‘దగా పడ్డ తెలంగాణ దిగ్గున లేచిందిరో! భగ్గున మండిందిరో’ అంటూ ఉరిమే మేఘమై, ఉరికే ఉప్పెనై, ఊరూ వాడా ఏకమై సాధించుకున్న తెలంగాణలో, ‘సాహిత్యానికి’ ఉన్న పాత్ర చాలా విశిష్టమైనది. అంతకుముందు వరకు తెలంగాణ భాషను, యాసను కేవలం విలనిజానికి, ఒకరకంగా అవమానించే రకంగా మాట్లాడే పద్ధతికి మాత్రమే ఎన్నుకున్న తరుణంలో జరిగిన , ‘తెలంగాణ ఆవిర్భావం’ తెలంగాణ భాష, యాస మాధుర్యాన్ని అందరికీ చవిచూపించింది. దానితోనే తెలంగాణకు ప్రత్యేక గుర్తింపు వచ్చింది. ముప్పయి మూడు జిల్ల్లాల్లో విస్తరించిన తెలంగాణ వైభవాన్ని, నలభై నాలుగు మంది తెలంగాణా మహిళా మణుల గళం నుండి కలం ద్వారా వెలువడి, తెలంగాణ నారీశక్తికి ప్రతీకగా నిలబడిన వ్యాస సంకలనమే తెలంగాణా ప్రాభవాన్ని తెలిపే ఈ ‘తెలంగాణ వైభవం- మహిళా చైతన్యం’ గ్రంథమని చెప్పవచ్చు. తెలంగాణ వైభవం- మహిళా చైతన్యంపై వచ్చిన తొలి గ్రంథం కూడా బహుశా ఇదే అయి ఉండవచ్చును.
ఈ గ్రంథ సంకలన సారథి, కృతి స్వీకర్త తెలంగాణ సాహితీ ప్రపంచంలో పరిచయం లేని ప్రముఖ సాహితీవేత్త, విద్యా వేత్త, రిటైర్డ్ ప్రొఫెసర్ డాక్టర్ బండ సరోజన గారు.

‘జననీ జన్మభూమిశ్చ స్వర్గాదపీగరీయాసి’ అని జన్మభూమిని మర్చిపోకుండా తెలంగాణలోని చెట్టును, పుట్టను, గట్టును గుర్తు చేసుకుంటూ ఈ తెలంగాణ మట్టిలో పుట్టి పెరిగి, ఈ వాసనలన్నీ ఒళ్లంతా పులుముకున్న మనసున్న మహిళామణి నిరడంబరురాలైన డాక్టర్ బండ సరోజన గారు.
సరోజన గారి కృషి ఫలితంగా వారి ఆకాంక్ష మేరకు, బలమైన నారీశక్తి అయినటువంటి రాజీవ (లక్ష్మీ వాసన్ ) చంటి ప్రసన్న కేంద్ర వ్యవస్థాపకురాలు, ప్రధాన సంపాదకురాలిగా, డాక్టర్ శారద హనుమాన్లుగారు సహా సంపాదకురాలిగా, తెలంగాణా ప్రతీకలైన కాకతీయుల తోరణాన్ని, చారిత్రిక కట్టడాలను, చార్ మినార్ లను ముఖచిత్రంగా వేసుకుని అందంగా ముస్తాబై వచ్చిందే ఈ వ్యాస సంకలనం.
ఇక్కడ మనం ఎన్నో ఏళ్లుగా మహిళలకు చేయూత నిస్తున్న చంటి ప్రసన్న కేంద్రం గురించి, అరవైలో కూడా ఇరవైలా, ఆరోగ్యం సహకరించకున్నా చైతన్యంతో ‘నారీశక్తి’ ని వెలికి తీస్తున్న రాజీవ (లక్ష్మీ వాసన్) గారి గురించి నాలుగు మాటలు తెలుసుకోకపోతే ఈ వ్యాస సంకలన సమీక్షకి సంపూర్ణత చేకూరదు అంటే అతిశయోక్తి కాదు. విషయం తెలిస్తే మీరు ( పాఠకులు) కూడా తప్పక నాతొ ఏకీభవిస్తారు అనడంలో సందేహం లేదు.
చంటి ప్రసన్న కేంద్రం తెలంగాణ, మేడ్చల్(రిజిస్టర్డ్) 1993 నుండి మహిళల రక్షణ స్వయం ఉపాధి వృత్తులలో ఉచిత శిక్షణ నిచ్చి స్వయం ఉపాథి కల్పనకు తోడ్పడింది. నేర్చుకున్న వారు ఈ ఉత్పత్తులతో జాతీయ, అంతర్జాతీయ ప్రదర్శనలలో పాల్గొని పేరు తెచ్చుకున్నారు. కానీ 2022 నుండి వసతి, ఆర్ధిక సహాయం, సదుపాయం లేక ప్రస్తుతం సాహితీ జాగృతి, బాలికల విద్యకే పరిమితమైంది.

బండ సరోజన గారి కుమార్తె, కడారి అపర్ణగారి పలుకులతో ప్రారంభమైన ఈ వ్యాస సంకలనం, డాక్టర్ బండ సరోజన గారి అద్భుతమైన వాక్కులతో మొదలై, శక్తికి మించి శ్రమిస్తూ ఉత్సాహపరిస్తూ, ప్రోత్సహిస్తూ దీనికి రూపం తెచ్చిన రాజీవ, ప్రముఖ రచయిత్రి డాక్టర్ శారద హనుమాన్ల గార్ల మాటలతో ముందుకు సాగింది.

ఇది అద్భుతమైన గ్రంథంగా రూపుదిద్దుకోవడం కోసం నేపథ్యంలో కృషి చేసిన వారిలో చాలా ముఖ్యులు డాక్టర్ వంగరి త్రివేణి గారు సెంట్రల్ యూనివర్సిటీ ప్రొఫెసర్, రజనీవాసన్ గారు, కడారి అపర్ణ గారు, మేక రవీంద్ర గారు, బోడ నరేన్ గారు. ఇలా చరిత్రలో నిలిచి పోయే గ్రంథంగా రూపుదాల్చడానికి పనిచేసిన ఎందరో మహానుభావులు అందరికీ వందనాలు.

తెలంగాణలోని ‘కుడుమంటే పండుగనే’ అమాయక మాయని మమతలను, మట్టి వాసనలను, ఆచారాల్ని ,సంప్రదాయాలని, సంస్కృతిని, మహిళలకు ఇష్టమైన పసుపు కుంకుమలుగా ఒళ్లంతా పూసుకున్నట్లు తెలంగాణ చరిత్ర అంతటినీ ఐదు ప్రధాన అంశాలుగా తెలంగాణ వైభవాన్ని, శక్తి రూపిణులైన మహిళల గళాలని, కలాలుగా మలిచి విడుదల చేసిన చంటి ప్రసన్న కేంద్రం మేడ్చల్ తెలంగాణ వారు వెలువరించిన ఈ ‘తెలంగాణ వైభవం- మహిళ చైతన్యం’ అనే వ్యాస సంపుటి నిజంగా తెలంగాణ చరిత్రకు ఒక గీటురాయిగా నిలబడుతుంది అనడం అతిశయోక్తి కాదు. తెలంగాణ ఏర్పడిన తర్వాత తెలంగాణ నేపథ్యంలో వచ్చిన శ్రేష్టమైన సంపుటులలో ఈ సంపుటికి అగ్ర తాంబూలమే!
సంకలనంలోని అంశాలు:
ఇందులోని విషయాలు ఐదు అంశాలుగా క్రోడీకరించారు. తెలంగాణ చరిత్ర మైలురాళ్ళు, తెలంగాణా నారీ శక్తి, తెలంగాణ సంస్కృతి- పండుగలు, తెలంగాణ కట్టడాలు -ప్రాచీన చరిత్ర, తెలంగాణ ముఖ్య వనరులు.
మొత్తం 44 మంది రచయిత్రుల అద్భుతమైన కళా సృష్టి ఈ తెలంగాణ వైభవం- మహిళా చైతన్యం.

ముఖచిత్రం:
తెలంగాణ ప్రతీకలైన కాకతీయ తోరణం, ప్రపంచ ప్రఖ్యాత రామప్ప శిలా వైభవం, గోల్కొండ కోట, చార్మినార్, తెలంగాణ సంస్కృతికి ప్రతీకలుగా నిలిచిన బతుకమ్మ, బోనాలు అన్నింటినీ కలగలుపుకున్న ముఖచిత్రాన్ని చూడగానే ఒక్కసారి ఆత్మీయంగా చేయి పెట్టి ఆ గ్రంథాన్ని తడమాలనిపిస్తుంది. అలా తడిమిన మరుక్షణం చేయి నుండి విద్యుత్ నర నరాల్లో పాకినట్టుగా ఆ పుస్తకం పైన ఏమ్బోసింగ్ చేతికి అద్భుతంగా తగిలి నిజంగానే ఆ ప్రదేశాలలో మనం ఉన్నట్లుగా ఒకలాంటి తాదాత్మ్యం నరనరాన పాకుతుంది అనడంలో సందేహం లేదు. అందుకేనేమో తెలంగాణ మహిళా సంక్షేమ శాఖ మంత్రి అయిన సీతక్క గారు కూడా తమ అభినందనలు తెలియజేశారు.

తెలంగాణపై తన అభిమానాన్ని నరనరాన నింపుకున్న నారిశక్తి అయిన రాజీవ గారు దీనిని ముందుకు నడిపించి పుస్తక రూపం రావడానికి చేసిన కృషి అనన్య సామాన్యం. తెలంగాణ చరిత్ర మైలురాళ్లు అంశంలో ‘అస్మకుల మొదలు శాతవాహనుల వరకు’ స్త్రీ సాధికారత పై ప్రముఖ విద్యావేత్త సాహిత్యంలో తనకంటూ ప్రత్యేక స్థానం ఏర్పరచుకున్న డాక్టర్ శారద హనుమాన్లు గారు వ్రాసిన వ్యాసం పుస్తకానికి మా కుటాయమానమై నిలిచింది. అశ్మకులు భారతదేశంలోని మహాజనపదాల్లో ఒకటి అంటూ వారి సామాజిక జీవనం, వారి మాట, మతాచారాల గురించి, సాంస్కృతిక విశేషాల గురించి, అప్పటి భాషా సాహిత్యము, ఉత్సవాలు, ఆచారాలు, విద్య ఎలా ఉండేది అని చాలా వివరంగా తెలిపారు. అప్పట్లో కేవలము వేదమంత్రాలు బ్రాహ్మణ వంశానికి చెందిన స్త్రీలు మాత్రమే నేర్చుకునే అవకాశం ఉండేది. అప్పటి స్త్రీలు సంగీతం, నృత్యం, ఆభరణము, వస్త్రం ఇలాంటి వాటిలలో వారి ప్రతిభను చూపించే వారిగా ఉండే వారని, పరిపాలనలో కూడా భాగస్వామ్యం రాణులకు ఉండేదని, చారుమతి గురించి ఆమె అస్మకరాజకుమారిగా అభివర్ణిస్తూ, మౌర్యుల కాలంలో తెలంగాణలో మహిళల స్థానం గురించి, శాతవాహన యుగం గురించి, మలయావతి, శాతవాహన రాజు శాతకర్ణి భార్య గురించి, గౌతమపుత్ర శాతకర్ణి గురించి మొత్తం విపులంగా తన వ్యాసంలో తెలిపారు. కాకతీయులనాటి శాసనాలు అందులో స్త్రీల పాత్ర గురించి మనము చరిత్రను ఎందుకు తెలుసుకోవాలి, చరిత్ర తెలుసుకుంటే లాభమేంటి అనే విషయాలన్నింటిని చర్చిస్తూ రాసిన డాక్టర్ భిన్నూరి మనోహరి గారి వ్యాసం ఆద్యంతం మంచి విజ్ఞానదాయకంగా ఉంది. అందులో మైలమాంబ, కుందమాంభ, రుద్రమదేవి, కోట గణపాంబ, కుప్పాంబిక, నాగాంబిక, మైలాంబిక గురించి మొత్తం కాకతీయ కాలంలో స్త్రీలు అన్ని రంగాల్లో తమ ప్రతిభను చాటుకున్న విషయాన్ని సవివరంగా వ్యాసంలో పొందుపరిచారు.
వై సుజాత ప్రసాద్ గారు కాకతీయ రాజుల పరిపాలన, మొదటి రాజు బేతరాజు మొదలుకొని స్థాపించిన సంవత్సరము, కాకతీయను ఏలిన పాలకులు, పరిపాలించిన ఆయా కాలాల్లో జరిగిన విషయాలు సూక్ష్మంగా తెలిపారు. అప్పటి రాజకీయ చరిత్రలో ఆలయాల నిర్మాణాలు, సంస్కృతి సంప్రదాయాల వివరాలు, కళా పోషణ, అప్పటి గుట్టలపై, శిల్పాలపై నిర్మించిన అశేష శిల్ప సంపద గురించి పూర్తి వివరాలను సూక్ష్మంగా ఇప్పటికీ మనకు ప్రత్యక్ష నిదర్శనలుగా ఉన్న ఆలయాలను గురించి వివరిస్తూ సాగింది. ఇందులో ఓరుగల్లు కోటను ఏకశిలా నగరం అని ఎందుకంటారు? అక్కడి విగ్రహాలు, అక్కాచెల్లెళ్ల బావి, కుష్మహలు, హవా మహలు కాకతీయుల కాలంలో స్థాపించిన, కట్టించిన పద్మాక్షమ్మ గుడి, రుద్రేశ్వరాలయం, వేయి స్తంభాల గుడి వివరాలు చదువుతుంటే కళ్ల ముందు మనకు ఓరుగల్లు కోట సజీవంగా కథలాడుతుంది అనడంలో సందేహం లేదు.
డాక్టర్ మామిడాల శైలజ గారిది పరిచయం అవసరం లేని పేరు తెలంగాణలో సాహిత్యంలో. కుతుబ్షాహీల కాలంలో స్త్రీల యొక్క చారిత్రక విశ్లేషణ గురించి వ్రాస్తూ అప్పటి మతపరమైన నియమాలు, పరదావ్యవస్థ, ఘోష పద్ధతి, రాజ కుటుంబానికి చెందిన స్త్రీల యొక్క విద్య వివరాలు, కుతుబ్షాహీలవంశంలోని మహిళల యొక్క పాలన వ్యవహారాల్లో రాజకీయాలలో వారి పాత్ర ద్వారా వారి అలంకారీక విద్యలు, వారితో పోలిస్తే సాధారణ స్త్రీలకు ఉండే వ్యత్యాసాలు మరియు విద్యా సాహిత్య రంగాల్లో స్త్రీల యొక్క పరిస్థితులు, అప్పుడు ఉన్న భాషలు, అప్పటి కాలంలో బ్రాహ్మణ కుటుంబంలో పుట్టిన స్త్రీలకు అందించే విద్యల గురించిన వివరాలు, అప్పటి కాలంలో మహిళల యొక్క పాత్ర, సంగీతం, నాట్యం, చిత్రకళ లాంటి అనేక లలిత కళలలో స్త్రీల యొక్క పాండిత్యం గురించిన వివరాలు స్త్రీల పైన మతపరమైన పరిమితులు, వారి యొక్క మతపరమైన నియమాలు, సామాజిక పరిమితులు, ముస్లిం స్త్రీల పైన మతపరమైన నియమాలు, హిందూ స్త్రీలపై నుండి సంప్రదాయపు పరిమితులు, మతేతర ధోరణులు, ప్రముఖ కుతుబ్షాహీ మహిళల యొక్క జీవితము, వారి పాత్రలు చరిత్రలో ఎంత గుర్తింపు పొందాయో అందులో ముఖ్యమైనటువంటి వారైనా బేగ్ మల్కా బేగం, తాహిరా బేగం, సుల్తానాల పేర్లు చరిత్రపుటల్లో పేర్లు నిలిచిపోకపోయినా కళ పరిపూర్ణంగా ప్రదర్శించి కళా పోషణ చేసిన కళాభిమానులైన అనేక మంది స్త్రీల యొక్కచిత్రణ ఇందులో మనకు కనబడుతుంది.
ఇందులో రజాకార్ల ధమనకాండ స్వయంగా చూసిన డాక్టర్ బండ స్వీయ అనుభవాలు కూడా చోటుచేసుకున్నాయి. పీనుగుల పెంటగా మార్చిన ఊరి గురించి ఆమె వ్రాసిన అనుభవాలు చదువుతుంటే చెమ్మగిళ్ళని కన్ను ఉండదంటే అతిశయోక్తి కాదు. అనుభవాలన్నీ మనల్ని అప్పటి రజాకార్ల యొక్క దమనకాండలను కళ్ళ ముందు సజీవంగా కదలాడేలా చేస్తాయి.
ఇక స్వయం శక్తితో పైకి వచ్చిన ఆచార్య వంగరి త్రివేణి గారి వ్యాసాలు పరిశీలిస్తే బైరాన్ పల్లి వీరభైరాంపల్లిగా నిలిచిపోయిన చరిత్ర, దానికి ప్రత్యక్ష ప్రత్యక్ష సాక్షిగా నిలిచిన డాక్టర్ బండ సరోజన గారి వ్యాసం అత్యంతము ఒళ్ళు గగుర్ పొడిచేలా చేస్తుంది. బ్రిటిష్ కాలంలోని తెలంగాణ స్త్రీ విద్య గురించి డాక్టర్ వంగరి త్రివేణి గారు ఆమూలాగ్రహం కూలంకషంగా చర్చించారు. తెలంగాణ స్త్రీల సంస్కరణ, ఉద్యమాల గురించి కొల్లాపురం విమల గారు చెబుతూ ఉద్యమాల పురిటిగడ్డ తెలంగాణ అని, స్త్రీవాద ఉద్యమాల నేపథ్యాల గురించి తెలిపారు. డాక్టర్ అరుణ పరంథాములు గారు తెలంగాణ రావడంలో తెలంగాణ ఉద్యమంలోని మహిళ పాత్ర అందులో సాహిత్యం ద్వారా తెలంగాణను ఉత్తేజపరిచిన తెలంగాణ ఉద్యమ స్ఫూర్తిని ఉత్తేజపరిచిన మహిళా మణుల యొక్క కృషిని చక్కగా అక్షరీకరించారు. రాజీవ్ గారు స్వతంత్ర తెలంగాణ మహిళ గురించి, మరియు తిరునగరి దేవికి దేవి గారు తెలంగాణ పోరాట నవలలలో స్త్రీ చైతన్యం గురించి, జ్వలిత గారు తెలంగాణ సాహిత్యంలోని మహిళ గురించి చక్కగా తెలిపారు.

తెలంగాణ నారీ శక్తి గురించి, రాణి రుద్రమదేవి, రణచండికా అంటూ కొలిపాక శోభా రాణి గారు, తెలంగాణకి ఎంతో కీర్తి తెచ్చిన పోరాట మహిళా మణులు సమ్మక్క సారమ్మల గురించి బండి ఉష గారు మరియు వీరనారి చాకలి ఐలమ్మ చరిత్ర గురించి డాక్టర్ తాళ్లపల్లి యాకమ్మ గారు, విప్లవంలో నిప్పు కణిక లా మెరిసిన మల్లు స్వరాజ్యం గారి గురించి బండారు సునీత గారు, రాణి శంకరమ్మ గురించి రంగరాజు పద్మజ గారు, పోరాట తేజమైన ఆరుట్ల కమలాదేవి గారి గురించి ఎస్కే సలీమా గారు, సంఘసంస్కర్త అయిన ఈశ్వరీబాయి గురించి వసంత లక్ష్మణ్ గారు, వీరవనిత అయిన లక్ష్మీబాయి గురించి డాక్టర్ కే పద్మా రాణి గారు, సదాలక్ష్మి ఉద్యమ పోరాటం గురించి డాక్టర్ అన్నం దాస్ జ్యోతి గారు, డాక్టర్ కొండా శకుంతలా దేవి గారి గురించి లావణ్య గంగుల గారు, తెలంగాణ గురించి యశోద రెడ్డి గారి గురించి డాక్టర్ దాసోజు పద్మావతి గారు అలుపెరుగని అమృతమూర్తి తెలంగాణ నారిశక్తిలో పొందుపరిచారు.

తెలంగాణ సంస్కృతి పండుగలు బోనాలు, బతుకమ్మ, తెలంగాణ ఉద్యమంలో కూడా ఎంతటి పాత్ర ఇంతటి ప్రముఖ పాత్రను వహించే అందరికీ తెలుసు. అలాంటి జానపద కళారూపాలలో స్త్రీ చైతన్యం గురించి కొండపల్లి నిహారిణి గారు, డాక్టర్ ఆదివాసి దండాల యొక్క సంస్కృతి గురించి రావుల కిరణ్మయి గారు, బోసంగి మహిళా సంస్కృతి సాహిత్యాల గురించి డాక్టర్ గంధం విజయలక్ష్మి గారు, బతుకమ్మ రాష్ట్ర పండుగ విశిష్టత గురించి డాక్టర్ ఆర్ కమల గారు, రాష్ట్ర పండుగ బోనాల గురించి డాక్టర్ కందిపి రాణి ప్రసాద్ గారు, పెద్ద దేవుడైన ఇంటింటి దైవమైన దుర్గమ్మ తల్లి గురించి నామని సుజనా దేవి గారు తెలంగాణ యొక్క పంటల గురించి, సంస్కృతి సంప్రదాయాల గురించి తెలియజేశారు.

తెలంగాణ కట్టడాలు: ప్రాచీన చరిత్రలో హైదరాబాద్ అనగానే గుర్తు వచ్చే చార్మినార్ గురించి నాంపల్లి సుజాత గారు, హైదరాబాదులోని సాలార్జంగ్ మ్యూజియం గురించి సుజాత తిమ్మన గారు, కాకతీయుల వైభవాలను ఓరుగల్లు కీర్తిని తెలిపి వేయి స్తంభాల గుడి గురించి సరిగమల ఒడి అంటూ చెప్పిన చంద్రకళ దీకొండగారు, ప్రపంచమంతా ప్రఖ్యాతి చెందిన రామప్ప దేవాలయం గురించి శాంతా రెడ్డి గారు, స్వయంభూ దేవాలయాల గురించి గిరిజ పైడిమర్రి గారు, మన్యంకొండ పుణ్యక్షేత్రం సంధ్యా సూత్రావే గారు, శారదా పీఠం బాసర సరస్వతి గురించి డాక్టర్ సాయి లక్ష్మి గారు, శ్రీకరం శుభకరం శ్రీ విద్యాపురం గురించి అరుణ ధూళిపాల గారు, ఉరిమిల్ల సునంద గారు జోగులాంబ శక్తి పీఠం గురించి, వనజ గారు ప్రఖ్యాతి చెందిన భద్రకాళి ఆలయం గురించి 33 జిల్లాల ప్రత్యేకతల గురించి రజనీవాసన్ గారు మొత్తం తెలంగాణ గురించి వివరించారు.
తెలంగాణ ముఖ్య వనరులైన జల వనరుల గురించి, పర్యావరణ పచ్చదనం గురించి చేనేత పరిశ్రమ గురించి చాట్ల విద్యుల్లత గారు, డాక్టర్ విజయశ్రీ గారు, బండారి సుజాత గార్ల వ్యాసాలతో ముగించడం చాలా బాగుంది. ఈ పుస్తకంలో ఆయా కళాఖండాలకు సంబంధించిన వేయి స్తంభాల గుడి చిత్రపటాన్ని, తెలంగాణ సంస్కృతి సంప్రదాయాలైన బతుకమ్మ, బోనాల యొక్క చిత్రపటాలను ఇందులో పొందుపరచడం వల్ల తెలంగాణ వాళ్లకు కాకుండా ఇతరప్రాంతాల వారికి కూడా ఆ చిత్రాన్ని చూసే అవకాశాన్ని కూడా కల్పించారు
‘అద్దం ఎట్లాగైతే అబద్దం చెప్పదో, ఇందులోని వ్యాసాలన్నీ కూడా అద్దంలా ఆయా ప్రత్యేకతలను చూపించాయి.
అదుగో అంటే ఆరు నెలలు అన్న సామెత ఇక్కడ కుదరదు. ఎందుకంటే శారదా హనుమాండ్లు గారు దీక్షగా ఒక యజ్ఞంలా ఈ సంకలనాన్ని పూర్తి చేయడమే కాదు. ఆవిష్కరణ రోజు డా. బండ సరోజనమ్మ గారు చీరల వితరణ, రాజీవ గారు అందమైన జూట్ బాగ్, సర్టిఫికేట్ కూడా రచయిత్రులకు ఇవ్వడం, మంచి విందు భోజనంపెట్టించడం విశేషం.
‘అన్నం పెడ్తే అరిగిపోతది . చీర బెడితే చినిగి పోతది . కాని అక్షరం అలికితే అక్షరలక్షల పంటలొస్తాయి’, అని ఈ సంకలనం నిరూపిస్తుంది.
‘అమ్మవారి మొక్కు తీరది, ఆడబిడ్డ అప్పు తీరది’ అన్నట్లు తెలంగాణా ఆడబిడ్డ ప్రతీ గడపకి ఎంత ముఖ్యమో, తెలంగాణా సొగసులను అద్దుకున్న ఈ సంపుటి ఋణం కూడా ఈ తెలంగాణాకు తీరనిదే. ఇదే సంపుటి త్వరలో
ఇంగ్లీష్ లోకి కూడా అనువదించబడి(ఇప్పటికే అనువాదం పూర్తయింది) విశ్వవ్యాప్తం కానుండడం విశేషం.

              ఆధునిక తెలుగు కవిత్వంలో రేణుక అయోలా ఒక ప్రత్యేకమైన గళం. ఆమె రచనల్లో మనసు, మనిషి, సమాజం, స్త్రీ అస్తిత్వం అనే అంశాలు సహజంగా కలిసిపోయి జీవనానుభవాలకు అక్షరరూపం ఇస్తాయి. జీవితాన్ని గమనించే కవయిత్రి చూపు లోతైనది, కానీ ఆ లోతు మృదుత్వంతో కూడినది. సున్నితమైన స్త్రీ మనసు లోతుల్లో పెరుగుతున్న బాధ, నిశ్శబ్దం, ప్రశ్నలు, ప్రతిఘటనలు ఇవన్నీ ఆమె కవిత్వంలో బలమైన శబ్ధంగా మారతాయి. రేణుక అయోల కవిత్వం స్త్రీని కేవలం బాధితురాలిగా కాదు, బలమైన వ్యక్తిత్వంతో కూడిన సజీవ ఆత్మగా చిత్రిస్తుంది.
           రేణుక అయోలా గారు గంటి కపర్ది మరియు గంటి హేమలతల దంపతుల కుమార్తె. ఆమె పుట్టిన ఊరు ఒడిశాలోని కటక్‌, ప్రస్తుతం నివాసం హైదరాబాద్‌. భర్త అరుణ కుమార్‌ అయ్యల సోమయాజుల. ఈ కుటుంబ నేపథ్యం ఆమె ఆలోచనలకు, సాహిత్యానికి ప్రేరణగా నిలిచింది. ఆమె జీవిత అనుభవం, గమనించే కళ్ళు, స్త్రీ జీవితం పట్ల ఉన్న లోతైన అవగాహన కవిత్వంలో ఒక వాస్తవికతను కలిగిస్తాయి. ఆమె కవిత్వం పఠించినపుడు మనకు ఒక మానవతా తత్త్వం, సామాజిక అవగాహన, స్త్రీ అవేదన, ఆత్మగౌరవం వంటి అనేక పొరలు కనిపిస్తాయి.

            రేణుక అయోల సాహిత్య ప్రస్థానం విస్తారమైనది. ఆమె రచించిన పుస్తకాలు పడవలో చిన్ని దీపం (2006), లోపలి స్వరం (2012), ఎర్రమట్టి గాజులు (2019), రవిక (2025) ఇవన్నీ కవితా సంపుటాలుగా విడుదలై వీరి మనోభావాలకు ప్రతిబింబంలా మిగిలాయి. అలాగే కథాసంపుటి రెండు చందమామలు (2008), దీర్ఘకావ్యాలు మూడవ మనిషి(2015), పృధ ఒక అన్వేషణ (2021) వంటి గ్రంథాలు ఆమె కవిత్వపు వైవిధ్యాన్ని, ఆలోచనల లోతును స్పష్టంగా చూపిస్తాయి. ఇటీవల కాలంలో రచించిన మరొక కవితా సంపుటి (రవిక) స్త్రీవాద కవిత్వానికి తార్కాణం గా నిలిచింది.

           రేణుక అయోలా కవిత్వం స్త్రీ జీవితం మీదే ప్రధానంగా తిరుగుతుంది. కానీ అది కేవలం ఫిర్యాదుగా, బాధగా నిలవదు. ఆమె స్త్రీని ప్రశ్నించే వ్యక్తిగా, తన ఉనికి గురించి సమాజాన్ని నిలదీసే స్వరంగా చూపుతుంది. ‘‘జీవితం గాజు పెంకు లోతుగా గుచ్చుకున్నంత బాధ’ అని వీరు రాసిన వాక్యం, జీవితం అనే పాదరసంలో స్త్రీ అనుభవించే వేదనను స్పష్టంగా చెబుతుంది. అయితే ఆ బాధలోనే బలం ఉంది. రేణుక అయోల కవిత్వంలో ఆ బలం కనిపిస్తుంది.

           సమాజంలో స్త్రీపై జరిగే అన్యాయాన్ని ఆమె కేవలం వర్ణించరు. ప్రశ్నిస్తారు. వీరి కవిత్వం నిర్భయమైనది, నిర్లజ్జమైన సమాజాన్ని ఎదుర్కోవడానికి సిద్ధమైనది. ‘‘ఈ దేహాలకి పేర్లు లేవు’’ అనే కవితలో ఆమె స్త్రీ దేహంపై పురుషుడి కామ దృష్టిని తీవ్రంగా ఖండిస్తుంది. ఈ కవిత ఆవేదనలోంచి పుట్టిన తిరుగుబాటు స్వరం. మగవారి దృష్టిలో స్త్రీ కేవలం దేహంగా కనిపిస్తే, రేణుక ఆ దేహానికే అర్థం ఇవ్వడం ద్వారా అతని అజ్ఞానాన్ని చీల్చేస్తుంది. ‘‘మా పేరు మాదే, మా ఉనికి మాదే’’ అనే పాదాలు స్త్రీ ఆత్మగౌరవానికి అక్షరరూపం.

       రేణుక అయోలా కవిత్వం స్త్రీవాదమా కాదా? స్త్రీలపై అనేకమంది కవిత్వం రచిస్తున్నారు. స్త్రీ బాధలను ఎత్తి చూపుతున్నారు. స్త్రీకి అన్యాయం జరుగుతోందని ఎలుగెత్తి తమ భావాల ద్వారా ఎలుగెత్తి చాటుతున్నారు. అలాగని అవి స్త్రీవాదాలు కావు. కాలేవు. కారణం ప్రపంచంలో వున్న అనేక సమస్యలపై కవి స్పందించినట్లే స్త్రీ అస్తిత్వం కూడా ఒక సమస్యగా తీసుకుని చర్చిస్తున్నారు. కానీ రేణుకా అయోలా అలా కాదు. నిలదీసి ప్రశ్నిస్తున్నారు. ఒక విధంగా స్త్రీ జీవితాన్ని విడమరచి చూపుతూ.. అనేక సమాధానాలు లేని ప్రశ్నల్ని లేవనెత్తుతున్నారు. కనుకనే నేను వీరి కవిత్వం స్త్రీ వాదమనే చెబుతున్నాను.  ఆమె కవిత్వంలో స్త్రీ సమస్యలను ప్రస్తావించినప్పటికీ, అవి మనిషి మనుగడకు సంబంధించినవే. స్త్రీని అణచివేసే సమాజపు ధోరణి, మనిషిని బంధించే యాంత్రిక జీవనశైలి, మానవ సంబంధాలలో పెరుగుతున్న నిశ్శబ్దం ఇవన్నీ ఆమె పదాల్లో ముడిపడి వస్తాయి. ‘‘ఆమె అతను ఒకే ఇంట్లో…మాటలు ఉండవు’’ అనే కవితలో ఆమె ఆధునిక దాంపత్య జీవితంలోని నిశ్శబ్దాన్ని ఎంత చక్కగా చిత్రించిందో గమనిస్తే మనసు కదిలిపోతుంది. కరెంటు పోయినప్పుడు వచ్చిన చీకటిలో ఇద్దరు ఒకరినొకరు చూసుకుని మాటలు మాట్లాడటం, ఆ చీకటి వారి జీవితంలో వెలుగుగా మారడం  ఇది కేవలం ఒక కవిత కాదు, ఒక ప్రతీక.

        ఆధునిక మనిషి సంబంధాల్లోని శూన్యతను, టెక్నాలజీ మధ్య చిక్కుకున్న భావనలను ఈమె ఎంతో సాధారణమైన సంఘటనతో ఆవిష్కరిస్తారు. వీరి కవిత్వంలో భాష సాధారణమే కానీ లోతైన అర్థాలను మోస్తుంది. రేణుక అయోలా పదాలను అలంకారంగా కాకుండా ఆత్మనిశ్వాసంగా వాడుతారు. ప్రతి వాక్యం వెనుక ఒక చలించిపోయిన అనుభవం ఉంటుంది. వీరి వ్యక్తీకరణలో భాష నిప్పులా మండుతుంది, కానీ అదే సమయంలో కరుణగా కూడా ఉంటుంది. ఉదాహరణకు ‘‘ఏ విలువలేని ఆడతనం కోసం ఆమె గుమ్మం దాటకుండా హక్కుల్ని అడిగింది’ అనే వాక్యం, స్త్రీ స్థితిని నిర్లక్ష్యం చేసే సమాజం మీద ఒక పదునైన బాణంలా ఉంటుంది. ఆమె కవిత్వంలో ఉన్న వేదన నిస్సహాయతను కలిగించదు. ప్రతిఘటనను పెంచుతుంది.

              రేణుక అయోల కవిత్వం ఒక రకంగా సమాజ దర్పణం. వీరి పదాల్లో మనకు మనమే కనిపిస్తాం. వీరు రాసిన అసహ్యం వంటి కవితలు, మన సమాజంలో మహిళల పట్ల ఉండే అసభ్యపు మాటలు, అనాగరిక భావనలను సూటిగా అద్దంలో చూపుతాయి. ఆ అద్దం భయపెడుతుంది, కానీ ఆ భయం మనలో మార్పుని రగిలిస్తుంది. ఈ మార్పే రేణుక కవిత్వం ఉద్దేశం. వీరి కవిత్వంలో మరో ప్రత్యేకత. నిశ్శబ్దాన్ని కూడా ఆమె పదంగా మార్చగలగడం. ‘‘మాటలు ఉండవు’అనే పదం ఆమె రచనల్లో తరచుగా వినిపిస్తుంది. కాని ఆ నిశ్శబ్దం కూడా ఒక భాష. స్త్రీ జీవితంలోని నిశ్శబ్దం, దాచుకున్న భావనలు, చెప్తే వినబడవు అన్న భయం ఇవన్నీ ఆమె కవిత్వంలో సంభాషణగా మారుతాయి. కవయిత్రి గుండె లోతుల్లో ఉన్న ఆ నిశ్శబ్ధ కేకలు పాఠకుడి మనసును తాకుతాయి.

             రేణుక అయోలా రచనల్లో ప్రకృతి, సమాజం, మనిషి ఇవి ఒకే దారిలో కదులుతాయి. వీరి కవిత్వం లోపలి స్వరం. ఆ స్వరం కొన్నిసార్లు మృదువుగా, కొన్నిసార్లు అగ్నిలా ఉంటుంది. ఆమె సాహిత్యంలో స్త్రీ సున్నితత్వం, సామాజిక సత్యం, ఆత్మపరిశీలన అనే త్రివేణి సంగమం ఉంటుంది. మూడవ మనిషి వంటి దీర్ఘకావ్యంలో హిజ్రాల వేదనను ఆమె మనసుకి చేరే భాషలో చెబుతుంది. ఇది కేవలం సాహిత్యం కాదు మానవతా ప్రకటన.

           రేణుక అయోల కవిత్వం ద్వారా సంధించే ప్రశ్నలు సమాజంపై, మనసుపై, సంబంధాలపై. ‘‘ప్రశ్న అనేది జీవితానికి బలమైన ఆయుధం’అని ఆమె చెప్పినట్లుగా, ఆమె కవిత్వంలో ప్రశ్నలే ఆయుధాలు. ఈ ప్రశ్నలు మనలో ఆత్మపరిశీలన రేపుతాయి. ఒక కవయిత్రిగా వీరి పాత్ర కేవలం రాయడం కాదు, మనసులను కదిలించడం.

            వీరు రాసిన ప్రతి పద్యం సాహిత్యంగా మాత్రమే కాదు, ఒక తాత్విక చింతనగా నిలుస్తుంది. ఆమె చూపు గృహస్థ జీవితం, సామాజిక అసమానతలు, టెక్నాలజీ ప్రభావం, మానవ సంబంధాల వైఖరి అన్నీ సమానంగా గమనిస్తుంది. రేణుక అయోల కవిత్వం చదివినపుడు మనం జీవితం గురించి ఆలోచిస్తాం. మనలోని మౌనాన్ని వినిపించుకుంటాం.రేణుక అయోల కవిత్వం యొక్క మూలం సత్యం. ఆమె తాను చూసినది, అనుభవించినది, ఆలోచించినదే రాస్తారు. ఆమె పదాలు ఉపమానాల వెనుక దాక్కోవు. అవి నేరుగా మనసును తాకుతాయి. ఆమె కవిత్వం పాఠకుడిలో దాగి ఉన్న మానవత్వాన్ని మేల్కొలుపుతాయి. తన రచనలతో రేణుక అయోలా అనేక పురస్కారాలు అందుకున్నారు.  వారణాసి వెంకట శోభ స్మారక సాహిత్య ప్రతిభా పురస్కారం, అన్నమయ్య సాహితి పురస్కారం, ఇస్మాయిల్‌ సాహితి పురస్కారం, లేఖిని మాతృదేవో పురస్కారం, జోత్స్నన కళాపీఠం పురస్కారం వంటివి ఆమె సాహిత్య ప్రాభవానికి నిదర్శనం.

          కవయిత్రి రేణుక అయోల కవిత్వం చదివితే మనం మన సమాజాన్ని కొత్త కళ్ళతో చూస్తాం. ఆమె అక్షరాలు కేవలం పాఠాలు కాదు, అనుభవాల రక్తంతో రాసిన వాక్యాలు. ఆమె పదాల్లో ఒక స్త్రీ స్వరం మాత్రమే కాదు, ఒక కాలపు మనసు ఉంది. ఆమె కవిత్వం మనలో ఆలోచన, ఆవేదన, ఆవిష్కరణ అన్నింటినీ కలిగిస్తుంది. ఈ విధంగా రేణుక అయోల సాహిత్యం ఆధునిక తెలుగు కవిత్వంలో ఒక సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది స్త్రీ భావోద్వేగాలకి, మనిషి బాధలకు, నిశ్శబ్దపు చీలికలకు అక్షరరూపం ఇచ్చిన ఓ జీవన ధ్వని. ఆమె కవిత్వం నేడు అవసరమైన స్వరం ప్రశ్నించే స్వరం, నిలదీసే స్వరం, ఖచ్చితమైన మార్పు కోరుకునే స్వరం. ఉదాహరణకు  ’’గాయమైన గానం’కవితలోని అద్భుతమైన దృశ్యాత్మక భాగం. ‘‘కొండ అంచుల నుండి/వాగుల అలల మీద నడుస్తూ/ప్రాణాలకి అడుగున ఉన్న/సుతారపు తీగల్ని కదిలిస్తోంది/ నిర్జన మైదానాల మీద/ వెన్నెల వెలుగుల తెరల్లా చల్లగా’’ ఈ  పంక్తులలో ఒక అంతర్మధన గమనం కనిపిస్తుంది. కవయిత్రి మనసు కొండ అంచుల మీద నిలబడి, తనలోని అంతర్భావాల వాగుల మీద నడుస్తూ జీవన నాడులను తాకుతోంది. ‘‘ప్రాణాలకి అడుగున ఉన్న సుతారపు తీగలు’ అనేది అద్భుతమైన రూపకం.  మనసులోని అత్యంత సున్నితమైన భావాల్ని సూచిస్తుంది. అవి కదిలినప్పుడు గానం పుడుతుంది, ఆ గానం కొన్నిసార్లు గాయమైనది కూడా కావచ్చు.,  ‘‘నిర్జన మైదానాల మీద వెన్నెల వెలుగుల తెరల్లా చల్లగా’ఈ వాక్యం వేదనలోని శాంతిని, చీకటిలోని వెలుగును ప్రతిబింబిస్తుంది. నిశ్శబ్దం మధ్య వెలుగుల చల్లదనం అనేది కవయిత్రి అంతరాత్మలోని సాంత్వన. ఈ కవిత భాగం మనసులోని గాయాలు మరియు గానం మధ్య ఉన్న సున్నితమైన సంబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది. గాయమే గానంగా మారుతుంది.  వేదన సౌందర్యంగా మారుతుంది. రేణుక అయోలా గారి కవిత్వానికి ఇది ప్రత్యేక లక్షణం బాధలోనూ ఒక అందం, నిశ్శబ్దంలోనూ ఒక సంగీతం ఉంటుంది. జీవితం కొండ అంచుల్లా కఠినమైనదైనా, మనసులో ప్రవహించే వాగుల అలలు ఎప్పటికీ గమనం ఆపవు. ఆ అలల్లో కదిలే ప్రతి సుతారపు తీగ ఒక గాయమైన గానంలా మనసును తడుపుతుంది.

          రేణుక అయోలా గారి ‘‘ఎర్రమట్టి గాజులు’కవితలోని హృదయాన్ని తాకే భాగాన్ని గమనిస్తే..  అవి వీరి సాహిత్య దృష్టిలోని లోతైన స్త్రీ అనుభూతి, మాతృబంధం, కాలంతో పోరాడే ఆడపిల్ల యొక్క మౌన ప్రతిఘటనను ప్రతిబింబిస్తాయి. ఇక్కడి భావనను విశ్లేషిస్తే ‘‘కాలం గీసిన గీతాలు చూపిస్తున్నాయి. గీతాలు ఊరు చేరనివ్వని రాతలు/నాకోసం ఎదురు చూసే గాజుల చేతులు’’ ఇక్కడ ‘‘కాలం గీసిన గీతాలు’అనేది స్త్రీ జీవితంలోని విధి రేఖలను సూచిస్తుంది. ఆ గీతలు మనిషి చేత గీయబడినవి కాక, సమాజం, సంస్కారం, పరిమితులు గీసినవి. ‘‘గీతాలు ఊరు చేరనివ్వని రాతలు’ఈ పాదం స్త్రీకి విధించిన బంధాలను, ఆమె కాళ్లకు వేసిన అజ్ఞాత శృంఖలాలను ప్రతిబింబిస్తుంది. ‘‘నాకోసం ఎదురు చూసే గాజుల చేతులు’’ అనగానే, మనకు ఒక తల్లి, ఒక ఆడపిల్ల, ఒక స్త్రీ అందులో ఎవరో ఒకరు ఎదురు చూస్తున్నట్టు అనిపిస్తుంది. ఆ గాజులు స్త్రీత్వానికి, ప్రేమకు, బంధానికి ప్రతీక. ‘‘ఆడపిల్ల చదవాలి గుండెలు గట్టి పడాలి’’ ఇది కవయిత్రి సమాజానికి చేసిన గాఢమైన పిలుపు. ఆడపిల్ల కేవలం బంగారు బంగిళ్లలో నడవాల్సిన జీవి కాదు. ఆమె చదవాలి, ఆమె మనసు గట్టి పడాలి. ఇది ఒక స్త్రీ విద్యా మంత్రంలా అనిపిస్తుంది. ‘‘గుండెలు గట్టి పడాలి’’ అన్న పదబంధం సాహిత్యంలో చాలా బలమైనది స్త్రీ బలహీనతగా కాకుండా ధైర్యస్వరూపిణిగా అవతరించాలనే భావనను అది ప్రతిబింబిస్తుంది.

          ‘‘బోధించే చేతుల మీద అనుకున్న వెంటనే వాల లేని పిట్టలా’ఇది తల్లీబిడ్డల మధ్య ఉన్న ఆ లోతైన బంధాన్ని ప్రతిబింబించే వాక్యం. తల్లి భోదించే చేతులు ఆప్యాయత, శ్రద్ధ, సంరక్షణకు సంకేతం. కానీ ఆ చేతులపై వాలలేని పిట్టగా ఆడపిల్ల కనిపిస్తోంది అంటే, తల్లి భోదించినప్పటికీ, కాలం ఆమెకు విశ్రాంతి ఇవ్వలేదు. జీవితం ఆమెను ఎప్పుడూ ప్రయాణంలోనే ఉంచింది. ‘‘ఎప్పటికీ లేవలేని అమ్మ నిద్రని చూడడానికి ప్రయాణిస్తున్నాయి’ఈ పంక్తి అంతరంగాన్ని గాయపరుస్తుంది. ఇది మాతృవియోగపు వేదన. తల్లి ఇక లేవని తెలుసుకున్నా, కవయిత్రి మనసు ఇంకా ఆ నిద్రను చూడాలనుకుంటుంది. ‘‘ఎప్పటికీ లేవలేని నిద్ర’అనేది మరణానికి సున్నితమైన ప్రతీక. కానీ దానిని ‘‘చూడడానికి ప్రయాణిస్తున్నాయి’అని చెప్పడం మాతృప్రేమ యొక్క శాశ్వత బంధాన్ని తెలియజేస్తుంది. ‘‘చిట్టి ఎర్రమట్టి గాజులు చప్పుడు చేస్తూనే ఉన్నాయి’ఈ చివరి పాదం కవితకు ఒక ఆత్మ ఉంటుంది. అమ్మ లేకపోయినా, ఆమె జ్ఞాపకాలు ఇంకా చప్పుడు చేస్తున్నాయి. ఆ చిట్టి ఎర్రమట్టి గాజులు ఒక మౌన సంగీతం. కాలం మర్చిపోయినా, కవయిత్రి మనసులో మాత్రం ఇంకా మ్రోగుతూనే ఉన్నాయి.    ఈ కవితలో రేణుక అయోలా తన కవిత్వపు మూలభావాన్ని  స్త్రీ, తల్లి, సమాజం, జ్ఞాపకం ఈ నాలుగు దిశల్లో ముడిపెట్టి అద్భుతమైన భావసమగ్రతను సృష్టించడం గమనిస్తాం. ఈ కవితలోని గాజులు కేవలం అలంకారం కాదు. అవి ఒక జీవిత గాధ, ఒక తల్లిదీపం, ఒక స్త్రీ ఉనికి యొక్క శబ్దం.  రేణుక అయోల శైలిలో కనిపించే సున్నితమైన వేదన, మాటల్లో లేని తడి ఇక్కడ కూడా స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ప్రతి పాదం వెనుక ఒక కదిలిపోయిన జీవితం ఉంది. ఈ కవిత స్త్రీ మనసులోని అత్యంత గుప్తమైన మూలలోంచి పుట్టిన ఆవేదన. అదే సమయంలో, అది ప్రేమకు, గౌరవానికి, ఆత్మబలానికి ప్రతీక. ఇదొక ప్రతీకాత్మక కవిత గాజులు అనేవి స్త్రీ జీవితం మొత్తానికి ప్రతీకగా మారాయి. ఆ గాజులు విరిగిపోయినా, వాటి శబ్దం మాత్రం సమాజం అంతా వినిపిస్తుంది.

            ఇక రేణుక అయోలా గారి ‘‘మూడవ మనిషి’అనే దీర్ఘకావ్యం గురించి ప్రస్తావించదలిచితే.. ఆ కావ్యం వీరి సాహిత్య ప్రస్థానంలో అత్యంత సామాజికంగా, తాత్వికంగా, మానవతా భావంతో నిండిన కవితా సృష్టిగా నిలిచిన రచన. రేణుక  ‘‘హిజ్రా’వ్యక్తిత్వాన్ని అంటే లింగపరమైన పరిమాణాల మధ్య చిక్కుకున్న మనిషిని అద్భుతమైన కవితా భాషలో ఆవిష్కరించారు. రేణుక అయోలా ఇక్కడ ‘హిజ్రా’ అనే పదాన్ని దయనీయమైన స్థితిగా కాకుండా, ఒక ధైర్యమైన మనిషి ఉనికిగా, బతుకు ప్రతీకగా చూపింది. ఇప్పుడు ఒక్కో భావాన్ని విశ్లేషిస్తే.. ‘‘జన్యు కారణం అనుకున్నా/పుట్టుక లోపం అనుకున్నా/లోపం శరీర భాగం అయినప్పుడు’ఇక్కడ కవయిత్రి సమాజపు దృష్టిని తాకుతోంది. సామాజం ‘‘హిజ్రా’అనే మనిషిని ‘‘లోపం’గా చూస్తుంది.  పుట్టుకలో జరిగిన తప్పిదం, ప్రకృతి పొరపాటు అని. కానీ రేణుక అయోలా ఆ దృష్టిని తిరస్కరిస్తోంది. ఆమె చెబుతోంది ‘‘లోపం శరీర భాగం అయినప్పుడు’అంటే అది ప్రకృతిలోని సహజమైన రూపం. అది తప్పు కాదు. అది మనిషి వైవిధ్యానికి సూచిక. ఈ ఒక పాదంలోనే ఆమె సామాజిక న్యాయపరమైన, మానవతా దృష్టిని ప్రతిబింబించింది.‘‘ఎక్కడనుంచి మొదలవుతుందో తెలియకపోయినా ప్రయాణం ఆగలేదు’ఈ పాదాలు అంతర్భావపూరితమైనవి.                            

     మనిషి తన ఉనికి ఎక్కడ మొదలైందో, ఎందుకు తాను భిన్నంగా ఉన్నాడో తెలియకపోయినా, జీవితం ఆగదు. హిజ్రా అయినా, స్త్రీ అయినా, పురుషుడైనా  జీవితం ఒక నిరంతర ప్రయాణం. ఈ పంక్తులు ఆత్మబలం కు ప్రతీక. కవయిత్రి ఇక్కడ జీవన గమనం గురించి మాట్లాడటం మనం గ్రహించాలి.  ‘‘లోపలి స్త్రీతో బయట ప్రపంచంలో బతకాలి అనుకున్నప్పుడు’ఇది మొత్తం దీర్ఘకావ్యంలోని హృదయం. ఇక్కడ ‘‘లోపలి స్త్రీ’అనేది హిజ్రాలోని ఆత్మస్వరూపం, అంతర్మనసులోని స్త్రీ భావన. కానీ ఆ స్త్రీ బయట ప్రపంచంలో బతకడం చాలా కష్టం. సమాజం అంగీకరించదు, గౌరవించదు, అవమానిస్తుంది. అయినప్పటికీ ఆమె బతకాలి అనుకోవడం ఇది ఒక మానవీయ తిరుగుబాటు. లోపలి స్త్రీతో బతకాలి అనుకోవడం’అనేది మనిషి ఆత్మాన్వేషణకు ప్రతీక. రేణుక అయోలా ఈ భావనను బాధతో కాదు, గౌరవంతో చెబుతారు.

            ‘‘ఆ మనిషి కోసం ఆ రూపం కోసంఎన్ని మైళ్లయినా ఎలాంటి దారైనా నడవక తప్పదు అనుకుంటూ’ఇది ఒక ప్రయాణదృశ్యం మాత్రమే కాదు. అది మనిషి ఉనికి కోసం చేసే అంతర్మథనం. హిజ్రా తన స్వరూపాన్ని కనుగొనడానికి, తన ఆత్మను అర్థం చేసుకోవడానికి చేసే ప్రయాణం. సమాజం ఏ రకమైన అడ్డంకులు పెట్టినా, ఆ మార్గం వదిలిపెట్టకపోవడం ఇదే ‘మూడవ మనిషి’ కావ్యం యొక్క ప్రధాన తత్త్వం.‘‘ధైర్యపు గొడుగుతో నిలబడిన ప్రతిసారి నువ్వు ‘హిజ్రావి’ఈ పాదాలు ఈ కవితకు మానవతా శిఖరంగా నిలుస్తాయి. ‘‘ధైర్యపు గొడుగు’అనే రూపకం ఎంతో గాఢమైనది వర్షంలో తడవకుండా కాపాడేది గొడుగు, కాని ఇక్కడ అది సమాజపు అవమాన వర్షం నుంచి ఆత్మను కాపాడే ధైర్యం. ప్రతిసారి ఆ హిజ్రా నిలబడినప్పుడు, ప్రపంచం ఆమెను తక్కువ చేసింది, ఆమె మళ్లీ లేచి నిలబడి, నవ్వి చెబుతుంది ‘‘నువ్వు హిజ్రావి.’’ ఇక్కడ ‘‘హిజ్రావి’అనేది గౌరవ సూచిక పదంగా మారింది. అది దూషణ కాదు, గుర్తింపు. రేణుక అయోలా హిజ్రాల్ని మనిషిగా గౌరవించాలనే వాక్యాన్ని కవిత్వంగా, సున్నితంగా, కానీ కత్తిలా పదునుగా చెబుతారు. దీని ద్వారా రేణుక అయోలా కేవలం హిజ్రాల జీవితం గురించి రాయడం కాదు ఆమె మనిషితనం అంటే ఏమిటి అన్న ప్రశ్న వేయడం కనిపిస్తోంది. మనిషి శరీరంతో కాదు, ఆత్మతో నిర్వచించబడతాడు అంటారు.

            ‘‘మూడవ మనిషి’అనే దీర్ఘకావ్యం మొత్తం, సమాజంలో తృతీయ లింగానికి ఉన్న స్థితిని మాత్రమే కాకుండా, మనం ‘‘భిన్నతను అంగీకరించగలిగే మనుషులమా?’’ అనే ప్రశ్నను నిలబెడుతుంది.ఈ కవితలోని భాష బలమైనది, కానీ కరుణతో కూడినది. పదాలు సున్నితంగా ఉంటాయి కానీ వాటి వెనుక ఒక అగ్ని ఉంటుంది. రేణుక అయోలా ఇక్కడ కవయిత్రిగా కాకుండా, ఒక తాత్వికురాలిగా మాట్లాడుతోంది ఒక ఆత్మను సమాజం ఎలా అణచిందో, ఆ ఆత్మ మళ్లీ ఎలా లేచి నిలబడిరదో చెబుతోంది. ఈ చిన్న భాగంలోనే రేణుక అయోలా గారి సాహిత్య దృష్టి, మానవతా హృదయం, స్త్రీ సున్నితత్వం అన్నీ గోచరిస్తాయి.  కవిత్వం మనిషి హృదయాన్ని చూసే ప్రయత్నం తీర్పు ఇవ్వడం కాదు, అర్థం చేసుకోవడం.

          రేణుక అయోలా గారి మరో ప్రయోగం ‘‘పృధ’దీర్ఘకావ్యంలో ఈ పాదాలు స్త్రీ అస్తిత్వం, స్వాతంత్య్రం, శరీర స్వాధీనత వంటి మౌలిక అంశాలపై అద్భుతమైన ప్రతిఘటన స్వరాన్ని మ్రోగిస్తాయి. ‘‘శరీరంతో ఆదుకునే హక్కు ఎవరిచ్చారు’అన్న ప్రశ్నతో ప్రారంభమయ్యే ఈ ఆవేదన కేవలం ఒక స్త్రీ గళం కాదు, శతాబ్దాలుగా మౌనంగా మిగిలిన స్త్రీ సమాజం తరఫున వచ్చిన గర్జన. ఈ కవితలో కవయిత్రి స్త్రీని ఆస్తిగా, వస్తువుగా చూసే పురుషాధిక్య దృష్టిని ఛిద్రం చేస్తూ, స్త్రీ శరీరం మీద ఆధిపత్యం చూపించే సమాజపు మానసికతను నిలదీసింది. ‘‘స్త్రీ పనికి వస్తుందో లేదో, మగ సంతానం ఇస్తుందో లేదో’అని స్త్రీని కొలిచే బేరగాళ్లను, ‘‘నాగరికత లేని ద్రోహులు’ గా సంబోధిస్తూ రేణుక ప్రశ్నిస్తారు. నిజంగా స్త్రీని సుఖపెట్టే, అర్థం చేసుకునే సత్తా ఈ సమాజానికి ఉందా? ‘‘నేరేడు కళ్ల కాటుక ధారలతో దుల్హన్‌ బొమ్మ నీటి మునకని అద్దానికి చూపించి అడుగుతున్న ఆమెకి రాజ్యం అధికారం ఏ అవకాశం ఇవ్వలేదు, అడవిలో వదిలేసింది’అనే పాదాల్లో పృధ పాత్ర స్త్రీ చరిత్రలోని నిరసనకారిణి ప్రతిరూపంగా వెలుగొందుతుంది.

      ఆమె కేవలం ఒక కథా పాత్ర కాదు, స్త్రీ స్వాభిమానానికి ప్రతీక. రేణుక అయోలా ఈ కవిత ద్వారా శతాబ్దాలుగా సమాజం మూసివేసిన తలుపులపై బలమైన అక్షర తాకిడి చేసింది ఇది కేవలం వేదన కాదు, స్త్రీ చైతన్యానికి ఆహ్వానం, ప్రతిఘటనకు ప్రేరణ. ఈ సమాజానికి ఇప్పుడు కవిత్వం కావాలి. ఏ జర్నలిజం తెలపలేని వేదన, వేయలేని ప్రశ్నలు, ఎదురుచూస్తున్న సమాధానాలు వంటివన్నీ ఇప్పుడు కవిత్వమే మాట్లాడుతోంది. ముఖ్యంగా స్త్రీ స్థానం పదిలం చేయడానికి కవిత్వం కావాలి. స్త్రీ దేహాలను కాపాడుకోవడానికి, స్త్రీ అస్తిత్వాల్ని మరింత గౌరవ ప్రదంగా చూపడానికి కవిత్వం కావాలి అనిపిస్తోంది. సమాజానికి కావాల్సిన కవిత్వం ఇక్కడుంది.. ఆహ్వానిద్దాం.. మరిన్ని కవితల్ని వీరి కలం నుండి..

కళ కలకాలం,జీవితం చిరు కాలమని లోకోక్తి.అవును బుద్బుదమయిన మనిషి జీవితం అద్భుతమే.నూరేళ్లకాలం దీర్ఘంగా ఆలోచిస్తే చాలా చిన్నదే.తెలిసీతెలియని బాల్యం,ఉడుకుదనంఉవ్వెగిసే చురుకుదనాలయవ్వనం,కటుంబబాధ్యతలమధ్యవయసు లిప్తగా,లీలగా దాటి చివరి మజిలీ మలివయసు అలవోకగా చేరుకోవటం పరిపాటి.భారతీయుల ఆయుర్ధాయం పెరగటంమూలంగా మలిసందెల కాలం దశదిశలా కొత్త వెలుగుల్ని విరజిమ్మటం ఒక అభివృద్ధికారకం,ఆనందదాయకమూ..శేషప్ప గారన్నట్టు
“అతివిద్యనేర్చుట అన్నవస్త్రములకే/పసులనార్జించుట పాలకొరకే/సతినిబెండ్లాడుట సంసారసుఖముకొరకే/
సుతులబోషించుట గతులకొరకె/సైన్యము నేర్చుటలెల్ల శత్రుజయమునకే/సాము నేర్చుట చావు కొరకే/దానమిచ్చుట ముందటి సంచితమునకే”.చదువు సందెల తర్వాత మనిషి లక్ష్యం ఉద్యోగపర్వమే.మానవఉద్యోగ ప్రస్థానంలోఉద్యోగంలోనియామకం ,సమర్థవంతమయిన, సంతృప్తికర పనితీరు,ప్రశంసలు పదోన్నుతుల,అవార్డుల గౌరవానందాల అనంతరం చివరికి మిగిలేది ఉద్యోగ విరమణ.ఇంతకాలం వివిధ స్థాయిల్లో సంతృప్తిగా పనిచేసి ఉద్యోగ విరమణ పొందటం ఒక యోగం.ఈ కంప్యూటర్ యుగపు అర్జంట్ ఋతువుల పనిఒత్తిళ్లను అధిగమించి ఉద్యోగాల్లో అన్నీ సవ్యంగా జరిగి ఏ మచ్చా లేకుండా , ఉన్నతాధికారులు,తోటి ఉద్యోగుల మనసుల్లో ముత్యమంత స్థానం సంపాదించుకుని ఉద్యోగ విరమణ పొందటం ఉద్యోగికి దక్కిన గొప్ప విజయమే.మా మాడిశ్శెట్టి శ్రీనివాస్ సార్ ఆ కోవకే చెందుతాడు.మాడిశ్శెట్టి శ్రీనివాస్ గారు ప్రజలందరినీ అవసరాలకు గమ్యస్థానాలకు చేర్చే ఆర్టీసి లో కడెంక్టర్ ఉద్యోగంతో మొదలై సూపరింటెండెంట్ స్థాయిలో హాయిగా,ఆనందంగా తన విధులను అంకితభావంతో సమర్థవంతంగా, సమన్వయకర్తగా పూర్తి చేసి ఆర్టీసిని ప్రగతి పథంలో నడిచేట్టు ముప్పై ఆరేళ్లుగాకృషిచేసిన కృషీవలుడు,ఖుషీవలుడు మా శ్రీనివాసుడు.కానేకావని గొతెంత్తిన సమస్యల చేతనే ఔనననిపించాడు. ‘ఔరా’ అనిపించాడు.ఎంతటి కఠిన సమస్యనైనా విచక్షణతో,విలక్షణంగా క్షణాల్లో పరిష్కరించి,ప్రగతిరథచక్రాలనుపరుగులుపెట్టించాడు.తన తోటి ఉద్యోగుల పట్ల కరుణ,ప్రేమ, ఆత్మీయతను కురిపించి ముందుకునడిపించాడు. సార్ కు దేవుడు,దేహం,దేశం,ఉద్యోగం మీద భక్తి ఉంది.అక్షరం,అందం,అనుబంధం,స్నేహం మీద అచంచల విశ్వాసం, అమితమయిన అనురక్తి ఉన్నాయి.ఆజానుబాహుడు,ఆకసం సాహితీ పెద్దలు,కవిమిత్రుల,కవయిత్రుల ప్రేమాభిమానాలు పొందిన మహానుభావుడు.శ్రీనివాస్ సార్ కి చిరునవ్వే తరగని ఆభరణం.మాడిశెట్టి గారి మనసు మల్లెపూవు వంటిది.వారి పరిచయం పారిజాతపూలపరిమళం.ఒక అద్భుతం. ఒక అదృష్టం .వారి స్నేహంపొందటం ఎవరికైనా పూర్వజన్మ పుణ్యమే,అద్భత వరమే. సమకాలీన ప్రపంచంలోకవిత్వం విద్యాశాఖదే సింహభాగం.ఉపాధ్యాయులు,ఆచార్యులు ఎక్కువగా రాస్తుండటం చూడవచ్చు. కవిత్వాన్నిఅనేక రంగాల,వృత్తులవారు,అనేక వర్గాల వారు రాస్తున్నారు.రాయటం సమాజానికి జీవజలం లాంటింది.అత్యవసరం.ఆనందదాయకం.కవిత్వం సర్వాంతర్యామి .సమకాలీన ప్రపంచంలో కవిత్వానికి విద్యాశాఖ ఆధిపత్యం అధికమని ఘంటాపథంగా చెప్పవచ్చు .ఉపాధ్యాయులు,ఆచార్యులు,ఎక్కువగా గొప్పగాకవిగడ్తున్నారు.అందుకు భిన్నంగాతెలంగాణ రాష్ట్ర రవాణా సంస్థ లో పనిచేస్తూ కవిత్వం రాయడం అరుదైన విషయమే.అందులో అద్భుతంగా కవిత్వం వ్రాస్తున్న కవి శ్రీనివాస్ సార్.”లక్షాధికారైనా లవణమన్నమే…” వంటి అద్భతపద్యాల నరసింహశతక కర్త శేషప్పమహాకవి నడయాడిన ధర్మపురి లో పుట్టి కలమెత్తిన మా మాడిశెట్టి అక్షరాధికారైనా భావకవనమే మిన్నా అంటూ ఊటంకించే గొప్ప భావకవి. “గుండెల్లో గోదారి” “నువ్వు నేను గోదారి” రెండుసంపుటాలు వెలువరించాక నువ్వైనా నేనైనా మాడిశెట్టిని ‘గోదారి కవి’ అనటం సబబు.ఏ కవిత రాసినా తను అమితంగా ఆరాధించే ‘గోదారి’ ఉండాల్సిందే.తెల్లని ఠావుల్లో గుండెలోతు భావాలను పాళీపావుల్లో గోదారంత విశాల తత్వాన్ని,గోదారంతా లోతైన భావాన్ని చదువరుల గుండెల్లో లలితమైనఅలతి పదాల్లో నాటటంలో సిద్ధహస్తులు.వారి అంతర్మధనం వేరు,వారి భావజాలం వేరు.వారికి పదాల లాలింపు ,భావాల గుబాళింపు తెలిసి,జీవితం తాలూకు సత్యాలను కాగితాల్లో వాక్యాలు వాక్యాలుగాపేర్చేమహానేర్పరిమామాడిశ్శెట్టి.వారిది విరహవేదన ,సందేహనివేదన,ఆశాభావం,గుప్పెడుమనసు పై సాధికారత సాధించిన భావుకత.వారిది తేటతెనుగుపదాల భాషాభిషేకం.వారి కన్నుల్లోప్రేమే!,వారి పెన్నుల్లో ప్రేమే!! నిండివుందనుకుంటా.నిజానికి మనుషుల పట్ల మరీ ముఖ్యంగా పూలవంటిమగువల పట్ల వారు చేస్తున్నది నిరంతరఅక్షరాభిషేకం,ప్రేమాభిషేకమే.”ప్రాణం లేని దేహం” కవితలో నువ్వు లేని నేను/ వెన్నెల లేని ఆకాశమే/ప్రవహించని గోదారే/ ప్రాణం లేని దేహమే అనడటం మా మాశ్రీ ( మాడిశెట్టి శ్రీనివాస్ సార్) కే చెల్లింది..”నా గుండెల్లో/ పవిత్రంగా దాచుకున్న/పాదముద్రలే నీవైనప్పుడు/ నువ్వెంకడుంటే నాకేం” అనడంలో ఎంతబాగుంది యండమూరి గారన్నట్టు గోదారంత భావుకత కదా ఇది .ఏ ఏ కవితలోనైనా తన ప్రేయసి,ప్రేమ,విరహం,ఎడబాటు,గోదారి వాటి తాలూకు గాఢమైన అభివ్యక్తి ఉండాల్సిందే.”ఓయాసిస్సు” కవితలో…నాలో ప్రణవమై/నాలో నాదమై/నే రాసిన పదమై/…ఇలా ఏది రాసినా గుండెల్లో నాదమై మోగేది.”నువ్వు” మరో కవితలో ఇలా శీనయ్య శెలవిస్తాడు” ను వెళ్ళాక/కళ్ళలో గోదారి తడి/మనసంతా అలజడి/ఇదేనేమో నీ గారడి” నిజంగా శ్రీనివాస్ సార్ అక్షరాలతో భావ కవిత్వపు గారడి చేశారు.”నువ్వునేను గోదారి” కవితా సంపుటి చదివాక ప్రముఖ సినీదర్శకులు వంశీ గారు ‘నిన్నటి రాత్రి వెండి వెన్నెల జ్ఞాపకమైపోయింద’ని ముందుమాటగా తన ఎదలోని మాటల్నిమనతో పంచుకోవడం గొప్ప విషయం .మాడిశెట్టిప్రవేశించాక భావకవిత్వపు వెండివెలుగులు ఆకసమంతా నిండాయి.ఆకులో ఆకు,కొమ్మలో కొమ్మాగా మాతో మసలిండు .మేమంతా ఈ ‘గోదారికవి’ కవితల్లో తడిసి ముద్దవుతున్నమనుటలో ఆవగింజంతైనా అతిశయోక్తి కానరాదు.అజంతాభాషకు అజంతా శిల్పంలా మలిచేవారి భావకవిత్వానికి,వారి వ్యక్తిత్వానికి మా అవధాని బ్రహ్మశ్రీ మాడుగుల నారాయణమూర్తి
సార్ తో బాటు మా అందరిహృదయాలు ఫిదా అయ్యాయనుట నూటికి నూరుపాళ్లు సత్యవాక్కే. “అడవి పక్షులకెవ్వడాహారమిచ్చెను/మృగజాతికెవ్వడుమేతబెట్టె/వనచరాదులకు భోజనమెవ్వడిపించె/…
మా మాడిశెట్టికి ఈ మంచి గుణము,మంచికవనము ఎవ్వడిచ్చెనో??… ఆశ్చర్యమే.
అన్నమయ్య ఆ వేంకటేశ్వరుణ్ణి కీర్తించే పాట వీడలేదు. ఈ శ్రీనివాసుడు ప్రేమను,ప్రేయసిని “గోదారి” పాటను,ఎడ’బాట’ను ఎనాడూవీడలేదు.ఎన్ని కవితలు ఎన్నికవిసమాయాలు, ఎన్నిసాహిత్య సమయాలు ఎలుగెత్తి వినిపించి,ఆకసంలో తుఫాన్ సృష్టించి మా ఎదల్లో పొంగించి మా నయనాలలో గోదారిని ప్రవహింపచేసి స్ఫూర్తినింపాడో నా మాటలకందదు. సార్ ఎంత అద్భుతంగా కైతకడ్తాడో, నగలో స్వర్ణకారుడు రత్నాలను పొదిగినట్టు ఆ పదాలు,వాటితాలూకూభావాలురాతల్లోబుద్ధిగాబుజ్జాయిలాఒదిగిపోతాయి.ఉత్తరాయణంలా,దక్షిణాయణంలాఇదిశ్రీనివాసాయణం.అలా రాయటం అద్భుతం.అసాధ్యం.మామూలు మనిషిలా కనిపిస్తాడు కానీ….

మహాగట్టివాడు మా మాడిశెట్టి !

మా శ్రీనివాసుడు
గోదారి గొప్ప ప్రేమికుడు
మా స్త్రీనివాసుడు
ఆమె బాధకుడు
ఆమె ఆరాధకుడు
మా శ్రీనివాసుడు
నలుపు రంగంటే పడిచస్తాడు
స్నేహమంటే ప్రాణమిస్తాడు
మా శ్రీనివాసుడు
కరుణారుణజీరల కన్నులవాడు
తరుణీ తరుణభావాలు ఉన్నవాడు
మా శ్రీనివాసుడు
నిండైన విగ్రహంవాడు
నీటైన ‘టక్కు’గలవాడు
కదలనీదు ఆయన మమతలబంధం
వదలనీదు ఆతని కవితలభావం
మా శ్రీనివాసుడు
తోలుతున్నది స్కూటీ
అందరిని కలిపి చేస్తాడు ఒక్క’టీ’
మా శ్రీనివాసుడు
కాల్ చేస్తాడు
కాలాన్ని కాఫీతో కబుర్లుచేస్తాడు
మా శ్రీవాసుడు
అహంలో సున్నవాడు
మంచిమనసున్నవాడు
అతనిసుగుణాలు చెప్పలేం ఇన్నని
ధర్మపురి ధన్యురాలైంది ఆయణ్ణి కని.

మా శ్రీనివాసుడు
వచనకవితల తృష్ణశాస్త్రిలా చూస్తాడు
కృష్ణ శాస్త్రి లా రాస్తాడు
అందాల హాసుడు
భావకవితా దాసుడు
మాడిశెట్టిమనసువెట్టి రాశాడంటే
కవితల్లో పడిపోవాల్సిందే
గుండెల్లో గోదారి సుడిరేగాల్సిందే
మాకు రాదు రాదు ఆ రాసుడు
అలపదాల,ఎలభావాల అలవోక ఆ మోసుడు
గోదారి ప్రవాహమల్లే ఆగనిది ఆతని కలం
ఆయన కవితలకు మేమంతా
మంత్రముగ్దులం,మహా ప్రేమికులం

మా శ్రీవాసుడు
ఇపుడు ‘మా’ శ్రీ నివాసుడు
అందాల, ఆత్మీయబంధాల
ఆసిఫాబాదు నివాసుడు
మాతో మసలటం మా అదృష్టంగా భావిస్తున్నాను
మా ఆకసానికి ఆకాశమంత ఇష్టమని ఊహిస్తున్నాను
ఆయన అలుపెరుగని కవితయానం
శరత్కాలపు అడవిగుండెల ఆకుపచ్చనిఅందాల గుండా
ఆర్టీసి బస్సు ప్రయాణంలా ముందుకు సాగాలి.
విరహం,ఎడబాటు,దూరం
ఆమె,అమ్మ,ఆలి,కాళి
ఏదైతేనేం పదభావం అంశమూ,వస్తువూ
గురి తప్పక చేరుతుంది
గోదారితీరాన్ని….మా గుండెల్ని

భావాలు గోదారంత లోతైన
మరెన్నో కమ్మని భావకవితలల్లి
ఎల్లకాలం
గోదారి పొంగుల్లోమమ్ములను ముంచెత్తాలి.

ఎన్ని సాయంకాలాలు వారితో కలిసి చాయ్ తాగానో,ఎన్ని సాహితీసంగతులువారునాతోపంచుకున్నారు.కోపతాపాలు పొడసూపనిహృదయాలలోప్రేమా,ఆత్మీయతానురాగాలే పల్లవించాయి.ఎన్ని సార్లు సాయంత్రాలు మా నడకల్లో తేలికగా రాత్రులుగా వీడ్కోలు పలుకాయో.వారితో నేను,బాబాయ్ గుర్రాలవారు, మధుకరన్నా,సత్యం సార్ రాధాకృష్ణచారిబావతో సాయంత్రాలు మంచులా కరిగాయి.మంచినే చెరిగాయి.
నిజం చెప్పాలంటే వాసుగారితో మేము…..

మళ్లీ మనుషులమవుతున్నం!

బరువు బాధ్యతలు దించుకున్నాక
ఇంటిపనులు కొన్ని ముగించుకున్నాక
ఈ వానాకాలం
చల్లనిగాలుల దర్బారు ఆషాఢంలో
నల్లని మబ్బుల బారుల ఆకాశంలో
పొద్దువాలే వేళ ప్రేమల పొద్దొకటి పొడుస్తది
అలుపుసొలుపులు దూరభారాలు మరచి
మూడుబాటలు కల్సుకుంటయి
ముగ్గురు కలిశాక నవ్వులు
నందివర్ధనపువ్వులుగా‌‌ విచ్చుకుంటయి
గుండెలోని బాధలకు శెలవిచ్చాక
గాయాల గాధలకు మరుపిచ్చాక
మాటలు అలలయి అందంగా పొంగుతాయి
మనసులు ఆనందం పొందుతాయి
కవితల మమతలు ఎలుగు అలుగుపారినంక
చల్లని వాతావరణ సాయంసమయాన
కమ్మని కాశ్మీరీ చాయ్ లా లేదా
మరిగిన మశాలా చాయ్ లా వేడిపొగలు విడుస్తది
ముగ్గురూ కలిసి ఏం చేస్తరు?
ముగ్గురూ కలిసి ఒక్కరవుతరు
ఒక్కరు ముగ్గురవుతరు
మోహం మోసం
దేహం దేశం
మొదలగు సంగతులు మా మతులు
లోకం శోకం అటూ ఇటూ
ఆ రెంటి నడిమధ్య కాలిబాట మీద
మానవత్వాన్ని కోరుకుంటూ
గతాన్ని తవ్వుకుంటు నవ్వుకుంటూ
మతాన్ని నములుకుంటు నడుచుకుంటూ
సాగుతున్న బాటసారులం
మౌనాన్ని తరుముతున్న మాటకారులం
ఇదేనేమో కవుల సంయోగం
బహుశా ఇదేనేమో స్నేహరాగం
మంచులా కరుగుతుంది కాలం
మంచినే చెరుగుతుంది హృదయం
ఈ గాలి ఈ నేల సాక్షిగా
కవితల మవుతున్నం
మమతల మవుతున్నం
మళ్లీ మేం మనుషులమవుతున్నం
ఇంతకంటే ఏమి కోరుకుంటది ఈ జీవితం!.

మనిషికి మరణం ఉద్యోగికి ఉద్యోగ విరమణంఈ భూమ్మీద రాసిపెట్టి ఉంటాయనేది మనకు తెలియందేంకాకపోవచ్చు.కానీ ( మాడిశెట్టి గారి లాంటి) కొన్ని ఎడబాటు మనసును వీసమంత విస్థాపనంగావిస్తాయి.అద్వైత ఎదలలో బాధలు అనునాదమై మోగుతాయి. ఇంత ఆరోగ్యంగా,ఇంత ఆనందంగా ఉన్నా శ్రీనివాస్ సార్ ని చూస్తే ఎవరికైనా ‘ఉద్యోగ విరమణ’ అంటే హాస్యమనుకుంటారు. నమ్మవశం కాదంటారు.ఇంతలోనే శ్రీనివాస్ సార్ ఉద్యోగ విరమణ పొందటం,మనల్ని ఆసిఫాబాద్ ని విడిచి ధర్మపురి కి వెళ్లడమూ మనకు ఏ మాత్రం సమ్మతం కాదు.కానీ ఇది అనివార్యం. కాల శాసనాన్ని మనం అంగీకరించాల్సిందే.నాకో సందేహం మంచితనంమంతా మన పూర్వికులు ధర్మపురి వద్దే దాచి ,దారి మరచి ఇటు దయచేసారా?. మనిషి మనిషికీ మంచితనాన్ని ధర్మపురి వాసులు(శ్రీ నివాస్ సార్ )మనసు నుండి పంచుతూవుంటేను.
బ్రహ్మంగారికి కాలజ్ఞానం తెలిసినట్లు, శ్రీనివాస్ సార్ కి కవిత్వం ఆకట్టుకునేలా’రాసే జ్ఞానం’ తెలుసనుకుంటా.కవిత్వం తీరని దాహంలాగే మా శ్రీనివాస్ సార్ నిర్మల స్నేహం కూడాను..అదిమాడిశెట్టి వంశం మంచితనపుమోహమేబహుశా..రాబోయేకాలంలో జైనూర్ జంగిల్ గుండానోఈ తిర్యణి అడవుల అందాలగుండానో ధర్మపురి కి ఒక దగ్గర దారి కనుగొనాలి,మగవాళ్లకే స్పెషల్ బస్సును ప్రభుత్వం ప్రవేశపెట్టాలని ఆశిద్దాం.( ఆశించటం నేరం కాదు కదా)GST తగ్గినట్టుదూర భారాలు, స్నేహవిరహాలు తగ్గాలి.అదిగో ఆకసంలోసూరీడు ఎండలుకాచి కాచి పడమటి దిశకు విసిగిపోతున్నవేళ ఇది.మాడిశెట్టి గారి పదవీ విరమణకు వానకాలం, మేఘ విస్ఫోటనాల వానకాలమయి అవసానదశలోసెప్టెంబర్ చివరిరోజుఆకాశం నుంచి వర్షం కుండపోతలై కురుస్తూ గ్రామగ్రామాన గోదారై పొంగుతోంది .మా శ్రీనివాసుడు ఆర్టీసిలో సూపరింటెండెంట్ ఉద్యోగం దిగిపోతున్న శుభతరుణమిది.శేషప్పకవి శెలవిచ్చినట్టు”విద్యనేర్చినంతు విర్రవీగగ లేదు/భాగ్యవంతుడంచు బలకగలేదు…..మా శీనయ్య లాంటి ఇంతమంచి పుత్రరత్నాన్ని కన్నందుకు వారి తల్లిదండ్రులకు అనేక వందనాలు.శ్రీనివాస్ సార్ తో నా స్నేహ ప్రయాణానికి రెండు వసంతాలే అయినా చిరకాలం నిలిచి వుండేలా సాగింది.హృదయం ఆనంద పద్మమయి వికసించి అనురాగం వినిపించింది.మనసు అద్దం మీద మంచితనం పరావర్తనమైన మీ స్నేహాన్ని నేను మరిచిపోలేను జీవితాంతం.మా స్నేహం త్వమేవాహం.సార్ గోదారితో ధర్మపురి లో ఉన్నా ఆకసం కోసం ఆసిఫాబాద్ కు వస్తాడని( ఏ వాహనాల రాకపోకలులేనీ కేవలం ఆర్టీసీ బస్సు మాత్రమే ఆధారమయిన గ్రామాల) గ్రామస్తులు ఎర్రబస్సు కోసం ఎదురుచూస్తున్నట్టు సార్ రాక కోసం నేను ఎదురు చూస్తుంటాను.

శ్రీనివాస్ సార్,నాగమణి దంపతులు ఉద్యోగ విరమణ అనంతరంవారిపిల్లాపాపలు,మనవలు,మనవరాళ్లతో ,గోదారితో భావకవిత్వంతోఆయురారోగ్యాలతో ఆనందంగా భావిజీవితం మేలిమిబంగారంగా వెలగాలని అభిలషిస్తూ ,
మాడిశెట్టి శ్రీనివాస్ సార్ కి హృదయపూర్వక ఉద్యోగ విరమణ శుభాభినందనలు.

” మెమొరీస్ ఆఫ్ మంగలిపల్లె ” ఓ పల్లె కథల దృశ్యచిత్రం. మనిషి మనిషి అంతర్నినాదం.
ప్రతి ఊరు తనకంటూ ఒక చరిత్ర కలిగి ఉంటుంది. కానీ, మంగలిపల్లె చరిత్ర మాత్రం బతుకు కూకటివేళ్లలో దాగిన ఓ దుఃఖగాధను ప్రతిబింబిస్తుంది. బొగ్గు బాయిల కడలి కడుపు నుంచి ఉద్భవించిన ఆ ఊరు, ఇప్పుడు జ్ఞాపకాలలో మాత్రమే మిగిలివుంది. ‘ఊరంటే మనుగడ.. ఓ మమకారం’ అని చాటిచెప్పే కథకుడు నరేష్కుమార్ సూఫీ. ఈ పుస్తకంలో ఆ మనుగడ అంతరిస్తున్న తీరును ధ్వనిపూర్వకంగా ప్రస్తావించాడు. అతని అక్షరాక్షరంలో ఆ మట్టివాసన ఇంకా పరిమళిస్తూనే ఉంది.

“మెమొరీస్ ఆఫ్ మంగలిపల్లె” ను చదువుతుంటే అది ఓ కథల సంకలనంగా అనిపించదు. ఒక మట్టిచరిత్ర జీవన గ్రంథంగా అనిపిస్తుంది.
‘ఓపెన్ కాస్ట్ మైనింగ్’ అనే ‘ఆధునిక నాగరికత బుల్డోజర్‌’ పల్లె ఊపిరిని ఎలా పిండి, పీల్చి, పిప్పి చేస్తుందో తెలియజేసే ఓ కథాకథనం. ఆ ధూళి కణాల్లో విలవిల్లాడుతూ కొట్టుమిట్టాడుతున్న జీవుల బతుకుల్ని అక్షరాలధ్వనితో సూఫీ కళ్లకు కట్టిస్తాడు.
ప్రతి కథ వెనక ఒక ముఖం దాగి ఉంటుంది. రాయమల్లు, రాజేశం, ఎంకటేశం, సమక్క చెట్టు, బొగ్గు బాయి… కేవలం ఒక గ్రామమే కాదు. ఒక భావనాత్మక ప్రకృతి దృశ్యచిత్రం. వాళ్ళు బతికిన ఊరు కూలిపోయింది కానీ, ఆ విషాథకథలు మాత్రం ‘మెమొరీస్’ రూపంలో సజీవంగా నిలిచిపోయాయి.

ఈ పుస్తకంలో వాడిన భాషకు ఒక ప్రత్యేకత ఉంది. అది పల్లెభాష. ఓ గ్రామీణ పిలుపు. ఖండ్రిక సాంస్కృతిక నేపథ్య బాధ. చదువుతుంటే అక్షరాలు కాదు, మనసే మనిషిలోకి తొంగిచూసి మాట్లాడుతున్నట్టు ఉంటుంది.

అలా చదివిన ప్రతి పేజీలోనూ ఓ ‘మంగలిపల్లె’ మెదులుతుంది. మన ఊరు, జ్ఞాపకాలు, భూమి.. ఏదీ కాలానికి అతీతం కాదనిపిస్తుంది.
సూఫీ కలంలో బొగ్గుధూళిని కాదు, మనుషుల చెమటను ప్రేమస్పర్శతో నింపుకున్నాడు. పీల్చుకొని బతుకుతున్నాడు. ఆ వాక్యాల్లో తొంగి చూసే కంటతడి ఉద్వేగంతో మౌనంగా బాధిస్తాయి. అదే సమయంలో మనసును తడిమనసుతో ఆరబెడుతుంది. మృదువైన తాకిడితో స్పృశిస్తుంది. ఎందుకంటే అవి సత్యదూరానికి చేరువగా నిలుస్తాయి.

ఈ “మెమొరీస్ ఆఫ్ మంగలిపల్లె” చదవడం పూర్తయ్యాక చివరికి అది మనలో ఓ ప్రశ్నగా మిగిలిపోతుంది. ఈ ఊరు నాశనం మన అభివృద్ధికి ధ్రువపత్రమా? లేక అమానుషత్వానికి మరణ శాసనమా? అని అనిపించక మాత్రం మానదు.

మానవాళిని పీడిస్తున్న ప్రమాదకరమైన జబ్బులలో ప్రధానమైనది క్యాన్సర్. మారిన ఆధునిక జీవన శైలుల వల్ల క్యాన్సర్ అధికంగా వచ్చే అవకాశాలు వున్నాయని నిపుణులు చెపుతున్నారు. పూర్వకాలంలో క్యాన్సర్ వచ్చే అవకాశాలు తక్కువ. వైద్య సదుపాయాలూ తక్కువే. కానీ నేడు అందివచ్చిన సాంకేతిక పరిజ్ఞానంతో క్యాన్సర్ చికిత్స సులభతరమౌతోంది. అయినా క్యాన్సర్ అని నిర్థారణ అయితే ఇక జీవితం ముగిసిపోయినట్టేననే భావనలో చాలా మంది క్యాన్సర్ బాధితులు వున్నారు. అవగాహనా లేమి వల్లా, కుటుంబ సభ్యుల అనాదరణ వల్ల కూడా ఈ పరిస్థితి వస్తోంది.
ఈ పరిస్థితి నివారించడానికి, క్యాన్సర్ బాధితుల్లో ఆత్మస్థైర్యం నింపడానికి ఒక పక్క మెరుగైన వైద్యం అందిస్తూనే, మరోపక్క క్యాన్సర్ బాధితులకు మానసికఅండగా, ధైర్యంగా వుండడానికి సాంత్వన వచనాలు, ఆత్మీయ స్పర్శ, బంధుమిత్రుల సహకార సాంగత్యం చాలా అవసరం.

క్యాన్సర్ అనేది కణాల అసాధారణ పెరుగుదల వల్ల వస్తుంది. ఇవి నియంత్రణ లేకుండా విభజన చెంది, కణితిలాగ పెరిగి, శరీరంలోని ఇతర భాగాలకు వేగంగా వ్యాపిస్తాయి. వీటిలో కొన్ని సాధారణమైనవి. మరికొన్ని ప్రాణాంతకమైనవి. వీటిని ప్రాధమిక దశలోనే గుర్తించి, సరైన వైద్య చికిత్స అందించకపోతే, మనిషి ప్రాణాలకు ప్రమాదం వాటిల్లవచ్చు. మారుతున్న ఆధునిక జీవన విధానాలు, అసమతుల్య పర్యావరణం, ప్రమాదకర రసాయనాలు, అనారోగ్యకర ఫైబర్ లేని జంక్ & ఫాస్ట్ ఫుడ్ ఆహారపు అలవాట్లు, జన్యు సమస్యలు మొదలైన అనేక కారణాల వల్ల క్యాన్సర్ వచ్చే అవకాశం ఈ రోజుల్లో మెండుగా వుంది. అందులోనూ ప్రత్యేకంగా మన దేశంలో స్త్రీలకు వచ్చే రొమ్ము క్యాన్సర్ కేసులే ఎక్కువ.

అయితే క్యాన్సర్ కి సంబంధించి అవగాహన కల్పించి, బాధితుల్లో ధైర్యం కల్పించిన రచనలు వచన రూపంలో ఎన్నో వచ్చి వుండవచ్చు. ఇటీవల సమ్మెట విజయగారు‘ ఆశే శ్వాసగా’ అనే పుస్తకంలో (ఫిబ్రవరి,2025) 21 మంది క్యాన్సర్ బాధితుల విజయగాధలను నమోదు చేసింది. కానీ, ప్రత్యేకించి రొమ్ము క్యాన్సర్ వస్తువుగా ఒక దీర్ఘకవితను ‘Monologue of a వూండెడ్ హార్ట్ ‘ (అక్టోబర్,2013) వెలువరించడం ఇదే ప్రధమం. ఇటువంటి పుస్తకాల లక్ష్యం బాధితులకు అండగా నిలబడి, ఆత్మస్థైర్యం ప్రోది చేసే సాంత్వన వాక్యాలు పలికి, వారిని ఆ జబ్బు నుండి బయట పడేయడమే..! ఎన్ని మందులు వాడినా, ఎన్ని ఆధునిక పరికరాలు వున్నా, మనసుకు హాయి నిచ్చే ఒక మంచిమాట జబ్బు నివారణలో కీలక పాత్ర పోషిస్తుందని వైద్య నిపుణులు చెపుతున్నారు. ఆ రకంగా చూస్తే ఇటువంటి పుస్తకం క్యాన్సర్ నిరోధకతలో ఇతోధిక పాత్ర నిర్వహిస్తుంది అనడంలో ఎటువంటి సందేహం లేదు. అందులోనూ ఈ పుస్తక కవయిత్రి అయినంపూడి శ్రీలక్ష్మి గారు ఒక నిర్దేశిత లక్ష్యంతో ఈ పుస్తక రచనకు పూనుకున్నారు. ఒక ప్రణాళికాబద్ద రచనను తన మనసులో ప్రణాళిక వేసుకున్నారు. తన చుట్టూ వున్న తన బంధుమిత్రుల అనుభవాలను (సహానుభూతి) తనవిగా (స్వయం అనుభూతి) చేసుకొని, ఆ స్తనాతీత తీవ్ర అనుభూతిలోకి పరకాయప్రవేశం చేసి ఈ కవిత్వం రాసారా అనిపిస్తుంది.

ముందుగా ఈ వస్తువు (Subject) ను దీర్ఘకవితగా ఎన్నుకోవడంలోనే మెలకువ ప్రదర్శించారు కవయిత్రి శ్రీలక్ష్మి గారు. క్యాన్సర్ లోని వివిధ దశలను చెప్పడానికి విడివిడి కవితల కంటే ఎక్కడా బిగి సడలని కవితా భావధార అవసరం. అందుకే ఈ దీర్ఘకవితను ప్రోలోగ్, ఇంట్రో, స్టేజ్- 1, స్టేజ్- 2,
స్టేజ్ -3, ఇన్ ది వార్డ్, ప్లాష్ బ్యాక్, ఫ్లాష్ ప్రెజెంట్, ఇన్ ద థియేటర్, పింక్ హోప్ విభాగాలుగా విభజించి, ఒక్కొక్క విభాగంలో దశల వారీగా ఒక క్యాన్సర్ బాధిత స్థితిని వివరించే ప్రయత్నం చేసారు.

ప్రోలోగ్ (నాంది)లో ‘ ఇప్పటిదాకా మనం/ దేహం గురించి/ చర్చోపచర్చలు చేసాం./ ఇప్పుడు-/ దాని ఆదిమ / కణం గురించి డిసెక్షన్ చేద్దాం.’ అనడం ద్వారా ‘కణం’ గురించి మనం చర్చించబోతున్నాం అని తెలుస్తుంది. తర్వాత ఇంట్రో (పరిచయం) లో ‘అణు విస్ఫోటనం తెల్సు / కానీ – / కణ విస్ఫోటనం మాత్రం / కొత్తదే కదా’ అని మెల్లగా మనకు కణ విస్ఫోటనం వల్ల క్యాన్సర్ వస్తుందని చెపుతూ ‘ మహా సంక్షోభానికి…/ ఒక్క కణం కన్నెర్ర చాలు’ అని అసలు కారణాన్ని ముక్తాయించారు.

స్టేజ్ -1 లో ప్రతి ఇంట్లో సాధారణ గృహిణి దినచర్యను తనకు ఆపాదించుకొని..
‘ నేను మంచం పైనుంచి లేచినపుడే నా ఇంటికి వేకువ వస్తుంది’ అన్నప్పుడు ‘ A house remain in silence, Until the Mother wakes up’ అనే వాక్యం చాటాలున గుర్తుకు వస్తుంది. ఇంటి పనులు చేసుకుంటున్నప్పుడు దేహంలో, అందులోనూ గుండెల మీద గూడు కట్టుకుంటున్న ఈ కణితి నొప్పిని అడుగడుగునా భరిస్తూ, గుర్తిస్తూ వుంటుంది. తనలో రేగుతున్న బాధను డాక్టర్ ముందు వెల్లడించడానికి
భయవిహ్వలయై, చివరికి ఉద్విగ్నవిహ్వలగా మెటామార్ఫసిస్ చెందుతుంది. అంటే తనలో ఒక కణం కన్నెర్ర చేసిందన్న విషయం గ్రహించి, దాని చికిత్స కోసం మానసిక విచికిత్స పడుతుంది. ఇక్కడ కవయిత్రి స్తనద్వయం భార్యాభర్తల బాంధవ్యంలో నెరిపే పాత్రను శషబిషలు లేకుండా పరిధుల మేరకు వర్ణించడం గొప్పగా అనిపిస్తుంది. ఇటువంటి ప్రస్తావనలు తెలుగు సాహిత్యంలో ( ప్రబంధ కవులను మినహాయిస్తే) తక్కువగా వచ్చాయి.

స్టేజ్ -2 లో తన కుటుంబంలో వచ్చిన అనారోగ్యాలకు తాను ఎలా తల్లడిల్లిపోయిందో, ఎంతగా తనవారి కోసం తాపత్రయపడిందో చెపుతూ సగటు గృహిణిలా తన ఆరోగ్యం దగ్గరకు వచ్చేసరికి తనకు ఏమీ కాదనే ధీమాతో I’m Rock Study కదా అనే భ్రమలో వుంటుంది. ఎంత పాజిటివ్ థింకింగ్ లో వున్నా కూడా తన జబ్బు నెగెటివ్ రావాలని కోరుకుంటుంది.

స్టేజ్ -3 లో డాక్టర్ తనకి క్యాన్సర్ అని నిర్థారిస్తూ చెప్పినప్పుడు తన మానసిక భయాందోళన స్థితిని ఇందులో వర్ణిస్తుంది. ‘ కళ్ళ ముందున్న రంగులకల / ముక్కలవుతుంది./ కన్నీళ్ళ మధ్య రేపటి దృశ్యం/ మసక బారిపోతుంది.’ అని బెంబేలెత్తుతుంది. అంతేగాక తన కుటుంబసభ్యులు ఏమైపోతారా అనే బెంగ తీవ్రతరం దాల్చి కుంగిపోతుంది. ఇక్కడ ఒక స్త్రీకి జబ్బు చేస్తే, కుటుంబానికంతటికీ జబ్బు చేసినట్టే అని, అంతగా కుటుంబం ఆ స్త్రీ మీద ఆధారపడి వుంటుందని, సాధారణ కుటుంబాలలో వాస్తవ పరిస్థితిని అన్యాపదేశంగా కళ్ళకు కట్టారు.

ఇన్ ది వార్డ్ లో ఆసుపత్రి ప్రాంగణంలో వరండాలలో గదులలో ఒక క్యాన్సర్ బాధిత ఆలోచనలను, ఆ కొత్త పరిసరాలను అలవాటు చేసుకోవడాన్ని, ఆ వాతావరణాన్ని తనకు అనుకూలంగా సర్దుబాటు చేసుకోవడాన్ని చిత్రించింది. కవయిత్రి నిజంగా తానే ఆ స్థితిని అనుభవిస్తున్నట్టు కవితను దృశ్యమానం చేయడం ఇందులో కనిపిస్తుంది. కవి సూక్ష్మదృష్టిని కూడా ఈ వ్యక్తీకరణ పట్టిస్తుంది. ‘కొంగుచాటు చంద్రుళ్ళు చేసే అలజడులు’ వినడం చెవులున్న మనసుకే సాధ్యం.

ఫ్లాష్‌బ్యాక్ విభాగం చాలా సున్నితంగా చెప్పుకొచ్చిన విభాగం. ఎక్కడైతే తనకు క్యాన్సర్ పొడచూపిందో అదే రొమ్ముల గురించి గతంలోకి ప్రయాణించి నెమరు వేసుకోవడం ఈ విభాగంలో కనిపిస్తుంది. తన స్త్రీత్వానికి అస్తిత్వానికి అవి గుర్తులని చెపుతూ, గుండెలపై నిండు చంద్రుళ్ళు, ఆత్మగౌరవ ప్రతీకలు, పూర్ణ కలశాలు, హృదయ సౌందర్య బింబాలు, అమృత భాండాలు, జీవ ధార పాలవెల్లువలు అంటూ ఆ స్తనద్వయాలు తన జీవిత వివిధ దశల గురించి తలపోస్తుంది. చివరిగా ఈ వ్యక్తీకరణలు ‘ నా గుండె వైకుంఠానికి / ఇరువైపులా- / రక్షణగా నిలుచున్న / జయవిజయులు కదా..!’ అనే ఒక అద్భుత వ్యక్తీకరణతో ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంటుంది. ఇంతవరకు స్తనద్వయాన్ని వర్ణించడం ఎలా అనే ఆత్మన్యూనత నుండి అవి తన ఆత్మగౌరవ ప్రతీకలు అని కవయిత్రి నిస్సంకోచంగా ప్రకటించడం కూడా కవులు/ కవయిత్రులకు ఒకింత ఊతమిచ్చేదే. ఈ రకంగా ఆ విషయం పట్ల చదువరుల దృష్టికోణం మార్చడం కూడా కవయిత్రి సాధించిన విజయంగా చెప్పుకోవచ్చు. ఇది ఇంతకు ముందు తెలుగు సాహిత్యంలో జరగలేదు.

ఫ్లాష్ ప్రెజెంట్ లో క్యాన్సర్ బాధితురాలిగా ఎన్ని చికిత్సామార్గాలు వున్నాయి..లేబొరేటరీ లో ఎలా తానొక గినియా పిగ్ లాగ పరీక్షలకు గురయింది రాసారు.

ఇన్ ది థియేటర్ లో ఆపరేషన్ థియేటర్‌ని ఒక బోధివృక్షంలా తలుస్తూ తాత్విక చర్చ చేస్తారు. జబ్బుకు గురయిన తన స్తనద్వయాన్ని ఆపరేషన్ చేసి రక్తపుముద్దలుగా తీసి పళ్ళెంలో వేసినపుడు ‘ భూమి గుండ్రంగా వుందని/ గుండెలపై చెయ్యేసుకొని / ధైర్యంగా చెప్పేదాన్ని / ఇప్పుడు – / బల్లపరుపుగా వుందని / చెప్పాలేమో’ అన్న కవయిత్రి వ్యక్తీకరణకు ఒక్క క్షణం పాఠకుని గుండె రసార్ద్రమవుతుంది. వస్తువు పట్ల కవి మగ్నతకు ఇది ఉదాహరణగా చెప్పవచ్చు. ఒక వస్తువు స్థానంలో మరో వస్తువును భావతీవ్రతను పెంపుచేస్తూ ప్రతిక్షేపించడం కవయిత్రి నిపుణతకు నిదర్శనం.

పింక్ హోప్ లో తన రెండు జడలకు కట్టుకోవాలనుకునే గులాబీ రిబ్బన్లు ఇప్పుడు ఈ విధంగా ఆ కోరికను పింక్ హోప్ ద్వారా తీర్చుకుంటున్నాని కవయిత్రి ఊహ చేయడం ఆశ్చర్యమనిపిస్తుంది. ఇక్కడ పింక్ హోప్ అంటే రొమ్ము క్యాన్సర్ బాధితులకు బాసటగా వారిలో నమ్మకాన్ని, దైర్యాన్ని పాదుకొల్పడానికి ఉపయోగించే చిహ్నం. సాధారణంగా ఇది పింక్ రిబ్బన్ ఆకారంలో వుంటుంది. కాబట్టి దీన్ని పింక్ హోప్ అన్నారు. కవయిత్రి ఈ విభాగాన్ని బాధితులలో తిరిగి జీవనేచ్ఛను నెలకొల్పాడానికే బలంగా వాడుకున్నారు. ఎంతగా తన స్తనద్వయాన్ని ఆత్మగౌరవ ప్రతీక అన్నారో..అవి క్యాన్సర్ వల్ల కోల్పోవాల్సి వచ్చినా నిబ్బరం కోల్పోకుండా బాధితుల్లో ఒక నమ్మకాన్ని ఎలా కలిగిస్తున్నారో చదవండి..

‘ఆకులు రాలడమంటే
వసంతం ఆగిపోవడం కాదు కదా!

కొమ్మలు విరగడం అంటే
చెట్టు నేలకూలడం కాదు కదా!…అంటూ అనేక ఉపమానాలు చెపుతూ చెపుతూ..

‘ఈ స్తనాతీత దశని
మహిళా ప్రస్థానంలో
నవయుగోదయం అని చాటి చెపుదాం’ అంటూ ఒక నిరాశ నిస్పృహ స్థానే ఒక వెలుగు నిండిన ఆశను ప్రవేశపెట్టడం చేస్తుంది కవయిత్రి. అంతే కాదు..
‘పింక్ రిబ్బన్ తో
నాలాంటి కోట్లాది స్త్రీల గుండెల్లో
జీవనేచ్ఛను నింపడానికి
నేను కదం తొక్కాను’ అని తన కవిత్వ పరమార్థాన్ని చెప్పడమే కాకుండా ‘ జెండర్ యే కాదు / జెండా యై నిలుద్దాం’ అని దిశానిర్దేశం కూడా చేసారు. పింక్ హోప్ కవితా విభాగం నిజంగానే బాధితులలో ఒక నమ్మకం కలిగిస్తూ వుంది. మామిడి హరికృష్ణ గారు పేర్కొన్న Placibo
Effect ‘ విధిలేని పరిస్థితులలో రోగి మనసులో పాదుకున్న పాజిటివ్ థాట్స్ – సానుకూల సంకల్ప శరీరాన్ని, భౌతిక స్థితిని దానికి అనుకూలంగా సమాయాత్తం చేసి, ఆ వ్యక్తిని ప్రమాదం నుండి తప్పించగలిగే మానసిక స్థితి – ఈ Placibo Effect, ఈ కవిత్వానికి సరిపోతుంది. ఈ కవిత్వం ఇస్తున్న సాంత్వన, నమ్మకం, జీవనేచ్ఛ బాధితుల పట్ల Poetry Therapy కూడా.

మామిడి హరికృష్ణ గారు ఈ పుస్తకానికి సవివరమైన ముందుమాట రాసారు. అంతర్జాతీయ సాహిత్యంలో క్యాన్సర్ మీద వచ్చిన సాహిత్యాన్ని పరిశోధనాత్మకంగా తెలియజేసిన విధానం ఆశ్చర్యపరుస్తుంది. ముఖ్యంగా కవిత్వం ఎలా సాంత్వన పరుస్తుందో చెపుతూ, విదేశాలలో ఉపయోగిస్తున్న ‘పొయెట్రీ థెరపీ’( Poetry Therapy) ఎలా రోగనివారణకు ఉపయోగపడుతుందో.. ఈ సందర్భంలో ఈ పుస్తకం ఎలా క్యాన్సర్ బాధితులకు ఊరట ఇస్తుందో చాలా బాగా అన్వయించి చెప్పారు. Ted Hughes అనే బ్రిటీష్ కవి ‘ సాహిత్యం వంటి కళాత్మక సృజనలు మానసిక సాంత్వనను మాత్రమే కాదు, రోగనివారణను కూడా వాక్యాల వెంట తీసుకువస్తాయని, కవిత్వం ఈ ప్రక్రియను మరింత సమర్థవంతంగా చేస్తుందని చెపుతూ ఆయన అన్న ఒక మాట ఇలా ఉదహరిస్తారు..“Prose, narratives etcetera, can carry healing Poetry does it more intensely “ అని.
చదివి తీరవలసిన ముందుమాట ఇది. రొమ్ము క్యాన్సర్ గురించిన కవితలు వెతికి పట్టుకొని ఇక్కడ పాఠకులకు అందివ్వడం, క్యాన్సర్ గురించిన ప్రపంచ సాహిత్యం విషయ పరంగానూ, వివరాల పరంగానూ, విషయాన్ని విశదీకరించడం గురించి దీనిని ది బెస్ట్ అని చెప్పాలి. శ్రీలక్ష్మి గారు ఆయన్ని ‘నడిచే గూగుల్’ అనడం అతిశయోక్తి ఏ మాత్రం కాదు.

సి.శోభ- పార్థసారథి గార్ల ఆత్మీయ వాక్యం ‘ వ్యాధిగ్రస్తులకు కావలసినది మందులు కాదు – ఆత్మీయత, ఆలంబన, ఆసరా’ అన్నది ఎప్పటికీ ఆచరణ యోగ్యం.

శ్రీలక్ష్మి గారు రాసిన ‘ఒకింత’ ఎన్నో విషయాలు చెప్పింది. తన చుట్టూ వున్న తనవాళ్ళూ, ఇతరుల క్యాన్సర్ కష్టాలు చూసి చలించిపోయి ఆమె ఈ దీర్ఘకవితా రచనకు పూనుకున్నారు. జీవితం పట్ల ఒక దృక్పథం లేనివాళ్ళకి ఈ క్యాన్సర్ వార్డుని చూయిస్తే జీవితం ఎంత అమూల్యమయిందో తెలిసి వస్తుంది అంటారు. ప్రతి స్త్రీ బాధ్యతగా తన ఆరోగ్యం పట్ల శ్రద్ధ వహించి, క్రమం తప్పకుండా ఆరోగ్యం చూసుకోవాలంటారు.

ఈ దీర్ఘకవిత వస్తు ప్రధానంగా రాయబడిందే గానీ శిల్ప ప్రధానంగా కాదు. ఈ కవిత్వం సాహిత్యం పట్ల అంతగా పరిచయం లేని క్యాన్సర్ బాధితులను ఉద్దేశించి రాయబడింది కనుక చిక్కని కవిత్వం వారికి అర్థం కాకపోయే అవకాశం వుంది. ఈ విషయాన్ని కూడా దృష్టిలో వుంచుకొని శ్రీలక్ష్మి గారు సులభశైలిలో అందరూ అర్థం చేసుకోగలిగే విధంగా ఈ దీర్ఘకవితను రచించడం ఆమె ముందుచూపుకి నిదర్శనం. ఎక్కడా సంక్లిష్ట సమాసాలు, క్లిష్ట పదాలు లేని సరళ సలిలంగా ఈ కవిత సాగిపోయింది. క్యాన్సర్ స్థానంలో ఏ మరో ప్రాణాంతక వ్యాధి వున్నా ఈ కవిత్వం అన్నిటికీ నప్పుతుంది.

పుస్తకంలో ఆంగ్ల పదాల వినియోగం తగ్గించవచ్చు అనిపించింది. రొమ్ము క్యాన్సర్ ఎలా వస్తుందో, దాని లక్షణాలు ఏమిటో సంక్షిప్తంగా వివరిస్తే చదువరులకు ఉపయోగంగా వుండేది.

‘ధైర్యంతో ఆత్మస్థైర్యంతో/ బ్రెస్ట్ క్యాన్సర్‌ని/ ఎదురొడ్డి పోరాడి గెలిచిన/ మహిళలకు మానవిలకు’
ఈ పుస్తకం అంకితమివ్వడం సముచితంగా వుంది. అలాగే క్యాన్సర్ తో చివరికంటా పోరాడిన తన నాయనమ్మ నారాయణమ్మకు నివాళి ప్రకటించడం ఆర్ద్రంగా వుంది.

శ్రీ హరిచంద్ర క్రియేషన్స్ సమర్పణలో, సరోజనీ శ్యాంసుందర్ వృద్ధాశ్రమ సేవాసంఘం, హైదరాబాదు ప్రచురణలో వచ్చిన ఈ దీర్ఘ కవితను చదవడం క్యాన్సర్ బాధితులకే కాక, ఒక సాధారణ పాఠకునికి కూడా ఒక మంచి పుస్తకం చదివిన అనుభవం.