ఆధునిక కవులలో గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ గారికి ఒక విశిష్ట స్థానం ఉంది. ఆయన ప్రముఖ కవి, విమర్శకులు, తెలుగు భాషే కాక ఆంగ్లము,హిందీ, సంస్కృత భాషలలో కూడా దిట్టగా ప్రసిద్ధి చెందారు. ఆయన “కాలరేఖ” గ్రంథానికి కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు ప్రకటించారు.

ఈయన రచనలు చదివి ముగ్ధులై అనేకమంది తమ అభిప్రాయాలను లేఖాముఖంగా వెల్లడించారు. శేషంద్ర కావ్యభూమిక (చర్చలు,లేఖలు) యుగ కవి శేషేంద్ర చర్చలు, లేఖలు ఈకోవకు చెందినవే పుస్తక రూపంలో ప్రకటించబడ్డాయి. కానీ స్వయంగా శేషేంద్ర ఉత్తరాలు అంటూ ఏమీ లేవు. శేషేంద్ర కావ్య ప్రశంస, రచనా తీరుతెన్నులు, కావ్య జగత్తులో శేషేంద్ర స్థానం మొదలైనవి లేఖల వల్ల తెలిసే అవకాశం ఉంది.

“నా దేశం నా ప్రజలు” శేషేంద్ర కలం నుండి జాలువారిన కృతి. ఈ కావ్యం హిందీ భాష లోకి “మేరీ ధర్తీ మేరీ లోగ్” పేరుతో ఓం ప్రకాష్ నిర్మల్ గారు అనువాదం చేయగా “My country my People” అను పేరుతో శేషేంద్ర స్వయంగా ఇంగ్లీషులోకి అనువాదం చేసి అంతర్జాతీయ ఖ్యాతి పొందారు.

నా దేశం నా ప్రజలు కావ్యం పై పలువురి అభిప్రాయాలు:

“ఆర్.ఎస్. సుదర్శనం”: వచన కవిత్వం కాదు ప్రవచన కవిత్వమని చెబుతూ “ఎత్తుగడలో దృక్పథంలో, ఇతివృత్తంలో, నిర్మాణ సౌష్టవంలో విలక్షణమైన నూతన సృష్టి అని ప్రస్తుతించాడు.

“అమరేంద్ర”: కవిత్వం బాగుందని మెచ్చుకుంటూనే రసావేశం ఒక ఇతివృత్తంలో ఒదిగితే ఇతిహాసానికి పరిపూర్ణత రాగలరని నా భావం” అంటూ విమర్శించారు.

“అద్దేపల్లి రామ్మోహన్ రావు”:

ప్రతి పంక్తిలో కవిత్వం ఉందంటూ “సింబాలిక్ గా మిస్టిక్ గా ఇమేజిస్టిక్ గా మీరు చెబుతున్న భావాలు పతితలో గొప్ప అనుభూతిని కలిగించగలవు” అంటాడు.

మాదిరాజు రంగారావు “ఆధునిక చైతన్యానికి ప్రతినిధి”ఈ కావ్యం అంటాడు.

“అనుముల కృష్ణమూర్తి”:

“ఆగమైన ఆంధ్రాన్ని మరింత ఆగం చేసి కోతిలా ఆడిస్తున్నారు గాడిద కొడుకులు. వాల్మీకి, భవభూతుల అంశతో ఈ కాలంలో జన్మిస్తావా… ఆంధ్రప్రభ లో ఇద్దరు పచ్చి బజారు లంజల మధ్య ఎగతాళికి గురైన ఏ పార్వతి తల్లి వలెనో ఉంది నీ కవిత” అనే భావాన్ని వ్యక్తపరుస్తూ ఎంతో విన్యాసం చూపిస్తూ రచన చేశాడు అంటాడు.
ఈ కాలంలో కవిత్వం సరిగా రావడం లేదు. శేషేంద్ర కవిత్వం చాలా గొప్పదని ప్రస్తుతించాడు.

డాక్టర్ భాను “ఒక మాటలో చెప్పాలంటే ఒక చెంబులో అంబుధి ఇముడుస్తాడు వాస్తవ మానవతను ధరిస్తాడు” అని వివరించాడు.
ఇంద్రగంటి హనుమత్ శాస్త్రి:
“ప్రాక్ పాశ్చాత్య సాహిత్య పరిజ్ఞాన సమృద్ధి ఇందులో స్ఫుటంగా కనబడుతుంది” అని ఆవేశం, ఆలోచన మీ కవిత్వంలో ఉందని అంటాడు.

మండే సూర్యుడు కావ్యం పై పలువురి అభిప్రాయాలు:

“నాగభైరవ కోటేశ్వరరావు”:

“తన కవితా కిరణ సందోహంతో కవితాప్రియుల జడత్వాన్ని మంచులాగా కరిగించాడు. నిజమైన కవితానందాన్ని అందించాడు”. అంటూ ఈ కవిత్వంలో సింబాలిజమ్ ఉంది అని చెప్పాడు. నాగరికతకు మూలం శ్రమ, చెమట బిందువు అని కవి విశ్వాసం. చెమటబిందువు శ్రమజీవికి ప్రతీక. శ్రమజీవి మండే సూర్యుడు. శ్రమజీవి లోక శ్రేయస్సును కోరినట్లే మండే సూర్యుడు లోక కళ్యాణ కారకుడే.

“కలచవీడు మురళీధర్”:

“నూతన దృక్పథంతో ప్రాచీన నవ్య రీతులను మేళవించి విప్లవ పంథాలో నడిపిన గేయ సంకలనం”అంటాడు.

“రక్తరేఖ పై పలువురి అభిప్రాయాలు

శేషేంద్రగారి డైరీయే రక్తరేఖ
మాలతీ చందూర్ గారు 1952-74 మధ్య కాలంలో “మీ ఊహల్లో విహరించిన విహంగాలకు, ఆలోచనలకు
నిక్షిప్తం చేసిన ఈ రచన హృదయ కమలాన్ని అరుణ కిరణంతో స్పందింపజేసే రక్తరేఖ” అంటారు.

జానకీ జానీ గారు తన అభిప్రాయాన్ని వెలిబుచ్చుతూ అందరూ కవులమని చెప్పుకుంటారు కానీ,వివిధ విషయాల మీద నిర్దిష్టమైన అభిప్రాయాలు కలిగి ఉన్నవాళ్లు అరుదు అంటారు.

“ఋతుఘోష కావ్యం పై అభిప్రాయాలు:

శ్రీ శ్రీ తన అభిప్రాయాన్ని కవిత రూపంలో వెల్లడిస్తూ “నీ పోయెమ్స్ నన్ పసంద్ చేసేన్”అంటూనే

“శ్రీనాధుని క్రీడల్లో
అల్లసాని వాడల్లో
కూడా దొరకని పద చిత్రం
విచిత్రం కడు పవిత్రం
ధుమాగా ఉంది ఇమేజి రమారమి కవుల సమాధి”

అంటూ శేషేంద్ర గారి నూతన పద వైచిత్రీ ప్రయోగాన్ని ప్రశంసించాడు.

పుట్టపర్తి నారాయణ చార్యులు గారు తన అభిప్రాయం తెలుపుతూ:

పింగళి సూరన, నన్నయ, తిక్కన, శ్రీనాథులను శేషేంద్ర పుణికి పుచ్చుకున్నాడు అని అంటూ “శర్మ గారికి ప్రాచీన సాహిత్యం పై గౌరవం ఉంది,నవకవులపై సానుభూతి ఉంది. ఆస్తికత ఉంది. సంశయమూ ఉంది. బీదలపై సానుభూతి, వారు బాగుపడలేదేమోనని అక్కసూ,కర్మవాదంపై విశ్వాసమూ ఇన్ని భావాల మధ్య నలిగిన, నలుగుతూ ఉన్న ఆత్మ పెట్టే ఘోష “ఋతుఘోష” అని వ్యాఖ్యానించారు.

“ఆచంట జానకిరామ్ గారు”: ఋతుఘోష కావ్యాన్ని ఋతువులను వర్ణిస్తూ
ప్రతి ఋతువు చివర ఒక పద్యమో రెండు పద్యాలో బీదవారి గురించి, అనాధల గురించి,ఆకలి దప్పికలతో అలమటించే వారిని గురించి జాలికరమైన, ఒక్కొక్కప్పుడు బాధాకరమైన వర్ణన ఉంటుంది. నా దృష్టిలో ప్రధానంగా ప్రకృతి రమ్యతను గురించిన ఈ కావ్యం లో అటువంటి ప్రస్తావన తెచ్చి పెట్టుకున్నట్లు ఉంటుంది. ఆ విషయాలను గురించి వేరే రచనలు సాగించవచ్చు. తీరిక ఉండి, ఓపిక ఉంటే. కానీ ఇక్కడ అవి పానకంలో పుడకలు లాగా అడ్డు తగులుతూ ఉండటమే కాక ఈ సందర్భంలో అటువంటి ప్రస్తావన
చేస్తున్నప్పుడు కవికి సహజంగా ఉండవలసిన నిజాయితీ కొంత కొరవడుతున్నట్టు తోస్తుంది” అని విమర్శల వర్షం గుప్పించారు.

“శశాంక గారు” శర్మ గారిని కవి పండితుడని అంటూనే పశ్చిమాన బిఎస్ ఇలియట్ తోనూ,తూర్పున జగన్నాధ పండితరాయలతోనూ పోల్చవచ్చును అంటారు.

స్వర్ణ హంస గ్రంథం పై అభిప్రాయాలు:

సన్నిధానం సూర్యనారాయణ శాస్త్రి గారు భట్టహర్షనైషద కావ్యమును గూర్చి వ్రాయబడిన విమర్శ గ్రంథం అని అంటూనే ఇది
“పీహెచ్ డి” డిగ్రీ కొరకు రాయబడిన విమర్శ వ్యాసం వలె ఉన్నది అని అభిప్రాయపడ్డారు.

_కప్పగంతుల లక్ష్మణ శాస్త్రి” గారు నైషధీయ చరిత్రము అనగా జీవుని చరిత్ర మనియూ, హంస గమనము యోగానుష్టానమనియూ చెప్పి కావ్య గత శ్లోకార్థాలను వివరించే పద్ధతి శాస్త్ర సమ్మతముగా ఉందన్నారు.

నరుడు నక్షత్రాలు గ్రంథం పై విమర్శ:

ఇది వ్యాసాల సంపుటి. చక్కని విమర్శనాత్మక, పరిశోధనాత్మకమైన వ్యాసాలని శివప్రసాద్, జగన్నాథ్ సూచించడం జరిగింది లేఖల ద్వారా.

ఈ విధంగా పరిశీలించినట్లయితే కేవలం శేషంద్ర కావ్యాలపై వచ్చిన అభిప్రాయములకే ఈ లేఖలు పేర్కొనడం జరిగింది అని చెప్పవచ్చు.

శ్రీశ్రీ,విశ్వనాథ,జలసూత్రం, సన్నిధానం,దివాకర్ల, పుట్టపర్తి, వేలూరు శివరామశాస్త్రి ఇలా ఎంతోమంది విజ్ఞుల చేత కొనియాడబడటం బట్టి శేషేంద్ర రచనా వైభవాన్ని అంచనా వేయవచ్చు.

ఇలా ఆఫునిక కవులలో, పండితులలో శేషేంద్రకు గల సముచిత స్థానం ఈ లేఖల ద్వారా విదితమవుతుంది.

జీవన చిత్రం

తెలుగు సాహిత్యంలో తనదైన బాట వేసి నిదురించే తోటలోకి పాట ఒకటి వచ్చింది అంటూ ఒకే పాటతో తెలుగు సినిమా పరిశ్రమలో తన పేరు నమోదు చేసుకున్న ప్రముఖ రచయిత,విమర్శకుడు ఆధునిక సాహిత్య పోకడలు రుచి చూపిన డా.గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ నెల్లూరు జిల్లా ఉదయగిరి తాలూకా లోని నాగరాజుపాడు గ్రామంలో సుబ్రహ్మణ్య శర్మ,అమ్మాయమ్మ దంపతులకు 1927 సంవత్సరం అక్టోబర్ 20 వ తేదీన జన్మించాడు.
గుంటూరు ఏ సి కళాశాలలో డిగ్రీ చేసి మద్రాసు లా కళాశాలలో లా డిగ్రీ చేసి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వంలో మున్సిపల్ కమిషనర్ గా బాధ్యతలు నిర్వర్తిస్తూ ఎన్నో రచనలు చేసిన గొప్పకవి.వక్త,విమర్శకుడు.
ఎన్నో పురస్కారాలు,అవార్డులు శేషేంద్రను వరించాయి.కేంద్రసాహిత్య అకాడమీ అవార్డ్,భారత ప్రభుత్వ రాష్ట్రేన్రు బిరుదును, కలకత్తా రాష్ట్రీయ హిందీ అకాడమీ అవార్డును, తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం వారిచే గౌరవ డాక్టరేట్ ను పొందారు సంస్కృత, ఆంధ్ర ,ఆంగ్ల భాషల్లో పండితులైన శేషేంద్ర పద్యరచన, వచన కవిత్వం రెండింటిలో సమాన ప్రతిభ చూపిస్తూ ఆధునిక కవిత్వంలో విలక్షణ ఊహాజనిత కవి. ఈయన ప్రత్యేకత వచన కవిత్వానికి కొత్త వాకిలి తెరిచిన స్వతంత్రుడు. ఇంత గొప్ప మహాకవి 2007 మే 30వ తేదీ గుండెపోటుతో కన్నుమూశారు.అయినా ఆయన రచనల ద్వారా చిరంజీవి.

కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ వారు ప్రకటించిన అవార్డు శేషేంద్ర కీర్తికిరీటంలో కలికితురాయి. ఈయన ఆధునిక కాలంలో జీవించి ఉన్న ప్రసిద్ధ ఆంధ్ర కవులలో మహోన్నత వ్యక్తి ( లెజెండ్) గా పేర్కొనవచ్చును.

డా.చీదెళ్ళ సీతాలక్ష్మి
విశ్రాంత సహాయ ఆచార్యులు

సహాయ నిరాకరణ ఆనుపానుల్లో జననం
భవిష్యత్ సహాయీకరణకు సోపానం
సరస్వతీ శిశుమందిర్ డిఎవిబళ్ళలోవిద్యా భ్యాసం
సంస్కృతీ నాగరికతల బలమైన పునాది కోసం
కౌమార తొలియవ్వనదశలో వక్తృత్వ పోటీలో విజయం
అసమాన అత్యుత్తమ ప్రేమికుడుగా పరిణామం
క్విట్ ఇండియా లో ఉద్యమ ఉపన్యాసం
23 రోజుల జైలు సహవాసం.
తండ్రీ కొడుకులు న్యాయవిద్యలో సహాధ్యాయులు కావడం
కామ్రేడ్ కాబోయే కాషాయం ధరించడం
తండ్రిపై తనరాజకీయక్రీనీడ పడకుండా గది మార్చడం
క్యాబినెట్ మిషన్ నుండి కాశ్మీర్ వరకు మార్పులు నెహ్రూ పటేల్ ఎత్తుకు పై ఎత్తులు.
రాజకీయ దుమారం ప్రభావం.
అంబేద్కర్ ను క్యాబినెట్లో తీసుకునేటట్లు శ్యాంప్రసాద్ ముఖర్జీ సఫలయత్నం.
హిందూమహాసభ ముఖ్యుల అనలసందేశం
శ్యాంప్రసాద్ ముఖర్జీ వ్యక్తిగత కార్యదర్శి.
కిశోరప్రాయంలోనే కాశ్మీర్ ప్రవేశం.
జైలుశిక్ష విడుదల.

అఖండ భారత్.భారతీయ ఔన్నత్యపు పునరుద్ధరణ శపథం
జనసంఘ్ లోకసభ సభ్యత్వం.
నెహ్రూను ఘాటుగా విమర్శించినయువకిశోరం
విదేశీ ప్రతినిధికి కాబోయే ప్రధానిగా నెహ్రూ పరిచయం చేయక తప్పనిస్థితి.
జనసంఘ్ అఖండ భారత్ భారతీయ పునరుద్ధానంతో రెండు దశాబ్దాల పైగా పయనం
1966లోఆర్సస్ ప్రచారక్ నుంచి తొలగింపు.
ఐనా ఆర్సస్ జనసంఘ్ లకుఆయనే రాజకీయ పరిమళింపు.
ఇందిరను దుర్గామాతగా పొగిడిన ప్రతిపక్ష ప‌రిణితి.
అవినీతి రాజకీయ అసమ్మతులపై చీల్చి చెండాడిన అద్భుత అత్యుత్తమ రీతి.
రాజకీయ బఫూన్ తుఫాన్.
అత్యయిక పరిస్థితి కాంపేన్.
రాజకీయ లాలూచీ తో ఇందిర పాచిక.
జగ్జీవన్ రాంను ముందు పెట్టి చంద్రశేఖర్ తో నీ ఎదురు పాచిక.
సంజీవరెడ్డి అండతో ఇందిరా-రాజీవం.
భారతీయ జనతా పార్టీగా పార్టీ పునర్నిర్మాణం.
వరంగల్ సామ జగన్మోహన్ రెడ్డి సంస్మరణ
సభలో పాల్గొనడం.
నక్సలైట్ల చేతిలో చనిపోయిన వారి సంస్మరణ సభల్లో పాల్గొనడం.
ఇక్కడి నుంచే నీ అనుజుడు హృదయాల్ని కరిగించి మనసుల్ని రగిలించి విప్లవ దుమారాలు లేపడం.
దక్షిణాంధ్ర నుంచి ఉత్తర భారత మంతా
విప్లవ కాన్వాసు నిర్మాణం.
విముక్త కారిడార్ ల ఆవిర్భావం.
విముక్త కారిడార్ లలో బిజెపి యం.పి.లు , ప్రభుత్వాలు రావడం.
ఇదేకదా భారతీయ వైచిత్రి.
చిత్ర చిత్ర ప్రతిభా ధవళ కీర్తి.
అయోధ్య రామజన్మభూమి ఉద్యమ ఉధృతం.
హిమాలయన్ బ్లండర్ గా పే‍ర్కొన్నా లక్ష్మణుని రామభక్తి నిరూపణం.
ఇంద్రజిత్తు మరణం.
గోవిందా చార్యే ఉవాచః
ఆయనే మా ముసగు.
ఇంకా మాకెందుకు మరి విసుగు.
వైరుధ్యాలు, సంక్షోభాల మధ్య ఐక్యరాజ్య సమితిలో భారతవాణి విన్పించి మెప్పించడం.
భాజపా నాయకునిగా ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికవడం
సిపిఎం చారిత్రిక తప్పిదం
నీ ఎదుగుదలకు సోపానం.
ప్రధానిగా మా‍ర్గ సోపాన వీచిక.
13రోజులు,13నెలలు ,పూర్తిస్థాయి ప్రధానిగా సంకీర్ణ కీలల కత్తుల ఢమరుక.
అవివాహితుడు బ్రహ్మచారి అయినా లలిత, సమత ,మమతల కౌగిలిలో ఉక్కిరిబిక్కిరి.
ఛలోక్తులతో ,కవిత్వం తో వాగ్దాటితో అందరు నీకు చిక్కిరి చిక్కిరి.
అవివాహితుడనే కాని బ్రహ్మచారిని కానని
నువ్వు మొత్తుకున్నా పట్టించుకోని జనం.
రాజకుమారి కౌల్ తో నీ సహజీవనం.
చెప్పకనే చెప్పిన నీ జీవనం.
అజాతశత్రువు ,రాజర్షి ,బ్రహ్మర్షిగా నీ సోపాన
పయనం.
ఇప్పటి ఈ మూర్ఖులు సహజీవనానికి నిన్నే చూపితే మేమేమై పోవాలి తండ్రీ.
సహజీవనానికి గూడా మేమే అని చంకలు గుద్దుకునేలా బిజెపి శ్రేణులకు అవకాశమిచ్చావా ఫౌండ్రీ
పోరాటం చేస్తున్న దళిత గిరిజనులంతా మేంమీ వాళ్ళంకామా అని ప్రశ్నిస్తున్నారు
ఓ భారత రాజకీయ భీష్మా!
జర్నలిస్టువు ,పౌరహక్కుల అవగాహనవు ఈ దేశ భవిష్యత్తుకు ఏది దిక్సూచీ అని అడుగుతున్నారు పితామహా!?
అంతర్జాతీయ ఒత్తిడికి,బహిష్కరణకు భయపడిన పీవీ.
పోఖ్రాన్ ద్వారా ధృఢచిత్తాన్ని చాటావా భావీ
శతృవు ని లాలిస్తూనే మితృత్వం.
హద్దు మీరితే కఠినచిత్తంతో అణచడం.
గోద్రా పై నీ హితవు బుట్టదాఖలు.
ఓడిపోయే మోడీని ప్రజల నెత్తిపై దఖలు.
నీవు పేర్కొన్న రామలక్ష్మణులు పార్టీకి కైంకర్యం
జరుగుతున్న భీభత్సాలకు అచేతనంగా నీవు
రాజకీయ దురంధరుడుగా సఫలీకృతుడైనావు.
చారిత్రక విలువలను సమాధి చేస్తున్న నీ అనుచర గణం
రాజదండం ద్వారా ఫ్య్హూఢలిజం పునరుద్ధరిస్తున్న వైనం
అఖిల పక్ష చర్చలకు ఎప్పుడో తిలోదకాలు
నీ చారిత్రాత్మక ప్రయాణమైనా కనువిప్పౌ జ్ఞానోదయాలు
ఈనాటి విభజన రాజకీయాలు నీ విలువలకు తూట్లు
పునాదులు విస్మరించినఅహంకారంపతనానికి జారుడుమెట్లు
అందరినీ కలుపుకు పోయే దక్షతే కొరవడితే పాట్లు
అభివృద్ధికి పునాదులు నిర్మించడమే భవిష్యత్తుకు స్వీట్లు
సంతృప్తిగా సాగిన నీ జీవిత చరమాంకం.
భా‌రతరత్నగా ప్రకాశించేవు అనునిత్యం.
కర్మయోగి ,మర్మయోగిగా నీ ప్రస్థానం.
భారతదేశ నిత్య వెలుగులో నిలుస్తుంది నీ ప్రకాశం.

ఎలనాగ చేసిన సైరస్‌ మిస్త్రీ అనువాద నవల ‘శవాలను మోసేవాడి కథ‘పై వ్యాసం

కాలం మారినా అన్ని మతాలలోని అట్టడుగు వర్గాల స్థితిగతులు ఉన్నత వర్గాలతో పోల్చదగినంతగా మారలేదు. అందుకు సామాజిక కారణాలు, ధార్మికత నెపంతో రుద్దబడిన కట్టుబాట్లు, వాటి వల్ల ఆవరించిన పేదరికం ప్రధాన కారణాలు. ఈ వలయం నుండి బయటపడలేని సమూహాలు కనీసావసరాలకు, మానవ హక్కులకు నోచుకోనంతగా అణచివేయబడ్డాయి. అటువంటి సమూహాలు సాహిత్యానికెక్కడం అరుదు. మరాఠాలో దళిత సాహిత్యం విస్తారంగా వచ్చింది కానీ అది హిందూ మతంలోని నిమ్న కులాల కోసం రాయబడింది. అదే ప్రాంతం నుండి పార్శీ మతంలోని ఖాంథియాల గురించి రాయబడిన నవల Chrolicle of a Corps Bearer.

ఈ నవలా రచయిత సైరస్‌ మిస్త్రీ. ఈయన జర్నలిస్టుగా, Short Films రచయితగా ప్రసిద్ధుడు. Radiance Ashes అనే నవల, కొన్ని కథలు ప్రచురించిన మిస్త్రీకి Chrolicle of a Corps Bearer చాలా పేరు తెచ్చింది. దీనికి సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారంతో పాటు 2014 సం||నికి గాను దక్షిణాసియా సాహిత్య బహుమతి లభించింది. సాహిత్య అకాడమీ కోరిక మేరకు ప్రసిద్ధ అనువాదకుడు ఎలనాగ ఈ నవలను ‘శవాలను మోసేవాడి కథ’గా అనువదించారు.

పార్సీలలో ఒక ప్రత్యేకమైన తెగ ఖాంథియాలు. శవాలను శుద్ధి చేయడం, మోసుకుపోవడం, రాబందులు ఇతర పకక్షులకు ఆ శవాలను ఆహారంగా బురుజుల మధ్య వదలి రావడం వీరి వృత్తి. ఈ వృత్తి నిర్వహణ కోసం ఖాంథియా కుటుంబాలన్నీ బురుజుల దగ్గరి స్మశాన వాటిక దగ్గరే నివసిస్తాయి. కుటుంబాలన్నీ అక్కడే నివసించడం వల్ల స్మశానవాటిక ప్రభావం వారి మీద పడుతుంది. శుభ్రత లోపిస్తుంది. పిల్లలకు సమీపంలో బడి ఉండదు. చుట్టూ అడవి ఆవరించి ఉండడం వల్ల పురుగు పుట్రతో సహవాసం తప్పదు. ఇక అసలు వృత్తి నిర్వహించే శవ వాహకులకు చాలా వేదన ఉంటుంది. సాధారణంగా శవాలకు దగ్గరగా ఉండలేని పరిస్థితి మనుష్యులది. వీరు మాత్రం శవాల శరీర భాగాలను శుభ్రపరిచి, చనిపోయిన ప్రదేశం నుండి బురుజుల ప్రాంతాన్ని మోసుకు రావాలి. బురుజుల ప్రాంతంలో శవాలను ఎత్తైన ప్రాంతానికి తీసుకుపోయి, మళ్ళీ లోయలోకి దించాలి. ఈ పనిలో శారీరక శ్రమ ఎక్కువే కాక తీవ్రమైన మానసిక అయిష్టతను ఎదుర్కోవలసి వస్తుంది. నిర్ణీత సమయంలేని పని కూడా కావడం మరొక సమస్య. అందువల్ల ఖాంథియాలంతా తప్పనిసరిగా మద్యం సేవిస్తారు. శవాల అంత్యక్రియలు కాకముందు మందు తాగొద్దని నిబంధన పెడతారు ట్రస్టీలు. మందు కొడితేనే కానీ శవాల పని చేయలేమన్న బాధ ఖాంథియాలది. ఇంత కఠినమైన వృత్తిలో ఉన్న ఖాంథియాలకు వచ్చే కూలీ తక్కువ. సెలవులు ఉండవు. అందువల్ల ఆ కుటుంబాల స్త్రీలు వ్యభిచారం చేయాల్సిన పరిస్థితులు తలెత్తుతాయి. ఆ వృత్తిలో విటుల చేతుల్లో స్త్రీలు హత్యకు గురైన సందర్భాలూ ఉంటాయి. ఇలాంటి ఖాంథియాల దయనీయ జీవితాన్ని రెండు మూడు కుటుంబాల కథల నేపథ్యంలో విస్తృతంగా చిత్రించాడు రచయిత.

శవాలు మోసేవాడు ఫిరోజ్‌ ఎల్చిదానా. ఫిరోజ్‌ పుట్టి పెరిగింది బొంబాయిలోని ఇచ్చాపోరియా  అగ్ని దేవాలయ ప్రాంతం. చదువు ఆగిపోవడంతో బొంబాయి వీధులన్నీ లక్ష్యం లేకుండా, జులాయిగా తిరిగాడు. డూంగర్‌ వాడీ బురుజుల దగ్గర ఖాంథియాగా నుసెస్సెల్లార్‌ పని చేస్తూ జీవితం గడుపుతాడు.

ఫిరోజ్‌ నాన్న ఫ్రాంరోజ్‌ పార్శీ పూజారి. ఇచ్చాపోరియా గుడి వెనక నివసించే ఫ్రాంరోజ్‌ కుటుంబానికి చాలా గౌరవప్రదమైన స్థానం ఉంటుంది పార్శీ సమాజంలో. ఫ్రాంరోజ్‌ నాన్న మొదటి భార్య కూతురు రుదాబె. ఆమె ఫ్రాంరోజ్‌ కు సోదరి కిందే లెక్క. కానీ రుదాబెతో ఫ్రాంరోజ్‌ లైంగికాసక్తిని కనబరచడంతో వారి తండ్రి తీవ్రంగా మందలిస్తాడు. రుదాబె చెడు తిరుగుళ్ళతో బొంబాయి వీధుల వెంట కనబడుతుంది. అలాంటి తిరుగుడులలో భాగంగా తెమూరస్‌ తో కలుస్తుంది, పెళ్ళాడుతుంది. అలా తెమూకు ఫ్రాంరోజ్‌ కు వైరం ఏర్పడుతుంది. వారికి సెపిడె అనే కూతురు పుడుతుంది. వారిది శవాలను మోసే వృత్తి. డూంగర్‌ వాడీలో ఉంటారు.

అగ్ని దేవాలయం దగ్గర ఉంటున్న ఫ్రాంరోజ్‌ కు ఇద్దరు కొడుకులు, విస్ఫీ, ఫిరోజ్‌. విస్ఫీ చదువులో ఆసక్తి చూపిస్తాడు కానీ, ఫిరోజ్‌ ఫేలై జులాయిగా తిరుగుతాడు. బొంబాయి అంతా తిరిగి చెడు అలవాట్లన్నీ నేర్చుకుంటాడు. తల్లి హిల్లాతో కలిసి డూంగర్‌ వాడీలో ఒక బంధువు అంత్యక్రియలకు వెళ్ళినప్పుడు సెపిడెను చూసి ప్రేమలో పడతాడు. ఇక అప్పడినుండి డూంగర్‌ వాడీకి వెళ్ళి సెపిడెతో తిరుగుతాడు. సెపిడెను పెళ్ళాడడానికి ఖాంథియాగా మారాలన్న షరతుకు తల ఒగ్గుతాడు. అమ్మానాన్నలను ఎదిరించి పెళ్ళాడి శవాలను మోస్తూ బతుకుతుంటాడు. ఫరీదా అనే కూతురు పుట్టాక సెపిడె పాము కరిచి చనిపోతుంది. శవవాహకులు అంతా తాగి శవాలను మోస్తూ ఉంటారు. ఫిరోజ్‌ ఒకరోజు శవాన్ని మోస్తూ బోర్లా పడేస్తాడు. ట్రస్టీలు మెమో ఇస్తారు. ట్రేడ్‌ యూనియన్‌ పెట్టడంతో తగ్గుతారు.

బొంబాయిలో పార్శీ ప్రముఖుడు నారిమన్‌ మొదటి భార్య కొడుకు వ్యాధితో బాధపడుతూ పార్శీగా చనిపోవాలనుకుంటాడు. అందుకు అతని తమ్ముడైన రోహింటన్‌, ఫిరోజ్‌ ను అతని తండ్రిని ధర్మ సలహాకు ఒప్పించమంటాడు. ఫిరోజ్‌ కోరికను తిరస్కరించిన తండ్రి, నారిమన్‌ డబ్బుతో ట్రస్టీలను ఒప్పించి పార్శీ పద్ధతిలోనే కొడుకు అంత్యక్రియలను జరిపిస్తాడని అంచనా వేస్తాడు. అతని అంచనా ప్రకారం ట్రస్టీలు నారిమన్‌ కొడుకు జోసెఫ్‌ శవాన్ని పార్శి పద్ధతిలో రాబందులకు పెట్టడానికి ఒప్పుకుంటారు. కానీ, ఇది పార్శీమతం పట్ల విఘాతమని బుఖియా, జోసెఫ్‌ శవాన్ని రాత్రికి రాత్రి దొంగిలించి క్రిస్టియన్‌ స్మశానవాటికలో రహస్యంగా అంత్యక్రియలు జరిపేస్తాడు.

ఫ్రాంరోజ్‌ మరణించడంతో ఆయన పెద్ద కుమారుడు విస్ఫీ, తమ్ముడు ఫిరోజ్‌ సహాయంతో ఇల్లు ఇతర ప్రాంతానికి మార్చడంతో కథ ముగుస్తుంది.

ఖాంథియాల దైన్య జీవితానికి తిరుగులేదని చెప్పే ఒక గొప్ప ధర్మపన్నాగం మతంలో ఉంది. ‘నిజానికి నుసెసెల్లార్లు శవాల కుళ్ళు తాలూకు దుష్ప్రభావాన్ని పీల్చుకొని సమాజాన్ని కాపాడుతారు. ఈ ఉదాత్తమైన పనికి ప్రతిఫలంగా వారి ఆత్మ మళ్ళీ పుట్టదని మా మతగ్రంథాలు వాగ్దానం చేస్తున్నాయి. నిష్టతో శ్రద్ధతో ఆ పనిని నిర్వర్తించే శవ సంరక్షకుడు దేహం శిథిలం కావడం, మరణం, పునర్జన్మల నుండి విముక్తి పొందుతాడు’ అని ఫిరోజ్‌ చెప్పుకొస్తాడు. అతనే ‘అయితే, ఈ జన్మలో ప్రజలు అతన్ని మకింలాగా, మలంలాగా, అస్పృశ్యునిగా చూస్తారనే విషయాన్ని మత గ్రంథాలు రాయలేదు’ అని కూడా అంటాడు.

ఏమీ చేయలేని అశక్తులు యజమాని లేని సమయంలో ఎంత కోపంగా మాట్లాడుకుంటారో మామూలుగా యజమానులు ఊహించలేరు. ఫిరోజ్‌ పని ఒత్తిడి వల్ల ఒకసారి కళ్ళు తిరిగి శవాన్ని పడవేస్తాడు. అప్పుడు యాజమాన్యం వాళ్ళకు మెమోలు ఇచ్చి శవాలను మోసేటప్పుడు ఎట్టి పరిస్థితుల్లో మద్యం సేవించకూడదని హెచ్చరిస్తుంది. అప్పుడు నుసెసెల్లారు యాజమాన్యాన్ని బూతులు తిడతారు. వాడీ పని చేస్తే తెలిసేది అని కూడా ఆక్రోశాన్ని వ్యక్తం చేస్తారు.

ఖాంథియాలలో భరించలేనంత పేదరికం ఉంటుంది. పూట గడవడం కోసం మగవాళ్ళు శవాలను మోస్తే కొందరిండ్లల్లో స్త్రీలు వ్యభిచారం చేయడం కూడా తప్పనిసరవడం ఈ నవలలో చిత్రించాడు రచయిత. తెమూరస్‌ భార్య రుదాబె దాదాపు ప్రతిరోజు రాత్రి అలంకరించుకొని పోవడం భర్తకు తెలుసు. ఇంకోరకంగా ఆయన అనుమతి కూడా ఉంటుంది. చిన్న పాపను భర్తను ఇంట్లో వదిలేసి వెళ్ళి రుదెబా తీవ్రమైన లైంగిక వేధింపులకు గురై చనిపోతుంది. కానీ దోషి దొరకడు. ఎవరికీ ఏ శిక్షా పడని, పడడానికి పట్టుబట్టలేని స్థితి ఖాంథియాలది.

మతం పట్ల మనుషుల పట్టుదల ఎంత కఠినంగా ఉంటుందో ఈ నవల అడుగడుగునా గమనించవచ్చు. నిజానికి ధర్మం పేరు మీద మతం విధించిన కట్టుబాట్లు మనుష్యుల్ని ఎంతో బాధకు గురి చేస్తుంటాయి. అయినా వాటిని సడలించరాదన్నంత స్థిరంగా మనుష్యుల అంతరంగంలో అవి గూడు కట్టేట్లు చేయడంలో అన్ని మతాల మతపెద్దలు విజయమే సాధించారన్నది శవాలు మోసేవాడి కథలో గమనించవచ్చు. జోసెఫ్‌ నారిమన్‌ కొడుకే అయినప్పటికీ ఆయన క్రిష్టియన్‌ భార్యకు పుట్టిన కొడుకు. అతను ఇంగ్లండులో మతాల ధార్మికత మీద పరిశోధన చేసి పార్శీ మతమే అన్ని మతాలలో గొప్పదని భావించి తను చనిపోయాక పార్శీ మతం పద్ధతిలో అంత్యక్రియలు జరగాలని భావించి బొంబాయి వస్తాడు. జోసెఫ్‌ తమ్ముడు రోహింటన్‌, ఫిరోజ్‌ తో తనకున్న స్నేహాన్ని ఆధారం చేసుకొని ఫిరోజ్‌ తండ్రి ఫ్రాంరోజ్‌ తో పార్సీ ట్రస్టీలకు సిఫారసు చేయించుకొని అన్నకు పార్సీ పద్ధతిలో అంత్యక్రియలు జరిపించాలనుకుంటాడు. ఫ్రాంరోజ్‌ అందుకు తప్పుబట్టడమే కాకుండా నుసెసెల్లార్‌ అయిన ఫిరోజ్‌ కూడా దానికి వ్యతిరేకించాలంటాడు. చివరికి నారిమన్‌ తన పలుకుబడితో పార్సీ ట్రస్టీలను ఒప్పించగలుగుతాడు. కానీ ఆ ధర్మ వ్యతిరేక కార్యానికి బుఖియా గండికొట్టి ఆ శవాన్ని క్రిస్టియన్‌ సిమెటరీలోనే ఖననం చేస్తాడు. ఇక్కడ గమనించదగ్గ మరో విషయమేమిటంటే క్రిస్టియన్‌ సిమెటరీ నిర్వాహకుడు గోమ్స్‌ శవపేటిక లేకుండా ఖననం చేయడం తప్పని, అంతటి రాత్రిలోనూ ఏ ప్రలోభాలకు లొంగకుండా పేటిక తెప్పించాకే ఖననం చేయనిస్తాడు.

శవాలను మోసేవాడి కథలో కొన్ని అలవోకగా వేసినట్లనిపించే ప్రశ్నలలో గొప్ప జీవన తాత్వికత పొడసూపుతుంది. సెపీడె తన జీవిత కాలమంతా జంతువులకు, పకక్షులకు, పురుగు పుట్రకు ప్రేమతో ఆహారం పెడుతుంది. చివరకు ఆమె పాముకాటుకు చనిపోయిందని కూతురు ఫరీదాకు చెప్పినప్పుడు ఆమె వేసిన అస్పష్టమైన ప్రశ్నలో ఈ ప్రకృతిలో ఏ నీతీ, ధర్మం లేనే లేదా అనే అర్థం ఇమిడి ఉన్నట్లు ఫిరోజ్‌ కు అనిపిస్తుంది. ఫిరోజ్‌ నుసెసెలార్‌ గా మారడానికి చెప్పుకున్న కారణం తాత్వికంగా ఆలోచనా త్మకంగా ఉంటుంది. అతడు ఇలా అనుకుంటాడు :

”నా విధి తాలూకు భవిష్య దర్శనం నన్ను ఆ అంతిమ విశ్రాంతి స్థలాలవైపు లాగిందా? ఆ ప్రదేశాల నుండి ఇంటికి తిరిగి వచ్చింతర్వాత ఒక్కసారి కూడా నేను కాళ్ళు చేతులు కడుక్కోలేదు. రాత్రివేళ మా దేవాలయంలోకి పోయే ముందు స్నానం చేసే ఆచారాన్ని ఎన్నడూ పాటించలేదు. నేను చేసిన నీచమైన మురికి పనుల గురించి తెలిస్తే నాన్న చాలా భయపడేవాడు. ఒకవేళ మనుష్యులకు పునర్జన్మ అనేది ఉంటే, ఇప్పుడు సైతం అప్పటి నా రహస్య కార్యకలాపాల గురించి తెలిస్తే ఆయన నన్ను క్షమిస్తాడనుకోను”.

మనుషుల ప్రవర్తనలోని డొల్లతనాన్ని రచయిత అనేక సందర్భాలలో వ్యక్తపరుస్తాడు. ఒక తల్లి శవాన్ని తీసుకుపోతున్నప్పుడు ఆమె కుమారుడు వీళ్ళేదని అడ్డం పడతాడు. పెద్దవాళ్ళు సర్దిచెప్పి నప్పుడు పాడెలో తనూ పడుకునే ప్రయత్నం చేస్తాడు. ఇది వాస్తవమైన ఫీలింగా, లేక ప్రదర్శనా అనే అనుమానాలు పాఠకులకు రావాలని రాసినట్లనిపిస్తుంది. ఆ శవం పోతే బతకలేమన్నట్లు ఏడ్చినవాళ్ళు శవాన్ని లేపడంలో కొద్దిగ కూడా సహాయం చేయరు. ఎంతో కష్టంగా ఖాంథియాలు శవాన్ని అతి కష్టం మీద మోస్తే కంటి తుడుపుగా ఇరవై రూపాయల టిప్పుతో సరిపెడతారు.

ఖాంథియాల వృత్తి దైన్యం, తద్వారా విస్తరించే కుటుంబ దైన్యం, మత పెద్దలు, ట్రస్టీల చర్యలలోని డొల్లతనం విస్తృతంగా చర్చించిన నవల ”శవాలను మోసేవాడి కథ”. పట్టణీకరణ విపరీతంగా పెరిగిన ఇలాంటి రోజుల్లో శవాలను తినే పకక్షులు జంతువులు రావడం లేదనే వాదనకు ఆస్కారం కలిగించే రెండు మూడు సంఘటనల్ని కూడా ఉదహరించారు రచయిత. విలువైన భూముల ఆక్రమణ కోసం శవాలను తినే జీవరాశి రావడం లేదనే వాదనను పుట్టించారనే ఇంకో వర్గపు అభిప్రాయానికి కూడా అవకాశం కల్పించాడీ నవలా రచయిత.

ఇది ఒక మౌలికమైన విషయాన్ని అద్భుతంగా చర్చకు పెట్టిన నవల. తెలుగులో రాయబడ్డ నవలేనా అన్నంత సహజంగా అనువదించారు అనువాదకులు ఎలనాగ.