం సాధారణంగా ఎనిమిదవ శతాబ్దపు రాష్ట్రకూట రాజు కృష్ణ ( 756 - 773 ) కు ఆపాదించబడింది. ఆలయ నిర్మాణం పల్లవ మరియు చాళుక్య శైలుల జాడలను చూపిస్తుంది. ఈ ఆలయం వాస్తుశిల్పానికి సమానమైన భారీ స్థాయిలో అనేక స్వేచ్ఛా శిల్పాలను కలిగి ఉంది, అయితే మొదట దానిని అలంకరించిన చిత్రాల జాడలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. కైలాస ఆలయంలో అంకిత శాసనం లేదు కానీ దీనిని రాష్ట్ర కూట పాలకుడు నియమించాడనడంలో సందేహం లేదు. రెండు శిలా శాసనాల ఆధారంగా గుజరాత్ రాష్ట్ర కూట శాఖ పాలకుడు కర్కరాజా వడోదర రాగి పలక శాసనం 812-813 ప్రస్తుత గుజరాత్ లో ఒక గ్రామాన్ని దానమిచ్చినట్లు నమోదు చేసింది. ఇది కృష్ణంరాజును కైలాసనాథ పోషకుడిగా పేర్కొంది మరియు ఎల్లోరా వద్ద ఒక శివాలయాన్ని కూడా ప్రస్తావించింది రాజు దేవతలు మరియు వాస్తు శిల్పి కూడా ఆశ్చర్యపోయేంత అద్భుతంగా ఒక ఆలయాన్ని నిర్మించాడని ఇది పేర్కొంది. కైలాసాలయం అనేక విభిన్న నిర్మాణ మరియు శిల్ప శైలుల వాడకాన్ని కలిగి ఉంది, కొన్ని ఆలయ ఉపశమనాలు ఆలయానికి పక్కనే ఉన్న దశావతార గుహలో ఉపయోగించిన శైలిని కలిగి ఉన్నాయి దశావతార గుహలో శ్రీకృష్ణుడి పూర్వీకుడు మరియు మేనల్లుడు దంతి దుర్గ(735-756) యొక్క శాసనం ఉంది. దీని ఆధారంగా కైలాస ఆలయ నిర్మాణం దంతిదుర్గ పాలనలో ప్రారంభమైందని తెలుస్తోంది. ఆస్థానం ఏనుగులు మరియు విజయ స్తంభాలు రావణుడు కైలాస పర్వతాన్ని కదిలించడాన్ని చిత్రీకరించే ఆలయంలోని అతి ముఖ్యమైన శిల్పం ప్రధాన భవనం తర్వాత నిర్మించబడినట్లు తెలుస్తోంది ఈ శిల్పం భారతీయ కల యొక్క అత్యుత్తమ రచనల్లో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.
చాళుక్య-పల్లవ ప్రభావం
ఏకశిలా ఆలయంలోని ప్రధాన భాగం ఏదీ తరువాత ఆలోచించినట్లు కనిపించడం లేదని, మొత్తం ఆలయం ప్రారంభంలో ప్రణాళిక చేయబడిందని నిర్మాణ ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.
ప్రధాన మందిరం పట్టడకల్లోని విరూపాక్ష ఆలయాన్ని పోలి ఉంటుంది, ఇది కాంచీలోని కైలాస ఆలయానికి ప్రతిరూపం కాంచీలో కైలాస ఆలయాన్ని నిర్మించిన పల్లవులపై విజయం సాధించిన జ్ఞాపకార్థం బాదామి చాళుక్యులు పట్టడకల్ విరూపాక్ష ఆలయాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. విరూపాక్ష ఆలయ శాసనాల ప్రకారం, పల్లవులను ఓడించిన తర్వాత చాళుక్యులు పల్లవ కళాకారులను పట్టడకల్కు తీసుకువచ్చారు.
చాళుక్యులను ఓడించిన తర్వాత, కృష్ణుడు వారి భూభాగంలో ఉన్న విరూపాక్ష ఆలయం చూసి ఆకట్టుకుని ఉంటుందని, ఫలితంగా అతను విరూపాక్ష ఆలయ శిల్పులను మరియు వాస్తు శిలుపులను తన సొంత భూభాగానికి తీసుకువచ్చి ఎల్లారాలోని కైలాస ఆలయ నిర్మాణంలో వారిని నిమగ్నం చేశాడు. విరూపాక్ష ఆలయ వాస్తు శిల్పులు ఎల్లోరాల్లో కైలాస ఆలయాన్ని నిర్మించడంలో సహాయపడ్డారని అనుకుంటే ఒకే చక్రవర్తి పాలనలో ఒక భారీ ఆలయం నిర్మాణం అసాధ్యం అనిపించదు.
ఆలయ నిర్మాణ పద్ధతి
కైలాస ఆలయం దాని నిలువు తవ్వకాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది శిల్పులు అసలు శిల పై భాగములో ప్రారంభించి క్రిందికి తవ్వారు. స్థానిక రాజు తీవ్రమైన వ్యాధితో బాధపడుతుంటే అతని రాణి తన భర్తను నయం చేయమని ఎలా పురంలోని గృశ్నేశ్వర్ అంటే శివదేవుని ప్రార్థించింది.
ఆమె కోరిక నెరవేరితే ఒక ఆలయాన్ని నిర్మిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసింది మరియు ఈ ఆలయం యొక్క శిఖరం పైభాగం చూసే వరకు ఉపవాసం ఉంటానని హామీ ఇచ్చింది. రాజు స్వస్థత పొందిన తర్వాత ఆమె వెంటనే ఒక ఆలయాన్ని నిర్మించమని అతనిని అభ్యర్థించింది కానీ ఒక శిఖరంతో పూర్తి చేసిన ఆలయాన్ని నిర్మించడానికి నెలలు పడుతుందని వాస్తు శిల్పులు తెలిపారు. కోకాస అనే వాస్తు శిల్పి ఒక వారం లోపు రాని ఒక ఆలయ శిఖరాన్ని చూడగలడని రాజుకు హామీ ఇచ్చాడు. అతను ఒక రాతిని చెక్కడం ద్వారా పైనుండి ఆలయాన్ని నిర్మించడం ప్రారంభించాడు. అతను ఒక వారంలోనే శిఖరాన్ని పూర్తి చేయగలగాడు దీనివలన రాణి తన ఉపవాసాన్ని విరమించుకుంది. ఆ ఆలయానికి రాణి పేరు మీద మణికేశ్వర్ అని పేరు పెట్టారు. కైలాస ఆలయ నిర్మాణం దక్కన్ ప్రాంతంలో ప్రబలంగా ఉన్న మునుపటి శైలికి భిన్నంగా ఉంటుంది. ఆలయ ప్రాంగణ ప్రవేశ ద్వారం ఒక చిన్న గోపురం కలిగి ఉంటుంది ప్రవేశ ద్వారం యొక్క ఎడమవైపున ఉన్న చాలామంది దేవతలు శైవులు కాగా కుడివైపున ఉన్న దేవతలు వైష్ణవులు, విష్ణువుతో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు.
ప్రాంగణం లోపల, శివుడికి అంకితం చేయబడిన ఒక మధ్య మందిరం మరియు అతని మౌంట్ నంది (పవిత్ర ఎద్దు) చిత్రం ఉంది. లింగం ఉన్న మధ్య మందిరంలో 16 స్తంభాల మద్దతుతో చదునైన పైకప్పు గల మండపం మరియు ఒక ద్రావిడ శిఖరం ఉన్నాయి. 111 స్తంభాలు, కిటికీలు, లోపలి మరియు బయటి గదులు, సమావేశ మందిరాలు మరియు దాని మధ్యలో ఒక అపారమైన రాతి లింగంతో పూర్తి చేయబడిన ఈ మందిరం - గూళ్లు, ప్లాస్టర్లు, కిటికీలతో పాటు దేవతల చిత్రాలు, మైథున (శృంగార పురుష మరియు స్త్రీ బొమ్మలు) మరియు ఇతర బొమ్మలతో చెక్కబడింది. శివాలయాలలో సాంప్రదాయకంగా, నంది మధ్య ఆలయం ముందు ఒక వాకిలిపై కూర్చుంటుంది. నంది మండపం మరియు ప్రధాన శివాలయం ఒక్కొక్కటి 7 మీటర్ల ఎత్తులో ఉంటాయి మరియు రెండు అంతస్తులపై నిర్మించబడ్డాయి. నంది మండపం యొక్క దిగువ అంతస్తులు రెండూ దృఢమైన నిర్మాణాలు, విస్తృతమైన దృష్టాంత శిల్పాలతో అలంకరించబడ్డాయి. ఏనుగులు నిర్మాణాన్ని పైకి పట్టుకున్నాయని సూచించడానికి ఆలయ పునాది చెక్కబడింది. ఒక రాతి వంతెన నంది మండపాన్ని ఆలయ వాకిలికి కలుపుతుంది. ఆలయ హాలు యొక్క బేస్ మహాభారతం మరియు రామాయణం నుండి దృశ్యాలను కలిగి ఉంది. ఆలయ ప్రాంగణంలో ఐదు వేరుగా ఉన్న ఆలయాలు ఉన్నాయి. వీటిలో మూడు నది దేవతలకు అంకితం చేయబడ్డాయి గంగా యమునా మరియు సరస్వతి. కైలాస పర్వతాన్ని ఎత్తడానికి ప్రయత్నించే రావణుడి శిల్పం ఒక ముఖ్యమైన శిల్పం.
తొలినాటి గర్భగుడిలో సరళమైన మందిరం ముందు స్తంభాలు లేని చిన్న హాలు ఉంది. ప్రధాన గర్భగుడి చుట్టూ ప్రదక్షిణ మార్గాలు కూడా ఉన్నాయి. కైలాస ఆలయం చోటా కైలాస మరియు ఇంద్రసభ వంటి ఏకశిలా నిర్మాణాలు నిర్మించిన భవనాలు కనిపిస్తాయి. ఇవి పుణ్యక్షేత్రాలతో పాటు బహిరంగ వరండాలు మరియు మూసివేసిన మండపాలతో కూడిన స్వేచ్ఛ దేవాలయాలు.
ఒకే రాతితో చెక్కబడిన కైలాస ఆలయం శివుని నివాసం అయిన కైలాస పర్వతాన్ని పోలి ఉండేలా రూపొందించబడింది ప్రారంభ హిందూ గుహలలో ఎక్కువ భాగం అంకితం చేయబడ్డాయి. దేవాలయం యొక్క ఎలక్షన్ అయిన లక్షణాలను మనం గమనించవచ్చు. మండపానికి ఒక ద్రావిడ శిఖరం మరియు 16 స్తంభాలు ఆధారం ఆలయం ముందు ఒక నంది విగ్రహం ఉంది.
ఈ ప్రాంగణంలోని బౌద్ధ గుహలలో మఠాలు మరియు పుణ్యక్షేత్రాలు ఉన్నాయి విశ్వకర్మ గృహ అత్యంత ముఖ్యమైనది ఒక ప్రత్యేక ప్రార్థన మందిరం మరియు లోపల మనం బోధనాభాగ్యములో విశ్రాంతి తీసుకుంటున్నారు 17వ అడుగుల బుద్ధ విగ్రహాన్ని చూస్తాం. ఎల్లోరాలోని జైన గుహలు హిందూ మరియు బౌద్ధ గుహల కంటే చిన్నవి ఈ గుహలు మండపం మరియు స్తంభాల వరండా వంటి నిర్మాణ లక్షణాలను కలిగి ఉంటాయి. కైలాస ఆలయం మాదిరిగానే రూపొందించబడిన చోటా కైలాస ఎల్లోరా గుహలలో అత్యధికంగా సందర్శించబడే జైనా దేవాలయం ఇంద్రసభ కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది ఇది అన్నిటికంటే పెద్దది మరియు ఉత్తమమైనది.
ఎల్లోరా గుహల చరిత్ర
ఎల్లోరా గుహల చరిత్ర నాలుగు శతాబ్ తలనాటిది గుహ తవ్వకాల కార్యక్రమాలు
స్పష్టంగా లేనప్పటికీ హిందూ గుహలు మరియు బౌద్ధ గుహలలో కొంత భాగం రాష్ట్ర పూట రాజవంశం సమయంలో నిర్మించబడిందని నమ్ముతారు జై నా గుహలు యాదవ పాలనలో నిర్మించబడినట్లు భావిస్తారు. ఈ గుహలను ఆరవ శతాబ్దము నుండి పదవ శతాబ్దం వరకు 400 సంవత్సరాల కాలంలో నిర్మించారు. ఈ ప్రదేశంలో 100 కంటే ఎక్కువ గృహాలు ఉన్నాయి కానీ వాటిలో 34 మాత్రమే ప్రజలకు తెరిచి ఉంటాయి గుహలకు మతపరమైన ప్రాముఖ్యత ఉన్నప్పటికీ అవి సన్యాసులు మరియు వ్యాపారులకు వసతిగృహాలుగా కూడా పనిచేశాయి.
బౌద్ధ గుహలు ఆరవ మరియు 8వ శతాబ్దాల మధ్య తవ్వబడ్డాయని చెబుతారు మరియు జై నా గుహలు 9వ మరియు 12వ దశాబ్దాల మధ్య తవ్వబడ్డాయని, హిందూ గుహలలో రెండు దశల్లో తవ్వాడు వీటిలో కొన్ని భావిత లేదా జైనా గుహల కంటే ముందే తవ్వబడ్డాయి ఆరవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో తొమ్మిది గుహలు తవ్వబడ్డాయి తరువాత మరో నాలుగు ఊహలు తవ్వబడ్డాయి ఇతర హిందూ గుహలు ఏడవ మరియు పదవ శతాబ్దాల మధ్య నిర్మించబడ్డాయి.
ఎల్లోరా గుహల జాబితాలో 13 నుండి 29 గృహాలు హిందూ గుహలు వాటిలో ముఖ్యమైనవి 15వ గుహ దశావతారం,16వ గుహ కైలాస ఆలయం, 21వ గృహ (రామేశ్వరం) కైలాస ఆలయం దాని రాతి భవనానికి ప్రసిద్ధి చెందింది,దశావతార గుహ ప్రధానంగా శివుడు మరియు విష్ణువులను వివిధ రూపాల్లో వర్ణిస్తుంది మరియు రామేశ్వర గుహ దాని శిల్పకళ ప్రాతినిధ్యాలకు ప్రసిద్ధి,29వ గుహ కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది ఇది ఎలగంగా నది నుండి జలపాతం ద్వారా సృష్టింపబడిన చిన్న కొలను అయినా సీతా -కి -నహాని పక్కన ఉంది.
- బౌద్ధ ఆరామాలను పరిశీలించడం
ఎల్లోరా గుహలు బౌద్ధ ఆరామాలు 1 నుండి 12 గుహల వరకు ఉన్నాయి. ఆ గుహలలో, గుహ 10 (విశ్వకర్మ), గుహ 11 (దో తాల్) మరియు గుహ 12 (తీన్ తాల్) ఆకట్టుకునేవి. విశ్వకర్మ గుహ అనేది బుద్ధుని పొడవైన స్థూపం కలిగిన మందిరం, దో తాల్ అనేది రెండు అంతస్తుల ఆరామం మరియు తీన్ తాల్ అనేది మూడు అంతస్తుల ఆరామం. అన్ని బౌద్ధ గుహలు బుద్ధుని చిత్రాలు మరియు శిల్పాలతో మరియు బౌద్ధ పురాణాల చిహ్నాలతో చెక్కబడ్డాయి.
- జైన మందిరాలను పరిశీలించడం
ఎల్లోరాలోని జైన గుహలు 30 నుండి 34 వరకు గుహలు. ఈ మందిరాలలో అత్యంత ముఖ్యమైనవి గుహ 30 (ఛోటా కైలాస),గుహ 32 (ఇంద్ర సభ) మరియు గుహ 33 (జగన్నాథ సభ). చోటా కైలాస హిందూ కైలాస ఆలయానికి అసంపూర్ణమైన ప్రతిరూపం లాంటిది, ఇంద్ర సభ జైన మందిరాల శ్రేణి, మరియు జగన్నాథ సభలో కొన్ని బాగా సంరక్షించబడిన శిల్పాలు ఉన్నాయి. అన్ని జైన గుహలు చక్కటి మరియు సున్నితమైన శిల్పాలతో చెక్కబడ్డాయి మరియు దిగంబర శాఖకు అంకితం చేయబడిన చిత్రాలను కలిగి ఉన్నాయి.
- కైలాస ఆలయాన్ని అన్వేషించడం
కైలాస ఆలయం అనేది శివుడికి అంకితం. చేయబడిన ఒక పురాతన రాతితో చెక్కబడిన ఆలయ సముదాయం. దీనిలో ఒక భారీ ఏకశిలా శివలింగం ఉంది. ఈ ఆలయంలో హిందూ ఇతిహాసాలు రామాయణం మరియు మహాభారతం నుండి సంఘటనలను వర్ణించే శిల్పాలు ఉన్నాయి. మొత్తం ఆలయ స్థావరం, గోడలు మరియు పైకప్పు సున్నితమైన మరియు విస్తృతమైన శిల్పాలతో అలంకరించబడ్డాయి, మరియు అన్ని శివాలయాల మాదిరిగానే, కేంద్ర మందిరం ముందు వాకిలిపై నంది విగ్రహం ఉంది. మొత్తం పని ఉలి మరియు సుత్తులు వంటి ప్రాథమిక సాధనాలతో జరిగింది.
- ఘృష్ణశ్వర ఆలయాన్ని సందర్శించడం -ఘృష్లేశ్వర ఆలయం శివుడికి అంకితం చేయబడిన హిందూ దేవాలయం. ఇది అజంతా ఎల్లోరా గుహల సమీపంలో ఉన్న ప్రసిద్ధ జ్యోతిర్లింగం. ఎల్లోరా గుహల నుండి ఒక కి.మీ దూరంలో ఉన్న వెరుల్ గ్రామంలో ఇది ఒక గౌరవనీయమైన తీర్థయాత్ర స్థలం. మహాశివరాత్రి పండుగ సమయంలో చాలా మంది యాత్రికులు ఈ ఆలయంలో గుమిగూడతారు. ఆలయం లోపల నుండి ప్రవహించే నీటిని కూడా పవిత్రంగా భావిస్తారు.
కైలాస దేవాలయం భారతదేశంలోని మహారాష్ట్ర రాష్ట్రంలోని ఎల్లోరాలో ఉన్న గుహ దేవాలయాలలో ఒకటి. ఈ దేవాలయం ఒకే రాతితో చెక్కబడిన అతి పెద్ద పురాతన హిందూ దేవాలయాలలో ఒకటి. దీనిని కైలాసం అని కూడా అంటారు. [1] ఒకే రాతితో ప్రత్యేకంగా చెక్కబడిన కైలాస దేవాలయం ప్రపంచంలోని అత్యంత ఆకర్షణీయమైన గుహ దేవాలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. [2] ఈ ఆలయం 276 అడుగుల పొడవు, 154 అడుగుల వెడల్పు ఉంటుంది. ఇది కొండపై నుండి మొదలుకొని నిలువుగా నీడను కలిగి ఉంటుంది.
ఈ ఏకశిలా ఆలయాన్ని నిర్మించడానికి దాదాపు 400,000 టన్నుల శిలలను వందల సంవత్సరాలుగా త్రవ్వించారని అంచనా. ఆలయ గోడలపై లభించిన ఉలి జాడల ఆధారంగా మూడు రకాల ఉలీలను ఉపయోగించారని పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తున్నారు. ఆలయ నిర్మాణం 46.92 మీటర్ల వెడల్పుతో పిరమిడ్ రూపంలో మూడు అంతస్తులు
కలిగి ఉంది ఎల్లోరా గుహలుగా పిలువబడే 34 గుహ దేవాలయాలలో కైలాస దేవాలయం ఒకటి ఇది 16వ గుహ దీనిని ఎనిమిదవ శతాబ్దానికి చెందిన రాష్ట్ర పూట రాజు కృష్ణరాజా సా. శ. 757-783 లో నిర్మించాడు.
కైలాస ఆలయ చరిత్ర
మరాఠీ ఇతిహాసం ప్రకారం స్థానిక రాజు తీవ్ర అనారోగ్యానికి గురవ్వడంతో అతడి భార్య శివుడిని ప్రార్థించింది. రాజు పూర్తిగా ఆరోగ్యవంతంగా కోలుకుంటే ఆలయాన్ని కట్టిస్తానని, ఆలయం గోపురం చూసేవరకు తాను ఉపవాసం ఉంటానని మొక్కుకుంది. వెంటనే ఆ రాజు కోలుకున్నాడు. రాణి మొక్కు తీర్చేందుకు అప్పటి శిల్పులు కొండను తొలచి ఆలయ నిర్మాణం చేపట్టేందుకు ప్రయత్నించారు. ఈ విషయం తెలుసుకున్నకోకసా అనే శిల్పి అలా నిర్మాణం చేపడితే ఆమె ఆలయ గోపురాన్ని చూసేందుకు కొన్ని వందల ఏళ్లు పడుతుందని చెప్పాడు. దీంతో ఆలయాన్ని ముందు నుంచి కాకుండా కొండ పై భాగం నుంచి చెక్కుకుని వచ్చారు. ముందుగా ఆలయం గోపురాన్ని చెక్కి రాణిని ఉపవాస దీక్ష విరమించేలా చేశారు.
ఆలయ నిర్మాణం
ఈ ఆలయ ప్రవేశ ద్వారం వద్ద రెండు అంతస్తుల గోపురం ఉంది. ప్రవేశ ద్వారం వైపున శైవులు, వైష్ణవులు పూజించే దేవతల శిల్పాలు ఉన్నాయి. ప్రవేశ ద్వారం నుండి రెండు అంతర్గత ప్రాంగణాలు కనిపిస్తాయి, ప్రతి ఒక్కటి నిలువు ఆర్కేడ్తో సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. ఉత్తరం, దక్షిణ ప్రాంగణంలోని రాళ్ళ మీద పెద్ద ఏనుగు చెక్కబడింది. రాష్ట్రకూట రాజులు తమ ఏనుగు దళంతో అనేక యుద్ధాల్లో గెలిచి, ఏనుగులను తమకు ఇష్టమైన జంతువులలో ఒకటిగా మార్చుకున్నారు. ఆలయంలో ఏనుగు శిల్పాలు ఉండటం రాష్ట్రకూట రాజుల బలాన్ని, శ్రేయస్సును సూచిస్తుంది. కైలాస ప్రధాన ఆలయంలో లోపల గోడపైన కమలంపై కూర్చున్న గజలక్ష్మి ప్రతిమ ఉంటుంది. ఆ ప్రతిమ వెనుక నాలుగు ఏనుగులు ఉన్నాయి. రెండు పెద్ద ఏనుగులలో ప్రతి ఒక్కటి పై వరుసలో ఒక కుండ నుండి గజలక్ష్మి మీద నీరు పోస్తున్నట్లు చిత్రీకరించబడింది, రెండు చిన్న ఏనుగులు దిగువ వరుసలో తామర చెరువు నుండి కుండలను నింపుతున్నట్లు చిత్రీకరించబడ్డాయి. శిఖరం దాని క్రింద అంతస్తునుండి 96 అడుగుల ఎత్తులో ఉంది. గర్భగుడి చుట్టూ ఒక చిన్న అంతరాల గది ఉంది, ఇది ఒక పెద్ద సభ-మండపం (స్తంభాల హాలు) తో కలిసి ఉంటుంది. దీనికి ప్రక్కల అర్ధమండపం, ముందు భాగంలో అగ్రమండపం ఉన్నాయి. నంది-మండపం, గోపురం, పూజా మందిర అగ్ర-మండపానికి మధ్య ఉంది, మూడు భాగాలను ఒకే రాయి దూలంతో కలిపారు. ప్రధాన ఆలయం పునాది పైన ఆలయ నిర్మాణ మొత్తం బరువును మోస్తున్నట్లుగా కనిపించే ఏనుగుల శిల్పాల వరుసలు ఉన్నాయి. కొండ ప్రక్కన ఉన్న ప్రదక్షిణ మార్గ ఆలయ ప్రాంగణంలో ఐదు వేరు వేరు దేవాలయాలు ఉన్నాయి, వీటిలో మూడు నదీ దేవతలకు అంకితం చేయబడ్డాయి: గంగా, యమునా, సరస్వతి.
ఆలయ నిర్మాణంలో రెండు వేర్వేరు 45 అడుగుల ఎత్తైన కీర్తి స్తంభాలు (విజయ స్తంభాలు) కూడా ఉన్నాయి. ఒకప్పుడు ఈ స్తంభం పైన త్రిశూలం ఉండేది, కానీ 18 ఇప్పుడు లేదు. ప్రధాన ఆలయానికి ఇరువైపులా ధ్వజస్తంభం వెనుక వెలుపలి గోడపై మహాభారతం, రామాయణం నుండి కొన్ని ఆసక్తికరమైన సన్నివేశాలు చిత్రీకరించారు. రామాయణం నుండి ఏడు వరుసలలో అనేక సన్నివేశాలను చిత్రీకరించారు. అవి: రాముడు అయోధ్య నుండి బయలుదేరిన దృశ్యాలు, భరతుడు తిరిగి రావడానికి ప్రయత్నించడం, శూర్పణఖ అటవీ దృశ్యాలు, రావణుడు సీతను అపహరించడం, రాముడు హనుమంతుడిని కలవడం, హనుమంతుడు సముద్రం దాటి లంకకు చేరుకోవడం, అశోకవనం, రావణుని ఆస్థానం, చివరి వరుసలో వానర సైన్యం లంకకు చేరుకోవడానికి రాళ్ల వంతెనను నిర్మించినట్లు చెక్కారు. అంతేకాకుండా మహాభారతం నుండి ఏడు వరుసలు ఉన్నాయి. అవి: కృష్ణుడి ప్రారంభ సాహసాలు దిగువ రెండు వరుసలలో చూపించబడ్డాయి. మహాభారత యుద్ధం, అర్జునుడి తపస్సు, మహాభారతంలో వివరించిన విధంగా కిరాత- అర్జునుల పోరాటం నుండి దృశ్యాలు మొదటి ఐదు వరుసలలో చిత్రీకరించబడ్డాయి. ప్రధాన ఆలయానికి దక్షిణం వైపున ఉన్న రావణమూర్తి త్రిమితీయ శిల్పం వలన ఈ ఆలయానికి “కైలాస” అని పేరు వచ్చింది. రావణుడు కైలాస పర్వతాన్ని ఎత్తడానికి ప్రయత్నించడం అక్కడ శివుడు విశ్రాంతిలో కూర్చున్నట్లు, శివుని బొటనవేలు ఒత్తిడితో రావణుడి అహం తొక్కినట్లు చిత్రీకరించారు. గోపురం లేదా ప్రవేశ ద్వారం, 1 ప్రదేశానికి ప్రధాన బందువుగా పనిచేస్తుంది. ఒక మండపం నుండి మరొక మండపానికి వెళ్ళేటప్పుడు హాలు పరిమాణం, స్థలం చిన్నదిగా ఉంటుంది, కాంతి మసకబారుతుంది. మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు చాలాసార్లు ఆలయాన్ని హంసం చేయడానికి ప్రయత్నించాడు 1000 మందికి పైగా కూలీలను పంపాడు వారు మూడు సంవత్సరాలు పైగా రాత్రింబవళ్లు పనిచేశారు కానీ ఔరంగాజే ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేయలేకపోయాడు.
ఔరంగాబాద్ జిల్లాలోని ఎల్లోరా గుహల వద్ద ఉన్న రాతితో చెక్కబడిన హిందూ దేవాలయాలలో కైలాసనాథ ఆలయం అతి పెద్దది. కొండం ముఖంపై చెక్కబడిన మొగాళిత్ దాని పరిమాణం వాస్తు శిల్పం మరియు శిల్పకళ చికిత్స కారణంగా ఇది ప్రపంచంలోనే అత్యంత అద్భుతమైన గుహ దేవాలయాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. కైలాస ఆలయం (గుహ 16) ఎల్లోరా గుహలు అని పిలువబడే 34 హిందూ, బౌద్ధ మరియు జైన గుహ దేవాలయాలు మరియు మఠాలలో అతిపెద్దది, ఇది ఈ ప్రదేశంలో వాలుగా ఉన్న బసాల్ట్ కొండ వెంట రెండు కిలోమీటర్ల కంటే ఎక్కువ విస్తరించి ఉంది . ఈ ఆలయం యొక్క తవ్వకంలో ఎక్కువ భాగం సాధారణంగా ఎనిమిదవ శతాబ్దపు రాష్ట్రకూట రాజు కృష్ణ ( 756 - 773 ) కు ఆపాదించబడింది. ఆలయ నిర్మాణం పల్లవ మరియు చాళుక్య శైలుల జాడలను చూపిస్తుంది. ఈ ఆలయం వాస్తుశిల్పానికి సమానమైన భారీ స్థాయిలో అనేక స్వేచ్ఛా శిల్పాలను కలిగి ఉంది, అయితే మొదట దానిని అలంకరించిన చిత్రాల జాడలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. కైలాస ఆలయంలో అంకిత శాసనం లేదు కానీ దీనిని రాష్ట్ర కూట పాలకుడు నియమించాడనడంలో సందేహం లేదు. రెండు శిలా శాసనాల ఆధారంగా గుజరాత్ రాష్ట్ర కూట శాఖ పాలకుడు కర్కరాజా వడోదర రాగి పలక శాసనం 812-813 ప్రస్తుత గుజరాత్ లో ఒక గ్రామాన్ని దానమిచ్చినట్లు నమోదు చేసింది. ఇది కృష్ణంరాజును కైలాసనాథ పోషకుడిగా పేర్కొంది మరియు ఎల్లోరా వద్ద ఒక శివాలయాన్ని కూడా ప్రస్తావించింది రాజు దేవతలు మరియు వాస్తు శిల్పి కూడా ఆశ్చర్యపోయేంత అద్భుతంగా ఒక ఆలయాన్ని నిర్మించాడని ఇది పేర్కొంది. కైలాసాలయం అనేక విభిన్న నిర్మాణ మరియు శిల్ప శైలుల వాడకాన్ని కలిగి ఉంది, కొన్ని ఆలయ ఉపశమనాలు ఆలయానికి పక్కనే ఉన్న దశావతార గుహలో ఉపయోగించిన శైలిని కలిగి ఉన్నాయి దశావతార గుహలో శ్రీకృష్ణుడి పూర్వీకుడు మరియు మేనల్లుడు దంతి దుర్గ(735-756) యొక్క శాసనం ఉంది. దీని ఆధారంగా కైలాస ఆలయ నిర్మాణం దంతిదుర్గ పాలనలో ప్రారంభమైందని తెలుస్తోంది.ఆస్థానం ఏనుగులు మరియు విజయ స్తంభాలు రావణుడు కైలాస పర్వతాన్ని కదిలించడాన్ని చిత్రీకరించే ఆలయంలోని అతి ముఖ్యమైన శిల్పం ప్రధాన భవనం తర్వాత నిర్మించబడినట్లు తెలుస్తోంది ఈ శిల్పం భారతీయ కల యొక్క అత్యుత్తమ రచనల్లో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది.
చాళుక్య-పల్లవ ప్రభావం
ఏకశిలా ఆలయంలోని ప్రధాన భాగం ఏదీ తరువాత ఆలోచించినట్లు కనిపించడం లేదని, మొత్తం ఆలయం ప్రారంభంలో ప్రణాళిక చేయబడిందని నిర్మాణ ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి.
ప్రధాన మందిరం పట్టడకల్లోని విరూపాక్ష ఆలయాన్ని పోలి ఉంటుంది, ఇది కాంచీలోని కైలాస ఆలయానికి ప్రతిరూపం కాంచీలో కైలాస ఆలయాన్ని నిర్మించిన పల్లవులపై విజయం సాధించిన జ్ఞాపకార్థం బాదామి చాళుక్యులు పట్టడకల్ విరూపాక్ష ఆలయాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. విరూపాక్ష ఆలయ శాసనాల ప్రకారం, పల్లవులను ఓడించిన తర్వాత చాళుక్యులు పల్లవ కళాకారులను పట్టడకల్కు తీసుకువచ్చారు.
చాళుక్యులను ఓడించిన తర్వాత, కృష్ణుడు వారి భూభాగంలో ఉన్న విరూపాక్ష ఆలయం చూసి ఆకట్టుకుని ఉంటుందని, ఫలితంగా అతను విరూపాక్ష ఆలయ శిల్పులను మరియు వాస్తు శిలుపులను తన సొంత భూభాగానికి తీసుకువచ్చి ఎల్లారాలోని కైలాస ఆలయ నిర్మాణంలో వారిని నిమగ్నం చేశాడు. విరూపాక్ష ఆలయ వాస్తు శిల్పులు ఎల్లోరాల్లో కైలాస ఆలయాన్ని నిర్మించడంలో సహాయపడ్డారని అనుకుంటే ఒకే చక్రవర్తి పాలనలో ఒక భారీ ఆలయం నిర్మాణం అసాధ్యం అనిపించదు.
ఆలయ నిర్మాణ పద్ధతి
కైలాస ఆలయం దాని నిలువు తవ్వకాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది శిల్పులు అసలు శిల పై భాగములో ప్రారంభించి క్రిందికి తవ్వారు. స్థానిక రాజు తీవ్రమైన వ్యాధితో బాధపడుతుంటే అతని రాణి తన భర్తను నయం చేయమని ఎలా పురంలోని గృశ్నేశ్వర్ అంటే శివదేవుని ప్రార్థించింది.
ఆమె కోరిక నెరవేరితే ఒక ఆలయాన్ని నిర్మిస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేసింది మరియు ఈ ఆలయం యొక్క శిఖరం పైభాగం చూసే వరకు ఉపవాసం ఉంటానని హామీ ఇచ్చింది. రాజు స్వస్థత పొందిన తర్వాత ఆమె వెంటనే ఒక ఆలయాన్ని నిర్మించమని అతనిని అభ్యర్థించింది కానీ ఒక శిఖరంతో పూర్తి చేసిన ఆలయాన్ని నిర్మించడానికి నెలలు పడుతుందని వాస్తు శిల్పులు తెలిపారు. కోకాస అనే వాస్తు శిల్పి ఒక వారం లోపు రాని ఒక ఆలయ శిఖరాన్ని చూడగలడని రాజుకు హామీ ఇచ్చాడు. అతను ఒక రాతిని చెక్కడం ద్వారా పైనుండి ఆలయాన్ని నిర్మించడం ప్రారంభించాడు. అతను ఒక వారంలోనే శిఖరాన్ని పూర్తి చేయగలగాడు దీనివలన రాణి తన ఉపవాసాన్ని విరమించుకుంది. ఆ ఆలయానికి రాణి పేరు మీద మణికేశ్వర్ అని పేరు పెట్టారు. కైలాస ఆలయ నిర్మాణం దక్కన్ ప్రాంతంలో ప్రబలంగా ఉన్న మునుపటి శైలికి భిన్నంగా ఉంటుంది. ఆలయ ప్రాంగణ ప్రవేశ ద్వారం ఒక చిన్న గోపురం కలిగి ఉంటుంది ప్రవేశ ద్వారం యొక్క ఎడమవైపున ఉన్న చాలామంది దేవతలు శైవులు కాగా కుడివైపున ఉన్న దేవతలు వైష్ణవులు, విష్ణువుతో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు.
ప్రాంగణం లోపల, శివుడికి అంకితం చేయబడిన ఒక మధ్య మందిరం మరియు అతని మౌంట్ నంది (పవిత్ర ఎద్దు) చిత్రం ఉంది. లింగం ఉన్న మధ్య మందిరంలో 16 స్తంభాల మద్దతుతో చదునైన పైకప్పు గల మండపం మరియు ఒక ద్రావిడ శిఖరం ఉన్నాయి. 111 స్తంభాలు, కిటికీలు, లోపలి మరియు బయటి గదులు, సమావేశ మందిరాలు మరియు దాని మధ్యలో ఒక అపారమైన రాతి లింగంతో పూర్తి చేయబడిన ఈ మందిరం - గూళ్లు, ప్లాస్టర్లు, కిటికీలతో పాటు దేవతల చిత్రాలు, మైథున (శృంగార పురుష మరియు స్త్రీ బొమ్మలు) మరియు ఇతర బొమ్మలతో చెక్కబడింది. శివాలయాలలో సాంప్రదాయకంగా, నంది మధ్య ఆలయం ముందు ఒక వాకిలిపై కూర్చుంటుంది. నంది మండపం మరియు ప్రధాన శివాలయం ఒక్కొక్కటి 7 మీటర్ల ఎత్తులో ఉంటాయి మరియు రెండు అంతస్తులపై నిర్మించబడ్డాయి. నంది మండపం యొక్క దిగువ అంతస్తులు రెండూ దృఢమైన నిర్మాణాలు, విస్తృతమైన దృష్టాంత శిల్పాలతో అలంకరించబడ్డాయి. ఏనుగులు నిర్మాణాన్ని పైకి పట్టుకున్నాయని సూచించడానికి ఆలయ పునాది చెక్కబడింది. ఒక రాతి వంతెన నంది మండపాన్ని ఆలయ వాకిలికి కలుపుతుంది. ఆలయ హాలు యొక్క బేస్ మహాభారతం మరియు రామాయణం నుండి దృశ్యాలను కలిగి ఉంది. ఆలయ ప్రాంగణంలో ఐదు వేరుగా ఉన్న ఆలయాలు ఉన్నాయి. వీటిలో మూడు నది దేవతలకు అంకితం చేయబడ్డాయి గంగా యమునా మరియు సరస్వతి. కైలాస పర్వతాన్ని ఎత్తడానికి ప్రయత్నించే రావణుడి శిల్పం ఒక ముఖ్యమైన శిల్పం.
ఈ ఎల్లోరా గుహలు తెరిచే సమయం సూర్యోదయం నుండి సూర్యాస్తమయం. ఎల్లోరా గ్రూపులను చూడటానికి దాదాపుగా రెండు గంటల సమయం పడుతుంది. అలాగే సమీప నగరమైన ఔరంగాబాద్ నుండి ఎల్లోరా గుహలను చేరుకోవడానికి ఒక గంట సమయం పడుతుంది.
