తెలంగాణ కవయిత్రులు

` డా॥ ముదిగంటి సుజాతారెడ్డి

తెలంగాణ నేలలో ఎందరో వీరవనితలు, విదుషీమణులు జన్మించారు. సమ్మక్క సారలమ్మలు తమ భూములను గుంజుకునే కాకతీయుల సైన్యాన్ని కదనరంగంలో ఎదిరించి పోరాడారు. రాణి రుద్రమ శత్రువులనెదిరించి కత్తిసాములు చేసి శత్రువులను పారద్రోలింది. తెలంగాణ సాయుధ పోరాటంలో తెలంగాణ స్త్రీలు కొడవళ్ళు, రోకళ్ళు కారంపొడులతో దుండగులనెదరించి ధైర్యసాహసాలు చూపించారు. ఇక కవిత్వం అల్లడంలో ఏమీ వెనుకబడిలేమని తమ పదాలు పాటలతో నిరూపించారు. పలకా బలపం చేతికి రాని కాలంలో చదువు విజ్ఞానానికి దూరమైన దూరంగా వుంచబడిన స్త్రీలు తమ సృజనాత్మకతను చావనియ్యలేదు. ఏ పని చేస్తే ఆ పనికాడ కవిత్వం కట్టారు. తమ భావోద్వేగాన్ని వెల్లగక్కుతూ తమ కథన చాతుర్యాన్ని ప్రదర్శిస్తూ మౌఖికమైన కవిత్వాన్ని సృష్టించారు.

నాట్లు పెడ్తున్నా, కలుపు తీస్తున్నా తమ కవితా చాతుర్యాన్ని ప్రదర్శిస్తూ పాటలు కట్టారు. విసుర్రాయి విసురుతూ, ధాన్యం దంచుతూ పదాలు రచించారు. భక్తిపాటలు పాడారు. మంగళారతులు, జోల పాటలు పాడారు. పెండ్లిపాటలు సృష్టించి కమ్మని గొంతులతో పాడారు. బొడ్డెమ్మ పాటలు బతుకమ్మ పాటల సృష్టికి అంతే లేకుండా రచించారు. రామాయణం పురాణాల కథలను మంచి కథనాత్మకంతో పాటల కావ్యాలు రచించారు. బయటి ప్రపంచంతో సంబంధం లేకున్నా  రాజాస్థానాలు వాళ్ళను గౌరవించకున్నా సన్మానాలు చేయకున్నా స్త్రీలు తమ కవితాశక్తిని పదాలు పాటలు రూపంలో రచించి అనంతమైన సాహిత్యాన్ని సృష్టించారు. మౌఖికమైన ఆ సాహిత్యం ఆధునిక కాలంలో కొంత నశించినా పరిశోధకులు సేకరించిన స్త్రీల పాటలు పదాలు కొన్నయినా మనకు లభిస్తున్నాయి. తెలంగాణ స్త్రీల సృజనాత్మక శక్తిని కవితా రచనా ప్రావీణ్యాన్ని తెలియచేస్తున్నాయి. వేదాలూ మౌఖికంగానే నిలిచిన సాహిత్యం. స్త్రీల కవిత్వం కూడా ఆ విధంగా మౌఖికంగానే నిలచిన సాహిత్యం.

ఇక తాటాకులు ఘంటాలు రావటం అక్షర రచన కొనసాగినప్పుడు కూడా స్త్రీలు తమకు దొరికిన అవకాశాలను విడిచిపెట్టుకోకుండా రచనలు చేసారు. కావ్యాలు రచించారు. అట్లా తెలుగులో మొదటి పద్య రచన చేసిన కవయిత్రి విరియాల కామసాని కన్పిస్తున్నది. క్రీ.శ.1000లో అంటే నన్నయ మహాభారత రచనకు 50 సంవత్సరాలు పూర్వం గూడూరు శాసనాన్ని విరియాల కామసాని వేయించింది. ఈ శాసనకాలం గురించి అభిప్రాయ భేదాలున్నాయి. కాని క్రీ.శ.1000 అని ఎక్కువమంది అంగీకరించారు.

తన భర్త ఎర్రభూపతి వీరమరణం పొందగా తాను ముందుకువచ్చిన రాక తప్పని కారణంగా చిన్న పిల్లవాన్ని కాకతి సింహాసనం మీద కూర్చోబెట్టి కాకతీయ వంశాన్ని నిలిపిన ధీరవనిత, పాలనాధ్యక్షురాలు, రాజనీతి తెలిసిన స్త్రీ మూర్తి విరియాల కామసాని. ఆ విషయాన్ని కామసాని ఈ శాసనంలో చెప్పింది. మూడు చంపకమాలలు, రెండు ఉత్పలమాలలలో వున్న ఈ శాసనాన్ని ఆమె రచించిందని చెప్పాలె. రూపకోత్ప్రేక్షాలంకారాలతో చక్కని పదాల కూర్పుతో వున్న ఈ పద్యాలు కామసాని కవితా రచనా సామర్థ్యానికి నిదర్శనాలుగా  నిలిచివున్నాయి.

అద్దంకి శాసనం బెజవాడ శాసనాలను తూర్పు చాళక్యుల సేనాని పండరంగు వేయించాడు. శాసనం వ్రాసినవాళ్ల పేర్లు లేవు కాబట్టి ఆ శాసనాలను పండరంగుయే రచించాడని నిడదవోలు వేంకటరావుగారన్నారు. అదే విధంగా కవి పేరు లేని గూడురు శాసనాన్ని విరియాల కామసాని రచించిందనటంలో ఎటువంటి అతిశయోక్తి లేదనాలి.

రంగనాథ రామాయణం రచించిన గోనబుద్ధారెడ్డి కూతురు. కాకతీయ రాజుల సామంతులైన మల్యాల వారి కోడలు కుప్పాంబిక బూదపుర శాసనం వేయించింది. అయ్యలరాజు తన పద్య సంకలన గ్రంథంలో కుప్పాంబిక పద్యాన్ని ఒకటి ఇచ్చాడు ` ఆమె కాలం క్రీ.శ.1230`1300.

వనజాతాంబకుడేయు సాయకములన్‌ వర్ణింపగా రాదు నూ

తన బాల్యాధిక యవ్వనంబు మదికిన్‌ ధైర్యంబు రానీయద

త్యనురక్తిన్‌ మిము బోంట్లకున్‌ దెలుప నాలో సిగుమై కోదు పా

వన వంశంబు స్వతంత్రమీయదు చెలీ! వాంఛల్‌ తుదల్ముట్టునే

నేర్పుగల కవి వ్రాసిన పద్యం కన్నా తక్కువేం లేదు కుప్పాంబిక పద్యం. ఇది కావ్యంలోని నాయికా విరహతాపాన్ని  వర్ణించే పద్యం. దీన్ని బట్టి కుప్పాంబిక ఏదైనా కావ్యం రచించింది కాబోలు.

కాకతీయ రెండో ప్రతాపరుద్రుని ప్రియురాలు మాచల్దేవి విదుషీమణి అని క్రీడాభిరామంను బట్టి తెలుస్తున్నది. ఆమె తప్పక కవిత్వం వ్రాసి వుంటుంది. కవయిత్రి మొల్ల ఓరుగల్లు నివాసి. రెండో ప్రతాపరుద్రుని  ఆస్థానంలో వున్నదని ‘‘ప్రతాప చరిత్ర’’ చారిత్రక కావ్యం చెప్తున్నది. మొల్ల పోతనకు సమకాలికురాలు, లేదా కొంచెం తర్వాత వున్నదిగ చెప్పవచ్చును. ఆమె తన తండ్రి ‘‘గురులింగజంగమార్చన పరుడు ‘‘శివభక్తి నిరతుడ’’ని చెప్పుకున్న దాన్ని బట్టి ఆమె వీరశైవ కుటుంబంలో జన్మించిందని తెలుస్తున్నది. వీరశైవం తెలంగాణలో ముఖ్యంగా ఓరుగల్లులో విస్తరించి వుండిరది. వీరశైవురాలు కాబట్టే మొల్ల నిమ్నకులం కుమ్మరి కులంలో జన్మించినా పాండిత్యం సంపాదించగలిగింది. స్త్రీకి గౌరవం వుండే వీరశైవ కుటుంబంలో జన్మించడం వల్లనే ఆమె చదువుకోగలిగింది. పోతనకు, మొల్లకు కొన్ని పోలికలు కన్పిస్తున్నాయి. ఇద్దరు వీరశైవ కుటుంబంలో పుట్టి రామభక్తులైనారు. పోతన ` ‘‘పలికెడిది భాగవతమట, పలికించెడివాడు రామభద్రుడట, ఇక నే పలికిన భవహరమగు…’’ నని చెప్పుకున్నట్లుగానే మొల్ల ` ‘‘చెప్పమని రామచంద్రుడు సెప్పించిన పలుకు మీద చెప్పెద, నేనెల్లప్పుడు నిహపర సాధనమిప్పుణ్య చరిత్ర తప్పులెంచకుడు కవుల్‌’’ ` అని నివేదించుకుంది. పోతనలాగానే ` ‘‘రామ నర పాలకుని కంఠోక్తిగా స్తుతి సేయు జిహ్వకున్‌ చిల్లర రాజలోకమును జేకొని మెచ్చగనిచ్చబుట్టునే…’’ అని పలికింది. ‘చిల్లర’ దేశ్యపదం తెలంగాణలోనే ప్రయోగంలో వుంది. ఉర్దూలోకి ప్రవేశించింది. ఒక్క రంగనాథ రామాయణంలో ఈ పద ప్రయోగం కన్పిస్తున్నది. పోతన ‘మనుజేశ్వరాథముల…’ అని ప్రయోగిస్తే మొల్ల ‘‘చిల్లర రాజలోకము..’’ అని అన్నది. గ్రంథాంకితం దృష్ట్యా ఇది గమనింపదగిన అంశం.

మొల్ల కన్న ముందు తెలంగాణలో రెండు రామాయణాలు రచింపబడినాయి. కాని మొల్ల మాత్రమే రామభక్తురాలుగా ప్రసద్ధి చెందింది. శ్రీకంఠమల్లేశుని వరం చేత కవిత్వం చెప్పగలిగానని మొల్ల చెప్పుకుంది. మొల్ల రామాయణం సంగ్రహంగా వుంది. అయినా కాలం తాకిడులకు నిలిచిందంటె ఆమె ప్రతిభ సహజ కవిత్వ నైపుణ్యం కారణాలని చెప్పాలె.

మొల్ల తన రామాయణాన్ని అయోధ్యాపుర వర్ణనతో ఆరంభించి కావ్య స్వరూపాన్ని ఇచ్చింది. మొల్ల భావాలు సరళ సుందరంగా వుంటాయి. సీత హనుమంతునితో రామునికి సందేశం పంపే ఘట్టాన్ని ఎంతో విజ్ఞతతో రమ్యంగా రచించింది. గుహుడు రాముని పాదధూళి సోకి తన పడవ ఏమౌతుందో అని భయంతో కూడిన మూఢభక్తిని మొల్ల చక్కని పద్యంలో చెప్పింది `

సుడిగొని రామపాదములు సోకిన ధూళి వహించి రాయియే

ర్పడనొక కాంతయయ్యేనట పన్నుగ నీతిని పాదరేణువి

య్యెడ వడి నోడ సోక నిదియేమగునోయని సంశయాత్ముడై

కడిగె గుహుడు రామపదకంజయుగంబు భయంబు పెంపునన్‌.

మొల్ల సరళమైన కవిత్వం సరళ స్వభావం ఈ పద్యంలో ప్రతిబించించాయి.

‘‘మధురా విజయం’’ రచించిన గంగాదేవి తెలంగాణ కవయిత్రి. ఈమె ఓరుగల్లు నివాసి. అగస్త్య పండితుని మేనల్లుడు విశ్వనాథుని శిష్యురాలు. సంస్కృతంలో మధురమైన దృఢమైన కవిత్వంతో కావ్యం రచించిన కవయిత్రి. బుక్కరాయల కొడుకు వీరకంపరాయలను వివాహమాడి విజయనగరం చేరుకున్న కవయిత్రి.  విశాలమైన సంస్కృత సాహిత్యంలో కావ్యం రచించిన మొట్టమొదటి కవయిత్రి గంగాదేవి. ఆ తర్వాత విజయనగరం తంజావూరు ఆస్థానంలో వున్న మహిళలు రామాయణాది కావ్యాలు సంస్కృతంలో రచించారు.

తెలంగాణలో ప్రాచీన కాలంలో మౌఖికమైన సాహిత్య సృజన చేసిన పామర కవయిత్రులతో పాటు కావ్యాలు రచించిన పద్యరచన చేసిన కవయిత్రులున్నారు. 1940 దశకంలో తెలంగాణ సాయుధ పోరాటం కాలంలో స్త్రీలు చైతన్యవంతులై అయిలమ్మ, ఆరుట్ల కమలాదేవి లలితాదేవి మల్లు స్వరాజ్యం, ప్రియంవద వంటి ఎందరో స్త్రీలు తుపాకి పట్టారు, పోరాటాలు చేసారు. గళమెత్తి పాటలు కట్టి పాడారు. బుర్రకథలు చెప్పారు. నిజాం సర్కారుని ఎదిరించారు.

నిజాం రాష్ట్రంలో కవులు పూజ్యం అన్నప్పుడు దాన్ని సవాలుగా తీసుకొని ఆత్మగౌరవానికి పరీక్షగా భావించి తెలంగాణ వైతాళికులలో సుప్రసిద్ధులు సురవరం ప్రతాపరెడ్డి గారు ‘‘గోలకొండ కవుల సంచిక’’తో తెలంగాణ కవుల కవిత్వం ప్రచురించి కృతార్థులైనారు. ఆ సంపుటం 354 కవుల్లో దాదాపు 10 మంది కవయిత్రులున్నారు. వీరివి అన్నీ పద్య కవితలే. చదువు శూన్యమైన వాతావరణంలో పదిమంది స్త్రీలు కవిత్వం వ్రాయటం, అదీ ఉత్తమమైన ఛందోబద్ధ కవిత్వం వ్రాయటం చెప్పుకోదగిన విషయం. వాళ్ళల్లో రూస్థాన్‌పేట రత్నమ్మ, పునిగోటి ఆనందమాంబ, ఆండాలమ్మ, జ్ఞానమాంబ, సోమరాజు ఇందుమతీబాయి మొ॥న వాళ్ళున్నారు. భక్తి, దేశభక్తి, స్త్రీ విద్యకు సంబంధించిన కవిత్వం వ్రాసారు. లక్ష్మీబాయి అనే కవయిత్రి తన తండ్రి మరణ దుఃఖంతో ‘‘ఎలిజీ’’ పద్యాలతో స్మృతి కవిత్వం రచించింది. ఇదొక విశేషం. సోమరాజు ఇందుమతీబాయి ఊటుకూరు లక్ష్మీకాంతమ్మ రచించిన ‘‘ఆంధ్ర రచయిత్రులు’’ గ్రంథంలో ` ‘‘దక్కను సారస్వతరంగంలో కల్పన బాగుగా ప్రసిద్ధురాలయిన’’ కవయిత్రిగా చెప్పబడిరది. ఇందుమతి బాయి ‘గౌరి’ అనే కావ్యాన్ని రచించింది.

తెలంగాణలో 1910లో ఆరంభమైన గ్రంథాలయోద్యమం, ఆంధ్రమహాసభలు, కాంగ్రెసు, ఆర్య సమాజోద్యమం, కమ్యూనిస్టుల పోరాటం ఆధునికతను తెచ్చాయి. ప్రజల్లో చైతన్యాన్ని జాగృతిని తెచ్చాయి. నాలుగు శాతం అక్షరాస్యత అందులో స్త్రీల అక్షరాస్యత శూన్యమనే చెప్పాలె. అటువంటి పరిస్థితులో పునరుజ్జీవనోద్యమంతో స్త్రీలల్లోను జాగృతి ప్రవేశించింది. స్వాతంత్య్రానంతరం స్త్రీ విద్య పెరిగింది. 1960లో స్త్రీలు నవలలు కథలు అధికసంఖ్యలో వ్రాస్తున్న కాలం. తెలంగాణ నుండి కూడా  యశోదారెడ్డి, నందగిరి ఇందిరాదేవి, మాదిరెడ్డి సులోచన, బొమ్మా హైమాదేవి, పోల్కంపల్లి శాంతాదేవి కథలు, నవలలు వ్రాసి సాహిత్య  సృజన చేసారు. అప్పుడు స్త్రీలు కవిత్వం జోలికి పోలేదు. 1980, 90ల్లో స్త్రీవాదం ముమ్మరంగా సాగింది. అరసం, విరసం కాలంలోను తెలుగులో స్త్రీలు కవిత్వం వ్రాయలేదు. అస్తిత్వ ఉద్యమాలతోనే స్త్రీలు విరివిగా కవిత్వం వ్రాయటం ఆరంభమైంది. స్త్రీవాదం, దళితవాదం, ముస్లింవాదం, ప్రాంతీయ అస్తిత్వవాదం కాలంలో తెలంగాణ నుంచి చాలామంది స్త్రీలు కవిత్వం రచించారు. పురుష కవుల కవిత్వానికి తీసిపోని కవితాశిల్పం వీరి రచనలకు విశేష వ్యాప్తినీ కీర్తిని కలిగించింది. ఉత్తమమైన కవిత్వం రచించారు. మగవాళ్ళతో దీటుగా కవిత్వం రచించారని మరో వాక్యంతో సమర్థించవచ్చును.  స్త్రీవాదం ప్రతినిధిత్వం కవితాసంపుటి ‘‘నీలిమేఘాలు’’ ప్రచురింపబడిరది. దానిలో విమల తెలంగాణ కవయిత్రి ‘‘వంటిల్లు’’ కవిత అందరి ప్రశంసలను పొందింది. ఈ కవితలో ప్రతీకాత్మకత, అన్యాపదేశం వున్నటువంటి ఉత్తమ కవిత ‘‘వంటిల్లు’’. స్త్రీ అణచివేతకూ పురుషాధిక్యతకు ప్రతీకగా తీసుకోబడిరది.

‘‘మెల్లగా బాల్యపు ఛాయలు వదిలిపెడుతుండగానే

ఇక్కడే నన్ను తీర్చిదిద్దడం మొదలైంది

‘‘వంటింటితనాన్ని’’ ఇక్కడే నేర్పారు నాకు ’’

‘‘ఈ వంటింటి సామ్రాజ్యానికి మా అమ్మే రాణి

అయినా చివరకు వంటింటి గిన్నెలన్నిటిపైనా మా నాన్న పేరే!’’

వంటింటి సంస్కృతి, వంటింటి ముచ్చట్లు

వంటలక్కలమైన మనం

మనం ఏమైనా మన అంతిమ కర్తవ్యం

గరిట తిప్పటంగా చేసిన ఈ వంటిళ్ళను

ధ్వంసం చేద్దాం రండి! ’’ `

అంటుంది కవయిత్రి విమల. వంటిల్లు స్త్రీ ఇంటి చాకిరికి ప్రతీక. బయటి ప్రపంచం తెలియనితనానికి ప్రతీక. ఇంటికి బానిస బందీ అయిన దానికి ప్రతీక. ఆఖరికి స్త్రీ సంప్రదాయం పురుషాధిపత్యానికి గురయిన దానికి ప్రతీక. వంటిల్లును ఒక ప్రతీకగా చేసి స్త్రీ తరతరాల దాస్యాన్ని కవయిత్రి చాల గాఢంగా భావ తీవ్రతతో వ్యక్తం చేసింది. ఈ ఒక్క ‘‘వంటింటి’’ కవితతో విమల తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో సుస్థిర స్థానాన్ని కైవసం చేసుకున్నది.

అరసం విరసం కాలల నుంచే వచన కవిత్వం ఆరంభమైంది. మొదట్లో వచన కవిత్వం అంటే వచనాన్ని వ్రాసి వాక్యాలుగా వ్రాసి పాదాలుగా పేర్చటం పలుచన అయిన రచనలు చేసారు చాలామంది. తర్వాత కొంత ప్రాస అంత్యానుప్రాస చేర్చారు. ఆ తర్వాత కొంత తూగు వచ్చేట్లుగా పాదాలను పేర్చారు. కాని రానురాను వచన కవిత్వం ప్రతీకలు, భావవైచిత్రులు, భావచిత్రాలు, పదచిత్రాలు, మార్శికతలతో ఎదిగింది. ఇప్పుడు వచన కవితవో కేవలం వచనం లేదు. అర్థం చేసుకోవటానికి ఆలోచన, విషయావగాహన శక్తి అవసరం కవయిత్రులు కూడా అటువంటి భావ వైచిత్రులతో వచన కవిత్వం వ్రాస్తున్నారు. ‘‘వంటిల్లు’’ కవితతోనే తెలంగాణ కవయిత్రులు వచన కవిత్వాన్ని చిక్కగా చెప్పటం నేర్చుకున్నారు. మేమెవరికి తీసిపోము అన్నట్లుగా కవిత్వం వ్రాస్తున్నారు.

అప్పుడు స్త్రీ మీద జరిగే హింస అత్యాచారాలను గురించి ‘‘సిద్ధార్థి’’ కవితలో షాజహానా ఇలా అంటుంది `

‘‘నేనో చెట్టు కోసం చూశాను

అక్కడి కొమ్మలు నన్ను అత్యాచారం చేశాయి’’

స్త్రీల ఆంక్షలు ఇంటికి పరిమితం చేయటం కట్టుబాట్లను గురించి షాజహానా ఇట్లా అంటుంది `

‘‘ఊహ తెలియని వయస్సులో

గుమ్మానికి పరదా కడితే

రంగురంగుల కుచ్చులు చూసి మురిసిపోయేదాన్ని

అప్పుడే స్వేచ్ఛకు మొదటి బేడీ అని తెలుసుకో లేకపోయినదాన్ని `

ఎవరెస్టులాంటి చండ్రుడ్ని సైతం తాకొస్తున్న స్త్రీలను

సంసారాలనేంటి ఇంగ్లీషు ఛానల్‌ చూస్తూ ఈదుతున్న

ఈతరం స్త్రీలను చూస్తూ ఇంకా ఇంకా మౌనంగా ఉండడం నావల్ల కాదు!’’

ముస్లిం స్త్రీల సంప్రదాయపు పర్దాలను, ముసుగులను ఎదిరించడాన్ని వాళ్ళ ఆశయాలను, ఆశలను ఈ కొద్దిమాటల్లోనే షాజహానా బలంగా చాటి చెప్పింది.

సీనియర్‌ కవయిత్రుల్లో అనిశెట్టి రజిత చెప్పుకోదగిన కవయిత్రి. ‘‘గులాబీలు జ్వలిస్తున్నాయి’’ వంటి నాలుగు వరకు కవితా సంపుటాలను ప్రచురించింది. బహుజనుల స్త్రీల అస్తిత్వ వాదనను వ్యక్తీకరించిన కవయిత్రి ‘‘లచ్చవ్వ’’ అనే దీర్ఘకవితను నానీలను వ్రాసింది. తెలంగాణ కవయిత్రులు నానీలను కూడా చేపట్టి రచించారు. తెలంగాణ రాష్ట్రసాధన ఉద్యమకాలంలో అమృతలత సంపాదకత్వంలో ‘‘గాయాలే గాయాలై’’ అనే కవితా సంకలనం వచ్చింది. దీనిలో కవయిత్రులు ప్రత్యేక రాష్ట్ర ఆకాంక్షతో కవిత్వం వ్రాసారు. దీనిలో కవయిత్రులు వ్రాసిన కవితలు భావ వైచిత్రిలో వున్నాయి. ఆమె ఇంకా కవిత్వం వ్రాసి కవితా సంపుటాలు తేవాలని ఆశిస్తున్నారు. అదే విధంగా అనిశెట్టి రజిత, డా॥ లావణ్య సంపాదకత్వంలో ‘‘జిగర్‌’’ పేరుతో తెలంగాణ ప్రాంతీయ అస్తిత్వవాద కవితల సంకలనం వచ్చింది. ఈ విధంగా తెలంగాణ కవయిత్రులు మంచి కవితా సంకలనాలనీ తేవటం విశేషం.

డా. కొండపల్లి నీహారిణి మంచి ప్రతిభ గల కవయిత్రి. ఈమె భావవ్యక్తీకరణ కవితా శిల్పం స్వీయానుభవ పద చిత్రాలతో పదబంధాలతో నిండి ఉంటుంది. ఈ మధ్య ఎన్నెన్నో కవి సమ్మేళనాలలో పాల్గొని విశేష ప్రాచుర్యం పొందుతున్న కవయిత్రులలో నీహారిణి ఒకరు. ‘హమ్‌ దర్దీ’ అనే కవితలో ఒక ముస్లిం స్త్రీ,  కూతురును కన్నదని ఆమె భర్త హింసించిన సంఘటనకు స్పందించి ఈ కవిత రాసినట్టు, తెలుస్తున్నది.

‘‘భూమాత ఓర్పు తడి ‘నఖాబ్‌’ వెనుక

నీ మోహపు భారాన్నిమోసి, ఆడపిల్ల రూపునిచ్చే

ఏ నిజ నిర్ధారణ లోతుల్లోనో మనసును స్కానింగ్‌ చేస్తే,

మనువాడకముందే, మనిషివని తెలిస్తే బావుండేది!

ఆనాటి ‘ఖబూల్‌ నామా’ విచ్చుకత్తుల ముళ్లుదింపె.

అబ్బాజాన్‌ అన్యాయపు తత్వానికి అమ్మీజాన్‌

అసహాయత్వానికి రుజువులేవి?

‘కూతురు నా వారసురాల’ని కన్న తండ్రిగ ఎలుగెత్తితే,

షాది ముబారక్‌ స్వరజతుల్లో ‘షాన్‌ ఎ మర్ద్‌’ నీవవుతావు.

ఆమె దర్దీ నీవై, నీ హృదయార్తి ఆమెదైతే

హమ్‌ దర్దీలున్న తల్లిదండ్రులకు నీవు పుట్టిన

‘‘ సోయి నీ కొస్తది! ’’ 2017 ఏప్రిల్‌ ‘చెలిమి’లో వచ్చిన ఈ కవిత నీహారిణి దృష్టి కోణంలో సమాజం పట్ల ఉన్న హమ్‌ దర్దీ కూడా తెలుస్తుంది. మంచి అభివ్యక్తి, మంచి ఆలోచనల మేళవింపు ఈ కవిత. నిత్య వ్యవహార భాషను అలవోకగా ఒడిసిపట్టిన కలం నీహారిణిది.

2008లో తాజ్‌ దుర్ఘటనలో చనిపోయిన టైమ్స్‌ ఆఫ్‌ ఇండియా (ుఱఎవం శీట Iఅసఱa) కన్సల్టింగ్‌ ఎడిటర్‌ సబీనా సెహగలం (జశీఅంaశ్ర్‌ీఱఅస్త్ర జుసఱ్‌శీతీ ూaపవవఅa ూవష్ట్రaస్త్రaశ్రీ) చనిపోయిన విషయానికి స్పందించి రాసిన కవిత, ఆనాటి ఆంధ్రజ్యోతిలో వచ్చింది. ‘‘సబీనా! ఓ సబీనా!’’ అనే కవితలో ఓ సబీనా! నీ చెవుల మార్మోగిన తుపాకుల పేలుళ్ల శబ్దాలు మరిపించే… మము మురిపించే గాక కోకిలవైరా! ఫెళఫెళ ధ్వనులతో రుధిర జ్వాలల్లో నుంచి, వీణానాదానివైరా! సబీనా! సబీనా! ‘స్టిల్‌ వుయ్‌ లవ్యూ!’ అంటూ రాసిన కవిత ఒక బాధ్యతాయుతమైన ఉద్యోగి విధి నిర్వహణలో ప్రాణాలు కోల్పోయిన విషయాన్ని ఇట్లా కవిత్వంలో మలిచి ఆ ఉద్యోగిని తిరిగి రమ్మని పిలిచే నేపథ్యంలో ఆమె వీరోచిత లక్షణాలను వెల్లడిరపచేసింది నీహారిణి.

‘విలక్షణ కవి’గా జాషువాను వర్ణిస్తూ ‘‘స్వగత పరగత / భావగాంభీర్య ప్రాధాన్యతలకు / తలవొగ్గక / నీ సాహిత్య సువాసనలతో / మతులు పోగొట్టిన విశారదునివి!’’ అని అనడమైనా! ‘దార్శనికుడు’ అని కాళోజీని వర్ణిస్తూ ‘’తెలుగు తేనియలకు ప్రాంతీయ సొగసులద్ది / తెలంగాణ కొరకు తీరు తీరుగ జీవితాంతం తపియించే/ కవి అంటే ఎవరు మన కాళోజికాక ? / భావి కవులకు ఏమగునతడు దార్శనికుడు కాక?’’ అనడం మహావ్యక్తి జీవిత పరిశీలనకు పూనుకున్న కవయిత్రి అని తెలుపుతుంది.  ఈమె తన తండ్రిగారి, మామగారి జీవిత చరిత్రలను రచించిన రచయిత్రి.  ఒకరు ప్రజాసేవా రంగంలోని వ్యక్తి కాగా మరొకరు చిత్ర కళాకారులు. నీహారిణి విస్త ృత పఠనాభిలాష గల కవయిత్రిగా తెలుస్తుంది. ‘సంసారం ఓ వృక్ష రాజం’ ‘నవ నిరసనోపాఖ్యానం’ ‘గొంగట్ల మెతుకులు’, ‘ఖేల్‌ ఖతమ్‌ దుకుణమ్‌ బంద్‌’ వంటి వైవిధ్యమైన కవితలెన్నో రాసింది.

1. అర్ర తలుపులు 2. నిర్ణిద్ర గానం, 3. ఎనిమిదో అడుగు అనే కవితా సంపుటులను వెలువరించింది.

ఈ మధ్య తెలంగాణ కవయిత్రులు మేర్స్‌ మార్గరెట్‌ కవిత్వానికి కొత్త వ్యాకరణాన్ని రచిస్తున్నది. కొత్త పదాలు మనకు తెలిసిన పదాలనే కొత్త అర్థంలో వాడటం, కొంత ప్రతీకలు, భావవ్యక్తీకరణలో నూతనత్వం కొత్త పదబంధాలతో వ్రాస్తున్నది. వివక్షకు హింసకు గురయిన సమూహాలను దృష్టిలో పెట్టుకొని ‘‘ఉలిక్కిపడుతున్న ఊరి తలుపులు’’ కవితలో ఇట్లా వ్రాసింది.

అక్కడ ప్రజాస్వామ్యం

పేరుకి కుర్చీ వేసుకొని

కులం సినిమా టికెట్లులు అమ్ముకుంటుంటే కులగజ్జికి చికిత్స

ప్రభుత్వాసుపత్రులలో కూడా దొరక్కపోగా

చూసి అయ్యో అన్నవారి మీదకే ఎగబడే

ఈ అశుద్ధ యంత్రాంగ వ్యవస్థ నిర్మాణాన్ని

మాటల్ని వ్యర్థం చేసుకోవడం దండుగే

గాయమయ్యి ఇన్ని రోజులైనా ఏది చికిత్స!!

స్రవిస్తున్న రక్తానికి ఏది ఆనకట్ట

రక్తంలో రంగు రుచి చిక్కదనం

వాసన చూసే శునకాలే చెప్పాలి!

అన్నీ సమస్యలు వివక్షలు సమూహాలు వర్ణాలు మధ్య చీకటి! ‘‘చీకటి దీపం’’ కవితలో మెర్సీ ఇట్లా అంటుంది `

చూట్టూ చీకటి / అడుగు తీసి అడుగు వేస్తే

ఇసుకలా తగిలే చీకటి

ఆ చీకట్లో గుజ్జనగూళ్ళు కట్టుకుందాం రా అని

ఆహ్వానిస్తుంది చీకటి.

చీకటంటే భయం కదా

చీకటంటే నిశ్శబ్దాన్ని నిలువునా నింపుకోవడం కదా

చీకటంటె మనసు తలుపులకు గొళ్ళెం పెట్టి

ఎగిసివచ్చే జ్ఞాపకాలతో గెలవడానికి చేసే యుద్ధం కదా

కాని ఈ చీకటేంటి ఇసుక రేణువులై వంటికంటుకుంది.

పాదాలను వేవేల చేతులై మర్దన చేస్తుంది…

సమాజంలో చీకటిలాగానే ప్రశ్నలు

చిక్కులు చిక్కులుగా ఉండలు చుట్టి పడేసిన

ఊలుదారాల్లాంటి ప్రశ్నలు…

జీవాన్ని ఆవిరి చేసుకుంటూ

శ్వాస పీల్చుకోలేక వేలాడుతున్న

క్యాలెండరు లాంటి ప్రశ్నలు…

తెచ్చిపెట్టుకుని తినలేక వదిలేస్తే

కుళ్ళిపోయి కంపుకొడుతున్న ప్రశ్నలు…

` మరో కవితలో ఇట్లా అంటుంది `

‘‘తడిమే ప్రతి చూపులో

వినే ప్రతి మాటలో నూత్న వెలుగుతో

నన్ను నేను కాల్చుకోవాలి ’’

‘‘కాల్చుకోవాలి’’ అంటె నన్ను నేను దహించుకోవాలని అర్థం. కులం, రంగు, జెండరు వీటన్నింటిని వివక్షలను ఎదుర్కుంటున్న మెర్సీ మార్గెరెట్‌ అస్తిత్వ వేదనను ఆమె కవిత్వంలో కన్పిస్తుంది. కొత్త భాషలో కొత్త పదాలలో కొత్త వ్యక్తీకరణలతో వైచిత్రులతో ప్రతీకలతో వ్యక్తమౌతున్నది. తెలంగాణ కవయిత్రి కొత్త గొంతు విచ్చుకున్నది. ‘‘మాటల మడుగు’’ అనే కవితా సంపుటిని ప్రచురించింది. తన సమూహాల వేదనను ఆమె ఇంకా వ్యక్తీకరించేది చాల వున్నది. ఇంకా వ్రాస్తూనే వున్నది.

తెలంగాణ నుంచి కవయిత్రులు ఎందరో కవిత్వం వ్రాస్తున్నారు. కవితా సంపుటాలు ప్రచురిస్తున్నారు. నెల్లుట్ల రమాదేవి, కందాళ శోభాదేవి, కొలిపాక శోభారాణి షంషాద్‌ బేగం, రజియా బేగం, సూరేపల్లి సుజాత, కిరణ్‌బాల, తుర్లపాటి లక్ష్మి, ఎన్‌.అరుణ, భండారు విజయ, హన్మాండు శారద, అడవాల సుజాత, జ్వలిత, హిమజ, సూర్యధనంజయ్‌, గోగుశ్యామల, జాజుల గౌరి, జూపాక సుభద్ర, దేవులపల్లి వాణి ఇంకా ఎందరెందరో కవిత్వం వ్రాస్తున్నారు, ప్రచురిస్తున్నారు. నిజంగా నేటి తెలంగాణ కవయిత్రుల కవితా కంఠాలతో మేటి రత్నాల వీణ.

తెలంగాణ ప్రబంధాలు – పరిచయ మాలిక

నిర్వహణ:

– గురిజాల రామశేషయ్య రిటైర్డ్ అసోసియేట్ ప్రొఫెసర్ (తెలుగు)ఈ శీర్షిక క్రింద పరిచయం చేయబోతున్న తెలంగాణ ప్రబంధాలు:
1. చిత్ర భారతము- చరిగొండ ధర్మన్న
2. తపతీ సంవరణోపాఖ్యానము- అద్దంకి గంగాధరుడు
3. షట్చక్రవర్తి చరిత్ర – కామినేని మల్లారెడ్డి
4. యయాతి చరిత్రము – పొన్నిగంటి తెలగన్న
5. ముకుంద విలాసము – కాణాదం పెద్దన సోమయాజి

Photo: గురిజాల రామశేషయ్య రిటైర్డ్ అసోసియేట్ ప్రొఫెసర్ 

ఇవి ఈ శీర్షిక క్రింద పరిచయం చేయబోతున్న తెలంగాణ పంచ కావ్యాలు అనదగిన ఐదు ప్రబంధాలు

పరిచయ కర్తలు:
1. డా॥ సంగనభట్ల నరసయ్య, రిటైర్డ్ ప్రిన్సిపాల్.
2. డా॥బ్రాహ్మణపల్లి జయరాములు, రిటైర్డ్ ప్రిన్సిపాల్.
3. డా॥ మృదుల నందవరం, అసిస్టెంట్ ప్రొఫెసర్ (తెలుగు)
4. డా॥ సి.హెచ్ . లక్ష్మణ చక్రవర్తి, అసిస్టెంట్ ప్రొఫెసర్ (తెలుగు)
5. డా॥ గండ్ర లక్ష్మణరావు, రిటైర్డ్ అసోసియేట్ ప్రొఫెసర్.

ఈ రచయితల వ్యాసాలు తెలంగాణ ప్రబంధ మాలిక శీర్షిక లో వరుసగా ధారావాహికంగా వస్తాయి

తొలి ప్రబంధం ‘ చిత్ర భారతం ‘ గురించిన ఉపోద్ఘాతం మయూఖ ప్రథమ సంచిక (click this)లో ఉన్నది ,గమనించగలరు

చిత్ర భారత కావ్యము

ఈ చిత్ర భారత కావ్యము, బహుదీర్ఘకాలం అజ్ఞాతంలో ఉండిపోయింది. అవతరణకాలంలో అద్భుతంగా, సర్వప్రబంధకవులకు అనుసంధాయకంగా, ఆదరణీయంగా ఉండింది. దీని కర్త చరికొండ ధర్మన్న, కౌండిన్యస గోత్రుడు, ఆపస్తంభసూత్రుడు. తల్లిదండ్రులు చరిగొండ తిమ్మనామాత్యుడు, మాదమ్మలు. నారాయణ ధ్యానతత్పరుడు. భట్టపరాశరుని శిష్యుడు. ‘శతలేఖినీ’ సురత్రాణ బిరుదాంకితుడు.

చరిగొండ మహబూనగర్ జిల్లా గ్రామం. ఈ గ్రామ నామం ఇంటి పేరై ఈతడు కరీంనగర్ జిల్లాలోని ధర్మపురిలో నివాసమేర్పరచుకొన్న వంశము వారింటివాడైనాడు. ధర్మన్న పూర్వీకులు ధర్మపురి నివాసుని (శ్రీ లక్ష్మీనారసింహుని) భక్తలైనందున ఆ వంశమున వ్యక్తుల పేర్లకు ధర్మపురి లేదా ధర్మన్న పేర్లు పెట్టికొని ఉండవచ్చును. ధర్మపురి గ్రామ నామము వ్యక్తి నామముగా క్రీ.. 13వ శతాబ్ధం నాటికే ప్రసిద్ధము. (మాచర్ల ధర్మపురి అనే చారిత్రక వ్యక్తి – ఇనుగుర్తి (వరంగల్ మండలం) నివాసి ఒకడున్నాడు. ఇతడు ఇనుగుర్తిలో నరసింహాలయ నిర్మాత ధర్మపురి లక్ష్మీనారసింహుని వృద్ధాప్యమున సందర్శించలేక తన గ్రామమునందు నెలకొల్పుకొన్నాడు. స్వామియే దీనికి ప్రేరణ.)

ఈ గ్రంథము తొలుత వీరేశలింగము పంతులుగారు అచ్చువేసినాడు. తన చింతామణి మాసప్రతిక యందు ప్రచురించి, 1898లో తిరిగి పుస్తకంగా తెచ్చినాడు. బహుజనపల్లి సీతారామాచార్యుల శబ్ద రత్నాకరంలో ఇది ఉదాహృతం. పంతులుగారికి పోలవరపు జమీందారంగారు శ్రీ రాజా కొచ్చెర్లకోట రామచంద్ర వేంకట కృష్ణారావుగారిచ్చినారు.  దీనిని పరిష్కరించి శిథిల భాగములు పూరించి వాటిని వలయితములు చేసి (కుండలీకరణములలో ఇచ్చి) ధారావాహికముగా ప్రచురించి, గ్రంథరూపంగా తెచ్చామని, శుద్ధ్రపతి మరొక్కటి ఉంటే పంపమని వేడుకొంటూ, ఎంతో వినయంగా, ప్రమాణబుద్ధితో, సాహిత్యోద్ధారణా కంకణబద్ధులై పంతులుగారు పీఠికలో పై అంశాలు పేర్కొన్నారు.

దీనికి 36 స. తరువాత ఓలేటి వేంకటరామశాస్త్రిగారు 1934లో వావిళ్లవారి కొరకు పరిష్కరించవలసి వచ్చినది. వావిళ్ళ వేంకటేశ్వరశాస్త్రిగారు కోరగా, తమ వద్ద గల సంపూర్ణ చిత్రభారత ప్రతిని ప్రాచ్యలిఖిత పుస్తక భాండాగారము నుండి అందించారు. దానితో తైపారువేసి మరింత శుద్ధమైన ప్రతినిది తీర్చిదిద్ది ఓలేటివారు ప్రచురణార్థం వావిళ్ళ వారికిచ్చినారు.

వీరేశలింగం పంతులుగారు కృతిభర్తను ఇనుములపల్లి వారని, ప్రభువుపేరు మానభూనాథుడని పేర్కొన్నారు. కాని వేటూరి వారిచ్చిన ప్రతినాధారంగా ఇది వెనుముల పల్లిగా, ‘మానభూపాల చిత్తాంబుఖానఘనుడు’ అని పాఠమును స్వీకరించి నావిళ్ళ ప్రతిలో సవరించబడినది.

వీరేశలింగం పంతులుగారు తనకు పూర్తి పాఠం లభించక కావచ్చు, రాజు పేరు మానభూపాలుడని, ఈ కవికాలము శ్రీ రంగరాయల కాలమని, అతని కాలపు ఒక మాండలిక ప్రభువని తన ఆంధ్రకవుల చరిత్రలో ఊహించినారు. దానికి శ్రీ రంగరాజ సేవాపారంగత హృదయ (VIII-1) అన్న అష్టమాశ్వాస ప్రథమ పద్యమును ఉదాహరించినారు. ఓలేటివారు దీనినే గ్రహిఁచినారు. మొదటి రెండవ శ్రీ రంగరాయ ప్రభువుల (విజయనగర రాజులు) కాలముగ భావించి, కృతి నాయక వంశవర్ణనములోని కందాళ అప్పలాచార్యులను స్వీకరించి, తెనాలి రామకృష్ణుని కాలముగ భావించినారు. పై ఇరువురి అభిప్రాయములు సరియైనవి కావు. మాన భూపాలుడన్నది చిత్తాపఖానుని విశషణము. “శ్రీ రంగరాజ” అన్నది రాజు పేరు కాదు, శ్రీ రంగేశుని పేరు. శ్రీ రంగధామ సదృశ భట్ట ఫరాశర ప్రభు అని 17వ పద్యములో మరొకమారు ఇదే అర్థములో ప్రయోగించినాడు. చిత్తాపఖానుడు నాటికి చారిత్రక వ్యక్తిగా వీరికి తెలియదు. చిత్తాపఖానుని శాసనం నాటికి లభించలేదు. అయినా అతడు ఓరుగల్లు పాలకుడన్న సంగతిని వివరించిన కృత్యావతారికా పద్యములను వారు పట్టించుకొనలేదు. స్వీకరించినచో  ‘ఒక మండలేశ్వరుడ’ని ఓలేటివారు చెప్పేవారు కాదు. పైగా వారే పీఠికలో ఉట్టంకించిన కృతికర్తృ పరిచయ పద్యములో (సీ. కౌండిన్యస గోత్ర….. అన్న పద్యములో) మూడవ పాదాంతములో “శ్రీ రంగధామసదృశ” ఇత్యాది అంశములలో (శ్రీ రంగ రాయలు అన్న ఊహ) సరికాదని తెల్పుచున్నది.  కందాళ అప్పగురుడు తెనాలి రామకృష్ణుని కాలమునకే కాదు, గురుస్థానముగా, విస్తృత విశిష్టాద్వైత కుటుంబీకుల నామముగా ముందు తరములలో కూడా ఉండుటకు అవకాశమున్నది. శాసనస్థాధారములను బట్టి కాల నిర్ణయము ఈ వ్యాసంలో ముందు ముందు నిర్ణయిస్తాను.

శ్రీ వీరేశలింగంపంతులుగారు ఈ పరిష్కరణలో ఒక విశేషమైన మార్పును సూచించినాడు. చిత్తాంబుఖాన విభుడన్న రాజు పేరును ‘చిత్తాబ్జభాను’డని మార్చినాడు. అలా ఎందుకు మార్చినాడో తెలియదు. చిత్తాంబుఖానుడన్నది అర్థము సరిగా కుదరక మార్చినాడా? అర్థము కుదరకున్నను మార్చకూడదన్నది,  భవిష్యత్పరిష్కర్తలకు వదిలివేయాలన్నది పరిష్కర్త ప్రాథమిక నియమం కదా! పంతులుగారికిది తెలియదా? ఖాను / భానుల మధ్య అక్షర లేఖనం గురి్తంచలేనివారు కూడా కాదు, ఎందుకో మార్చారో కాని తరువాత శివతత్త్వసార పరిష్కరణ పీఠికలో శ్రీ కొమర్రాజువారు దీనిని నిర్మొహమాటంగా ఖండించి పంతులుగారిని తప్పుబట్టినారు. 13,14,67,72 సంఖ్య గల పద్యాల్లో 20వ సంఖ్య గల వచనంలో చిత్తాంబుఖానుడు (మూడుసార్లు పేర్కొనబడటం) పంతులుగారు గమనించలేదనేలేం.  కాని ఈ చిత్తాంబుఖానుడన్నది తురకరాజన్న సంగతి అంత సులభంగా గుర్తుపట్టలేం. హిందూ మతోద్ధారకునికంటే మిన్నగా హిందూ ధర్మమును ప్రతిష్ఠించినాడాతడు.

‘అనువత్సరంబు బ్రాహ్మణులకు గోసహస్రములిచ్చు, దేవభూదేవ తార్థిశ్రేణి కగ్రహారములిచ్చు, ఇందు శేఖర పాదారవింద యుగళ భావనాపరుడు (13వ పద్యం) మొదలైన విషయములు పంతులుగారు స్వీకరించి ఇతడు ఖాన్ అని భావింపక హిందూ రాజుగా ‘భాను’డని దిద్దినాడేమో!

కవికాలం :  చరిగొండ ధర్మన్న కాలం క్రీ.శ. 15వ శతాబ్ధి అంతం. చిత్రభారతం తొలి ముద్రణ 1934లో వావిళ్ళవారు ఓలేటి వేంకటరామశాస్త్రిగారి పరిష్కరణంలో ధర్మన్న మొదటి శ్రీ రంగరాయల కాలం (క్రీ.శ.1574-1585) వాడని భావించారు. కాని ఈ కాల నిర్ణయంలో ప్రామాణికత లేదు. సరియైంది కాదు. ధర్మన్న ఎక్కడివాడో వారికి తెలియదు. చిత్తాపుఖానుని గూర్చి నిశ్శబ్దంగానే ఉన్నారు. ఆనాటికి వనరులు లభ్యమానంగా లేవు. చరిగొండ ధర్మన్న కృతినంకితం చేసిన ఎనుములపల్లి పెద్దన్న చిత్తపుఖానుని మంత్రి.  ఈ రాజుకు షితాబుఖాన్ అని మరో పేరు. ఈతడు తొలుత హిందువే. సీతాపతిరాజు. చిత్తాంబుఖానుడని చిత్రభారతం తెల్పింది. ఈతనిని ఓరుగంటి ప్రభువుగా పేర్కొంది. వరంగల్ కోటలో షితాబ్ ఖాన్ సభామందిరం ఖుష్ మహల్ పేరుతో ఉంది. ఈ సుల్తాన్ శాసనం క్రీ.శ. 1504 నాటిది ఓరుగల్లు కోటలో ఉంది.

ఆ శాసనంలో

శాకాట్టే తత్త్వదేవ ప్రజి విభుగణితే రక్తసంవామి వర్షే

మాఘే పక్షా సితాఖ్యే…..

భోగే చిత్తా పఖాన క్షితిపతి….

ప్రాస్కందద్రాజధానీం….. రమ్యమేకోలపలఖ్యాం

• వరంగల్ జిల్లా శాసనాలు, పే. 291, 111 శాసనం,

ఆర్కియాలజీ, ఆం.ప్ర. ప్రభుత్వ ప్రచురణ.

ఏకోపలాఖ్యాం = ఏకశిల అను పేరు గల, రాజధానీం = రాజధానిని

తత్త్వ = 25, దేవప్రజ విభు = 14, గణితే = లెక్కించగా = 1425 శ.సం. + 78 = 1504 క్రీ.శ.

రక్త సంవామి = రుధిర + ఉద్గారం

రుధిరోద్గాదరి మాఘశు. పంచమి 21 జనవరి, 1504 శాసనం. (ఈ శాసనం పూర్తి పాఠం, దానిలోని విశేషాలు వ్యాసం తరువాత అనుబంధంగా ఇచ్చాను.)

షితాబుఖానం రాజ్యకాలం క్రీ.శ. 1503-12 మధ్యలో ఉంది. పేరు మార్పిడికి కారణం తెలియదు కాని ఓరుగంటి నేలినప్పుడు హిందూ మతాభిమాని. ఆలయ నిర్మాత. ధర్మపురి ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేసిన తురకలను శిక్షించిన పెద్దనను మంత్రిగా నియమించుకొన్నాడు. కుతుబ్ షాహీ ప్రభువులకు శ్రతువుగా మసలినాడు. ఓఢ్రగజపతి ప్రభువులకు విధేయుడు, సామంతుడు. వారి పక్షాన శ్రీకృష్ణదేవరాయలతో ధనుర్బలంతో పోరాడినాడని రాయవాచకం తెలిపింది. షితాబుఖాన్ ధనుర్విద్యాపారంగతుడు. (శాసనంలో ఈ వివరాలున్నాయి.) క్రీ.శ. 1500-1505 నడుమ చిత్రభారత రచన నడిచింది. కాలాన్ని ఇలా నిర్ధరించడానికి గల కారణం చరిగొండ ధర్మన్న తన కావ్యావతారికలో చిత్తాపఖానుడు ఓరుగల్లు నేలుతున్నాడని వర్తమాన కాలాన్ని సూచించాడు.

సీ.      అనువత్సరంబు బ్రాహ్మణులకు గో సహ

స్రములిచ్చు నృగ నరేశ్వరుని రీతి

గంధులకెనగ పాకాల చెర్వాదిగా

చెఱువులు నిలుపు సగరుని కరణి

దీవ్యత్పృతాపుడై దిగ్విజయంబుగా

వించు మాంధాతృభూ విభూనిలీల

దేవభూదేవతార్థి శ్రేణి కగ్రహా

రములిచ్చు భార్గవ రాము పగిది

తే.      నిందు శేఖర పాదార వింద యుగళ

భావనాపరుడంగనా పంచ బాణు

డతుల ధైర్యాభిభూత హిమాచలుండు

మన భూపాల చిత్తాంబు ఖానఘనుడు

– చిత్రభా – అవతా – 13

ముస్లింల ఏలుబడిలో పలు తెలంగాణా దుర్గములను పరిహృతంచేసి (జయించి) ఏలుతున్న చిత్తనభానుడు ఒక గొప్ప వీరుడైన రాజు, అతని మంత్రిగా ఏనుములపల్లి పెద్దన.

“ఆ రాజేంద్ర శిఖాపతంస నిజ బాహాయత్త విశ్వంభరాధేరేయుండు

ఎమ్ములపల్లి మాదవిభు పెద్దామాత్యుడు” (పీఠిక – 15వ వ.) అని చిత్రభారతము పేర్కొన్నది. “నిజ బాహా…..” అనడంలో పెద్దన కత్తి పట్టిన వీరుడని తెలుస్తోంది.

పెద్దనామాత్యుడే కాదు అతని వంశంలోని పూర్వులు కూడా యోధులే.  ఈతని పెత్తండ్రి కుమారుడు నరసింగ “సంగర స్థల విధారిత శాత్రపుడు” అని పేర్కొనబడ్డాడు. పెద్దన స్వంత తమ్ముడు సింగ కూడా మంత్రే.

చిత్తాపఖానుని వద్దే పని చేశాడు. రెండో తమ్ముడు ఓరుగల్లులో పాంచలీశ్వర దేవాలయ ప్రాంగణంలో లక్ష్మీదేవికి మందిరం కట్టినాడు. పెద్దనాన్న నారయ రెండో కుమారుడు రంగనాథుడు కూడా సైన్యాధిపతే. అతడు “దండనాథకుల శేఖరుడు…..” ఇతడు కొరవి నగరంలో నరసింహాలయం కట్టించాడు. కుటుంబం అంతా యోధులే. ఓరుగల్లు తురుష్కా కాలాంతం అయినాక తెలంగాణలో హిందూ మతస్థులకు రక్షణ కరువైంది. అనేక దేవాలయాలు పాడు చేశారు. హిందూ మతానికి పట్టిన దుర్గతి గూర్చి మిసతామ్ర శాసనం, మధురా విజయం అని తల్లి కలువచెరు శాసనం, వేదాంత దేశికుల అభీతిస్తవం మొదలగు గ్రంథాలు వేదాంత దేశికుల అభితిస్తవం మొదలగు గ్రంథాలు వివరంగా రాశాయి.

ముస్లిం సైన్యాలు క్రీ.శ. 1425లో ధర్మపురిలోని లక్ష్మీనరసింహస్వామి ఆలయాన్ని ధ్వంసం చేసి స్వామి యొక్క అపురూపమైన విగ్రహం పాడు చేయడం ‘స్వామి ద్రోహం’గా పేర్కొనబడింది. ఈ విగ్రహం గోదావరిలో పారవేయగా, 2010లో నది ఎండిపోయిన తర్వాత దొరికింది.  శిల్పం అద్భుతంగా అసిత చంద్రకాంత శిల పై చెక్కి ఉంది. షడ్భుజ నారసింహుడు హిరణ్యకపుని పొట్ట చీల్చిన పేగులను రెండు చేతులతో పైకెత్తినపుడు అవి హారాలుగా శిల్పి మలిచాడు. ఈ 1000 సం. ఈనాటి విగ్రహం తరువాతి విజయనగర రాజుల కాలపు ఆలయాల్లో కూడా శిల్పీకరించబడి మెరిసింది. హంపి విఠలాలయంలో, ఒంటిమిట్ట రామాలయంలో దీని ప్రతికృతులున్నాయి. ఈ ధర్మపురి లక్ష్మీనరసింహాలయాన్ని శిథిలంగా మార్చినాక ఒక 200 సం. పిదప క్రీ.శ.1693లో రుస్తుం దిల్ ఖాన్ మసీదుగా (మధ్యకాలంలో మారినదానికి) నిర్వహణ విధానాన్ని నిర్ధేశిస్తూ ఒక మౌజమ్ (మసీదు నిర్వాహకుణ్ణి)ను నియమించి వంద భీగాల భూమిని ఏర్పాటుచేసి దానపత్రం రాయించినాడు.

ఈ గ్రంథంలోని ఇతర అశ్వాసాది పద్యాల్లో ధర్మపురి నరసింహస్వామి ఆశీస్సులను వాంఛించి వర్ణించినారు.  ఎనుములపల్లి పెద్దన పూర్వీకులు కూడా స్థానిక దైవాన్ని కొలిచినవారే. స్వామివారి అనుగ్రంహంతో పుట్టినవారేనని పేర్కొనబడ్డారు. తాత సింగన నరసింహుని వరం చేత పుట్టినాడట. లతాయిలో అయి అనేది అమ్మ శబ్దం. ఇది మరాఠీ పదం. ధర్మపురిలో బ్రాహ్మణ స్త్రీలకు పేరు పక్కన ఉంటుంది. లక్ష్మింబాయి, అమృతాబాయి, రుక్కాబాయి, రాధాబాయి వంటి పేర్లు నేటికీ ఉన్నాయి. స్త్రీలకు సింగమ్మ, సింగపాని వంటి పేర్లున్నాయి.  స్వయంగా పెద్దన భార్య పేరు సింగసానే. పెద్దన వంశంవారు కుందాళ వంశీకుడైన గురువునను (కండాళప్పను) దీక్షాగురునిగా స్వీకరించారు. పెద్దన పెద్దనాన్న, తండ్రి అయిన నారయ, మాదయులు కందాళప్ప శిష్యులని చరిగొండ ధర్మన్న పేర్కొన్నాడు. ఈ కందాళ వంశీకులు నేటికీ లక్ష్మీనరసింహాలయంలో ఆస్థాన పురోహితులుగా కొనసాగుతున్నారు.

తాత నరసింగన్న కొరవిలో నరసింహాలయం కట్టించాడు. ఇది క్రీ.శ.14వ శ. ఉత్తరార్థంలో చివరి దశకంలో జరిగింది. ఈతని మనుమడుగా పెద్దన్న 1410 ప్రాంతాన పుట్టి ఉంటాడు. ధర్మపురి ఆలయ ధ్వంసం నాటికి 25 సం. కుర్రవాడు. అనేక యుద్ధాలు చేసిన ఈ పరాక్రమశాలికి గల బిరుదులు చిత్రభారతంలో పేర్కొనబడ్డాయి. 50 సం. వయస్సులో బహుశ షితాబ్ ఖాన్ కు మంత్రి అయినాడు. క్రీ.శ. 1475 ప్రాంతానికి ఓరుగంటి ప్రభువుకు మంత్రిగా, దండనాథునిగా ఉన్నాడు. ధర్మన్న చిత్రభారతాన్ని ఇదే సమయంలో రాసినాడు. షితాబ్ ఖాన్ కి ఓరుగల్లును అద్భుత వైభవోపేత రాజధాని నగరంగా వర్ణించినాడు. ఈ కావ్యకాలం నాటికి పెద్దన వృద్ధుడైనాడు. ఆ విషయం ఎలా తెల్సిందంటే ఈ పెద్దన ‘తత్పూర్వ రాజుల వద్ద పనిచేసి ప్రశంసలు పొందినాడట’ అని చిత్రభారతంలో పనిచేసి (ఎ-1) పేర్కొనబడ్డది. పెద్దన సైన్యాధిపతిగా శూరునిగా పేరుగాంచిన అనుభవంతో చిత్తాపఖాన్ మద్దతు చేరినాడు.

చిత్తాప్ ఖానుడు హిందూరాజు. ఖాన్ శబ్దం బహమనీల సైన్యంలో ప్రదర్శించిన పరాక్రమానికి లభించిన బిరుదు. అతడు ఓరుగల్లులో స్వయంభూ దేవాలయం. అలాగే పాంచల రామాలయం ‘కుజన తురుష్కులు ’ పాడు చేసిన వాటిని పునరుద్ధరించినట్లు వరంగల్ శాసనంలో పేర్కోబడ్డాడు. తురకల ఆలయమత విధ్వంసాలను ఇష్టపడని వీరిద్దరి రాజు, సైన్యాధిపతులుగా ఓరుగంటినేలి, హిందూ ధర్మాన్ని ఆలయాలను పునరుద్ధరించారు. షితాబ్ ఖాన్ పాకాల చెరువును బాగు చేసినట్లు శాసనంలో ఉంది.

పెద్దన మహారాజ వైభవంతో ఉన్నాడు. అతని వైభవం ఈ కావ్యంలో వర్ణించబడింది. ఈ వైభవం అంతా యుద్ధాల్లో విజేత కావడంవల్ల వచ్చింది. ఆ విషయం “సంగ్రామోపార్జిత భూరి భూవర సమగ్ర ప్రాభవా!” అని చిత్ర భారతంలో కృతికర్త చరిగొండ ధర్మన ఎనుముల పల్లి పెద్దనామాత్యుని (కృతిభర్తను) ప్రశంసించడం ధృవపరుస్తోంది. ఈ ప్రాభవం అంతా సంగ్రామాల్లో (యుద్ధాల్లో) ఉపార్జితం (సంపాదించినది)గా పేర్కొనడంబట్టి తెలుస్తుంది. పెద్దనామాత్యుని తమ్ముడు సింగన కూడా అన్నగారివలెనే, తాతగారివలెనే యోధుడై షితాబ్ ఖాన్కు విజయాలు చేకూర్చి, ఛత్ర చామరాందోళికాది సత్కారాలు పొందినాడని ఈ కావ్యంలో రాసి ఉంది.

పంపమహాకవికి వేములవాడనేలిన చాళుక్య ప్రభువు ఇమ్మడి అరికేసరి చేత ధారా-దత్తం ఐన గోదావరి తీరస్థ ధర్మపురి గ్రామం నేటికి గొప్ప చారిత్రక సాంస్కృతిక కేంద్రం. పింగళి సూరన తన కళాపూర్ణోదయంలో నాలుగు వేదాలు నలుగురు బ్రాహ్మణ కుమారులుగా ఈ గ్రామంలో పుట్టినట్టు రాసినాడు. ఈ ఊరిలోనే పుట్టిన చతుర్వేదులు నరసింహ భట్టు విజయనగర సామ్రాజ్యంలో చక్రవర్తి సదాశివరాయలచే మంత్రి అళియ రామరాయల చేత పల్లకీ మోయించుకున్న వేద స్పర్థా విజేత. ఇలాంటి పోతుగడ్డపై పుట్టిన బ్రాహ్మణుడు ఎనుములపల్లి పెద్దనామాత్యుడు యోధునిగా, ఖడ్గవీరునిగా, యుద్ధవిజేతగా, మహామంత్రిగా మనోహర కావ్యకృతి భర్తగా, పదిహేనవ శతాబ్దిలో మెరిసి శాశ్వత యశస్సంపన్నుడైనాడు.

కృతి భర్త పెద్దన గ్రంథం అంకితం స్వీకరించేనాటికి వయసులో చాలా పెద్దవాడు. ఆ సంగతి చిత్రభారతంలో ఓ పద్యంలో అంతస్సాక్ష్యం ఉంది. షితాబుఖాన్ కు మంత్రి అయ్యేనాటికే ఇతర పూర్వ ప్రభువులకు మంత్రిత్వము నెరసి ప్రశంసలు పొందినాడని “పూర్వక్ష్మానాయక వినుత చరిత! మాదయ పెద్దా!” (చతుర్థా-1) అని ధర్మన్న సంభోదించినాడు. అంతేకాదు ఎనుములపల్లి పెద్దనామాత్యుడు కేవలము బ్రాహ్మణుడైన అమాత్యుడు మాత్రమేగాక ఖడ్గము పట్టిన శూరుడు. “సంగ్రామోపార్జిత భూరి భూవర సమగ్ర ప్రాభవా” అని చి.భా.(VIII-142) అని ప్రశంసింపబడినవాడు. సుమారు 15 బిరుదములున్నవాడు. ఎనుములపల్లి పెద్దన తండ్రి మాదన, అన్న నారనలు కందాళప్ప గురుని వద్ద శుశ్రూష చేసినారు.

శా. వందారు వ్రజదోష మేఘపవనున్ వారాశి గంభీరున్ నా

నందాత్మున్ హరిపాదభక్తు నిఖిలామ్నాయజ్ఞు విశ్వంభరా

వందార క్షితిజాతమున్ నిగమ సన్మార్గ ప్రతిష్ఠా పరున్

కందాళప్ప గురున్ వివేకనిధి లోక ఖ్యాతు వర్ణించుచున్

కం. ఆదేశిక పద కమలము…. 1-36, 37ప.

అని కావించిన గురు ప్రశంసలోని కందాళప్ప గురువు తెనాలి రామకృష్ణుని కాలపు కందాళప్ప అని ప్రథమ సంపాదకులు పొరపడినారు. దానితో కాలనిర్ణయం తలకిందులై మొదటి శ్రీ రంగరాయల కాలానికి పోయింది. అంటే క్రీ.శ.1574-85 కాలము నాటికి కృతిభర్త పెద్దన తండ్రి మాదయామాత్యుడు తరలించబడినాడు. 1503 నాటి షితాబుఖాను మంత్రి పెద్దన ఓరుగల్లు నగరానికి మహామంత్రిగా ఉన్న విషయం నాటి కాల నిర్ణయములో పరిష్కర్తలకు తెలియదు. నాటికి పెద్దవాడైన పెద్దన 1425 ప్రాంతాల్లో పుట్టినాడు. ఆయన తండ్రి 1400 ప్రాంతంవాడు. అతని గురువు కందాళప్ప ఆ కాలమువాడే. ఈ కందాళప్ప సుప్రసిద్ధ వైష్ణవ క్షేత్రమైన ధర్మపురిలో స్థిరనివాసమేర్పరచుకుని దేవాలయ విధులలో స్వామికి నిత్యకళ్యాణాదులు నిర్వహించు పురోహిత కుటుంబమునకు మూలపురుషుడైన గురువు.  ఈయన కుటుంబీకులు నేటికి కందాళవారు దేవాలయ పౌరోహిత్యమును నిర్వహించుతున్నారు. కన్నడ మహాకవి పంపనికి ధారాదత్తమైన ఈ ధర్మపురి గ్రామము వేములవాడ చాళుక్యుల కాలమునుండే కన్నడ ప్రభావము ఎక్కువగా ఉన్న ప్రాంతం. కరీంనగర్ జిల్లాలో లభించిన శాసనములలో సగం కన్నడ శాసనాలే. దీనికి కారణం ఉత్తర తెలంగాణములోని నిజామాబాద్, కరీంనగర్ జిల్లాలు కళ్యాణి చాళుక్యుల పాలిత ప్రాంతాలు. ధర్మపురికి 20 కి.మీ. దూరంలోని పొలవాస రాజధాని మేడెరాజు నుండి కాకతి రుద్రుడు గెలిచిన తరువాత (కాకతిరుద్రుని హనుమకొండ వేయిస్తంభాల గుడి శాసనము.) ఈ నేలపై తెలుగు శాసనములు కన్పట్టుచున్నవి. అందువల్ల ధర్మపురిపై కన్నడ ప్రభావం అధికమే. అప్పశబ్దవాచ్యులు కందాళప్ప మాత్రమే గాక, ధర్మపురి నారసింహునిపై నరసింహ శతకము రాసిన శేషప్ప కూడా అప్పశబ్దవాచ్యుడే. శేషప్పలోని అప్పశబ్దమునుబట్టి ఈతడు కన్నడ ప్రభావము గల రాయలసీమ ప్రాంతీయుడని కొందరు భావించుట తప్పు. అతడు క్రీ.శ.1735లో జన్మించి, 1825వరకు జీవించి ధర్మపురిలోని నివసించి, స్వామి కోవెలలో దీపరక్షకునిగా 3 రూ. వేతనముతో ఉద్యోగించిన మహాభక్తుడు. (శ్రీ ధర్మపురి చరిత్ర  –పే. 94) పెద్దనకు సమకాలికుడు లేదా కొంచెం చిన్నవాడైన చరిగొండ ధర్మన 1450-1500 ప్రాంతం వాడు. శ్రీ కృష్ణరాయల పట్టాభిషేక వత్సరము (1509)నకు ఇంచుమించు ఒక దశాబ్ది ముందు చిత్రభారతమును రాసినాడు.

చరిగొండ ధర్మన శతావధాని. వేదంలో అవధానం చరిత్రలో ఉంది. కాని సాహిత్యంలో తానొక శతావధానినని ప్రాచీన కాలంలో చెప్పుకొన్న కవి ఈతడే.

“శతాలేఖిన్య వదాన పద్య రచనా సంధా సురత్రాణ చిహ్నిత నామా!” అని కృతికర్త, మిత్రుడు, సహగ్రామవాసియైన పెద్దన నోరారా పిల్చినట్లు రాసికొన్నాడు. శతావధాని మాత్రమే కాదు, శతావధానులలో సురత్రాణు (సులతాను)డట. అంటే ఆనాడు తెలంగాణలో శతావధానులనేకులున్నారని తెలుస్తోంది. ఈయనకు ముందువాడైన రెండో ప్రతాపరుద్రుని ఓరుగల్లు నగరంలో ఆతని ఆశ్రయంలో మూడువందల మంది కవి పండితులుండేవారని తెలుస్తోంది. వారిలో వ్యాఖ్యాతృ చక్రవర్తి కోలాచలమల్లినాథుని తాత కోలాచల మల్లినాథయ్య రుద్రునిచేత స్వర్ణాభిషేకం చేయించుకున్నాడు.

శ్లో. కొలి చెల్మాన్వయాబ్దీందుః

మల్లినాథో మహాయశః

శతావధాన విఖ్యాతో

వీరరుద్రాభి వర్షితః

అన్న శ్లోకం సాక్ష్యమిస్తోంది. అతనికి మల్లినాథ ‘శతావధాని’ అన్నది పేరు.

ఇతన్ని చూసి భట్టుమూర్తి (రామరాజు భూషణుడు) ధర్మన వాడిన నాలుగు పదాలు వాడుతూ –

“శతలేఖినీ పద్య సంధాన ధేరేయు” అని రాసికొన్నాడు. ధర్మన అయితే బాహాటంగా “అవధాన” శబ్దమే వాడినాడు. అంతేకాదు ధర్మన “ప్రతిపద్య చమత్కృతి”తో ఒక శతావధానివలె ఎన్నో పద్యాలు గ్రంథం నిండా రాసినవి సాక్ష్యాలున్నాయి.

తెలుగునాట చిత్రభారతం తొలి ప్రబంధం అనువాద కావ్య ఫక్కి నుండి కవిత్రయమాదిగా శ్రీనాథుని వరకు గల పురాణాలు, శ్రీనాథాదుల కావ్యాలు ఒక్కసారిగా శిల్ప వైవిధ్యంతో ప్రబంధాలుగా మారినవి. ఈ మార్పుకు ఒక రకంగా సంస్కృతంలో ఉత్తమ కావ్యమైన శ్రీ హర్షుని ‘నైషధీయ చరితా’న్ని ఇష్టపడిన తెలుగు కవులు శ్రీనాథుని తదనువాదంతో ఉత్తమకావ్య శైలిని ఇష్టపడినారు. అదే ఆధునిక కాలపు ప్రబంధవాచ్య“ ప్రాచీనకావ్యము. తద్ జ్ఞులు ఈ రకమైన కావ్యములు రాయలయుగమువనిరి. ఎఱ్ఱనతో ప్రారంభమైన ప్రాథమిక లక్షణములతో సెలయేరువలె పారి, జీవనది ఐనదనిరి. కాని ఈ అభిప్రాయాలతోవారు చెప్పిన ప్రబంధాలే అవ్యాప్తి, అతివ్యాప్తి దోషాలతో లక్షణములు సరిపడనివైనవి. కాని చరిగొండ ధర్మన చిత్రభారతము మాత్రము ప్రబంధ లక్షణాలు మెండుగా, నిండుగా నిండిన తొలి కావ్యమై నిలిచినది.

శ్రీకృష్ణుని విజయగాథ ఏక వస్తుకంగా (వస్త్వైక్యం), వీరశృంగార రసాలు కావ్యగత కథాంశములలో నిర్భరమైనవి. ఇది కార్ణ్ష్య ప్రబంధము. అనగా కృష్ణుని వీరగాథ. శ్రీ కృష్ణుడే నాయకుడు (ఏక నాయకాశ్రితం), ఉపకథలు కేంద్రకథకు ఉపబలకంగా (పారిజాతాపహరణాదులు) ఉన్నాయి. అష్టాదశ వర్ణనలు రాజు, యుద్ధం, నది, ఋతువులు, వనం (కాననం), మ్నగయ, యాత్రలు, కథాసందర్భంగా వర్ణించబడ్డాయి. శబ్దాలంకారాలు, భావ చిత్రాలు ఎడనెడా ఉన్నాయి. సంవాద శైలి గురించి చెప్పే పనే లేదు. శ్రీకృష్ణార్జున యుద్ధం, తుల్య రంభాసంవాదాలు, కౌరవపాండవ సంవాదాలు నాటకీయతతో నిండినవి. రాజనీతి వర్ణన, నాయిక ఏడ్పు తొలుత ప్రవేశపెట్టినది ధర్మన్నే. ఇవన్నీ ప్రబంధ కవులకు ఒజ్జబంతుయ్యాయి. కృష్ణరాయలు, అల్లసాని పెద్దన, నంది తిమ్మన, రామరాజభూషణుడు, పింగళి నూతన ఇతనిని అనుకరించారు. అనుసరిఁచారన్నచో ఇంకా చెప్పే పనే లేదు.

తెలుగు సాహిత్యంలో తొలి కల్పిత కథా కావ్యం చిత్ర భారతమే. ఇది బ్రహ్మాండ పురాణోక్తమని ధర్మన (1-11) చెప్పినా అది ఔపచారికమే. పురాణాల్లో ఇది ఎక్కడా లేదు. తెలంగాణ కల్పిత పురాణగాథలకు గుడి వంటిది. బుద్ధారెడ్డి తన రామాయణంలో అనేక అవాల్మీకి గాథలను కల్పిత స్థానిక గాథలను చేర్చినాడు. కొరవిగోపరాజు మూలభిన్నంగా కథల్లో మార్పు చేసినాడు. సుప్రసిద్ధ కల్పిత కథా కావ్య నిర్మాత పింగళి సూరన మూలాలు తెలంగాణవే. చివరి ఇద్దరు, ఏకంగా తమ గాథల్లో ధర్మపురిని పేర్కొన్నారు. వీరి కఁటే ముందు ఈ గ్రామంపై అభిమానం ప్రకటించిన వీరిద్దరికి ఆదర్శమైన పూర్వజుడైన ధర్మపురివాసి ధర్మన ఏకంగా కావ్యమే విచిత్ర భారతంగా కల్పనగా రాసినాడు.  “కేవల కల్పనా కథలు కృత్రిమ రత్నములు” అని ఈసడించిన రామరాజభూషణుడు పింగళి సూరనను కాక ధర్మనను దృష్టిలో పెట్టుకొనే అని ఉంటాడు. ధర్మన, భట్టుమూర్తులు శతావధానులు.

రావిపాటి త్రిపురాంతకుడు రాసిన ధనాభిరామాన్ని తెనిగించిన నూతన కవి పేరయ. తొలి కల్పిత కథా కావ్య నిర్మాత అని సాహిత్యజ్ఞులు చెప్పినది తప్పు. అతడు అనువాదకుడు మాత్రమే. పైగా ధర్మనకు ముందు వాడని కాల నిర్ధారణ చేయలేం.

ఐతే చిత్ర భారతమే తొలి కల్పిత గాథ అనరాదు. వ్యాసమహర్షి శిష్యుడైన జైమిని ఒక కల్పిత (అబద్ధాల) భారతాన్ని సృష్టించి, గురువుకు అపచారమని భావించి, నదిలో గ్రంథాన్ని నిల్పగా వ్యాసుడే ప్రోత్సహించి వెలికి తీస్తే అశ్వమేధపర్వం మాత్రం మిగిలిందని అదే జైమిని భారతమని చెబుతారు. జైమినీ భారతమంతా కల్పితగాధ. అలాగే హరివంశపురాణంలో బాణాసుర గాథ, పౌండ్రకవామ దేవగాధ, శివకేశవ యుద్ధం (శివుని ఓటమి) వంటివి కాల్పనికాలు.

ధర్మనకు తరువాత ఈ చిత్ర భారత గాథను (శ్రీకృష్ణార్జున యుద్ధాన్ని నాదెండ్ల గోపమంత్రి శ్రీ కృష్ణార్జున సంవాదం అనే).

­­­­­­చరిగొండ ధర్మన్న రాసిన ఈ ‘చిత్రభారత’ కృతి నిజంగా విచిత్ర భారతమే. వ్యాస మహర్షి రాసిన మహాభారతానికి ప్రతికృతిగా జైమిని మహర్షి రాసిన అబద్ధాల చిత్ర విచిత్ర కథలతో భారతం రాసినాడు. దాన్ని తానే తిరిగి గంగానదీ సమర్పణం చేసి, గురువు ఆజ్ఞతో వెదకగా నదిలో ఒక అశ్వమేధ పర్వం మాత్రం దొరికిందని, దాన్నే జైమినీ భారతం అంటారని లోకగాథ. ఇది అబద్ధాల భారతమే. వ్యాసప్రోక్తం కాదు. ఈ జైమినీ భారతాశ్వమేధ పర్వం ధర్మనకు ప్రేరణ కావచ్చు. అశ్వమేధ పర్వంలోని అర్జున – ఉలూచిలకు పుట్టిన ఇలావంతుణ్ణి శ్రోతను చేసి పాతాళంలో శుకమహర్షి ఈ చిత్ర భారతాన్ని చెప్పినట్టు రాసినాడు. “పాక్తన రాజావళీ విశేష చరిత్రములలోన మిగుల నాశ్చర్యహేతువయిన కథ” (చి.భా.I-38) అని ధర్మనే పేర్కొన్నాడు. ఈ కథకు ఛాయాగాథలు ఇతఃపూర్వ పురాణములలో లేకపోలేదు.

తుల్యుడనే ముని తపస్సు చేసుకొంటూ ఉండగా, అతని తపస్సుకు తన సింహాసనం పోతుందని ఇంద్రుడు రంభాద్యప్పరసలను తపోభంగానికి పంపినాడు. రంభ తపోభంగ యత్నంలో తాను భంగపడి, తుల్యునిచేత శప్తురాలై గుఱ్ఱమైపోతుంది. క్షమించమని ప్రార్థించిన రంభకు, తుల్యుడు శాపవిమోచనం అనుగ్రహిస్తూ కుండినపురం ఏలే చతుర్ధన మహారాజుకు అశ్వమై, ముల్లోకాలు తిప్పితే పూర్వరూపం వస్తుందని చెపుతాడు. రంభ చతుర్ధన మహారాజుకు తర్వాతి కాలంలో వేటకు వెళ్ళినప్పుడు లభించి, అశ్వమై ముల్లోకాలు తిప్పుతూ, అలసటతో ఆకాశమార్గాన నురగ కక్కుతుంది. ఆ నురగ ద్వారకలో రాజ్యమేలే కృష్ణుడు ఓ ప్రభాతవేళ సూర్యునికి అర్ఘ్యమిస్తుండగా అతని దోసిట పడుతుంది. (నీ హయోత్తమంబు నెమ్మొగంబున బుట్టి ఫేనఖండమనిల వేగవశము; నందదంబు తర్పణము సేయు కృష్ణుని; హస్తయుగళ జలము లందుబడియె అని చిత్రభారతం, పంచ (162). కృష్ణుడు కోపించి చతుర్ధనుణ్ణి చంపడానికి శపథం చేస్తాడు. రంభ ఇచ్చిన మంత్రబలంతో వివిధ దేవతలనాకర్షించి శరణు అడుగుతాడు. ఇంద్రుడు కృష్ణునితో యుద్ధమునకు అశక్తత తెలిపి గతంలో తాను పారిజాతాపహరణ గాథ ప్రసక్తం తెస్తాడు. శివుని శరణు కోరగా తానూ తన అశక్తతను తెలిపి, గతంలో ఉషా పరిణయ సందర్భమున బాణాసుర రక్షణలో యుద్ధము చేసి విఫలుణ్ణయ్యానని చెపుతాడు. (107-106 ప. చిత్రభారతం, ఉషాపరిణయ గాథ), బ్రహ్మను శరణు కోరగా గోహరణగాథను (173-179 ప.) శ్రీ కృష్ణుని బాల్యంలో తను విఫలుణ్ణయ్యానని (గోవర్ధనగిరి కథ – భాగవతం) తన అశక్తతను తెలుపుతాడు. చతుర్ధనుడు ఒక భిల్లుని వలన తన రాజ్యానికి వచ్చిన అర్జునుని గూర్చి విని, అర్జునుని శరణు కోరుతాడు. అభయమిచ్చి, ఆ వెనుక విషయం తెలిసి, కృష్ణునితో వైరానికి ఇష్టం లేకున్నా, అర్జునుడు తన శరణాగత వత్సల బిరుదు వ్యర్థమవుతుందని భావించి, పాండవ కౌరవ సమేతంగా కృష్ణునితో యుద్ధం చేస్తాడు. యాదవ పాండవ రణంలో కృష్ణుడు అందరినీ వధిస్తాడు. ఒక్క ధర్మరాజును చంపడు. ధర్మజ ప్రార్థనతో తిరిగి అందరూ పునర్జీవితులై కథ సుఖాంతం అవుతుంది.

ఆశ్చర్య హేతువైన కథా నిర్మాణం : ధర్మన్న చెప్పినట్టే ఇది “మిగుల ఆశ్చర్యహేతువైన” కథ. తెలుగువారికి ప్రసిద్ధులైన వ్యక్తులు జగడమాడితే చాలా ఇష్టం. అర్జునుడు, కృష్ణుడు ఇందులో జగడమాడినారు. కృష్ణార్జునులే కాదు. కృష్ణాంజనేయులు, రామాంజనేయులు, రామలవకుశులు యుద్ధాలు చేయడం ఈ కథలన్ని సృష్టించి, కావ్యాలుగా, నాటకాలుగా, యక్షగానాలుగా తెలుగువారు మలచుకొన్నారు.

ఈ చిత్ర భారత కల్పిత కథ పింగళి సూరనకు మరో కల్పిత కావ్యం (కళాపూర్ణోదయం) రాయడానికి ప్రేరణ అయింది. అల్లసాని పెద్దన ప్రబంధాల్లో వేట వర్ణనకు, కృష్ణదేవరాయలు ఆముక్త మాల్యదలో రాజనీతి రాయడానికి, నంది తిమ్మనకు పారిజాత పహరణ గాథ రాయడానికి, కనపర్తి అబ్బయామాత్యుడు అనిరుద్ధ చరిత్ర రాయడానికి, ఇంకా ఎందరికో కథాభిక్ష, వర్ణనాభిక్ష ప్రసాదించిన ఘనకావ్యం ఇది. నురుగు దోసిట్లో పడిందని ధర్మన్న రాయగా, ఉమ్మిపైనుంచి పడిందని చిలకమర్తి రాశారు. చతుర్ధన మహారాజుకు బదులు, గయుడు దోషి ఇక్కడ. యక్షగానంలో మరో పేరు. ఈ విధంగా కథలో చిన్న చిన్న మార్పులు జరిగాయి. దైవమైన కృష్ణుని చేతిలో గయుడు ఉమ్మివేయడం కంటే, పై లోకాల్లో విహరించే గుర్రం అలసి, నురగలు కక్కి, గాలికి జారి, కృష్ణుని చేతిలో పడిందన్న ధర్మన్న కథే ఔచిత్యవంతంగా ఉంది. చిలకమర్తి కాలానికి కృష్ణార్జునులు విరగ దిట్టుకున్నారు. ధర్మన్న కాలానికి పాత్రల ఔచిత్యానికి భంగం కలుగలేదు. ధర్మన్న ఔచిత్యాన్ని పాటించే సుకవి. రాను రాను తెలుగువారికి దూషణయుద్ధాలే రుచించాయి. కాలప్రభావమది.

ఇది చిత్రభారతం . కథ విచిత్రం. భారత పాత్రలే కాని, వ్యాసుని భారత పాత్రల లక్షణాలున్నవే కావి, భారతంలో లేని వింత సంఘటనలుంటాయి. చతుర్ధనుణ్ణి ముందుగా తెలియక అతనికి అభయమిచ్చి తత్కారణంగా ప్రాణసఖుడు, బావ, పాండవ రక్షకుడైన శ్రీ కృష్ణునితో యుద్ధ సన్నద్ధుడు కావడం ఓ వింత కథ. దీని వెంబడి అనేక చిత్రాలు.

ఆధునిక కథ (చిలుకమర్తి వారిది) లోని ప్రతి నాయకుడు గయుడు అన్ని లోకాలు తిరుగుతాడు శరణుకోసం. ధర్మన్న కథలోని ఈ గయుని స్థానములో ఉన్న చతుర్ధనుడు భూలోక ప్రభువు. అతనికి రంభ ఇచ్చిన మంత్రం వల్ల అందరూ దేవతలను తన వద్దకే రప్పించుకుంటాడు. అర్జునుడు కూడా కుండిన రాజ్యహద్దుల్లోకే వస్తాడు. భిల్లుని వల్ల సమాచారం తెలిసి రాజైన చతుర్ధనుడు అర్జునుని శరణు వేడుతాడు.

ఘోషా యాత్రలో మూలభారతంలో చిత్ర రథుడు దుర్యోధనాదులను బంధించి పట్టుకుపోయినప్పుడు ధర్మరాజు తమ్ములతో “వయం పంచాధికశతం” (మనం నూట ఐదుగురం) అని శ్రతువు నిర్జించేందుకు కౌరవులు పాండవులు ఏకం కావాలంటాడు. ఇక్కడ చిత్రభారతంలో నిజంగా కృష్ణునితో యుద్ధానికి ఏకం అయినారు.  దుర్యోధనులు పాండవ పక్షాన పోరాడుతారు. ధర్మజార్జునులు భీష్మునితో యుద్ధం గూర్చి అనుమతి, సంప్రదింపులు చేస్తారు. అర్జునుడు సర్వసైన్యాధ్యక్షుడుగా ఉంటాడు. భీష్మాదులు మామూలు యోధులు. కర్ణుడు అర్జునుని పరాక్రమాన్ని ప్రశంసిస్తాడు. ఇది భారతంలో మనం చూడని అంశం. “నిర్జర కోటులెత్తి వచ్చినా గెలవలేరీ అర్జునుని, కృష్ణుడెంతపాటి” అంటాడు. భారత యుద్ధంలో లాగే వ్యూహాలు, మానుషవ్యూహం, సూచీవ్యూహం, శకట వ్యూహం, పద్మవ్యూహం- ఇలా ధర్మన్న కొన్ని కొత్త వ్యూహాలు సూచించినాడు.

కృష్ణుడు అక్రూరుని రాయబారంకు పంపితే, ధర్మరాజు సహదేవుణ్ణి రాయబారానికి పంపుతాడు. మహాభారతంలో కృష్ణుడు పాండవుల పక్షాన రాయబారానికి వెళ్ళి వైరిపక్షస్తుతిలో దుర్యోధనాదులకు కోపం తెప్పించి సంధి చెడగొట్టినట్టే సహదేవుడు సంధి చెడగొట్టుతాడు. కృష్ణుడు యుద్ధంలో అందరినీ చంపినాడు. ఒక్క ధర్మరాజును చంపలేదు. భీష్ముని కూడా చంపినాడు. ధర్మరాజు అందరు తమ్ములు చనిపోయాక హృదయ విచారకంగా ఏడుస్తాడు. తాత భీష్ముని పట్టుకొని నీ ఇచ్ఛామరణం కూడా మొక్కపోయెనని బాధపడతాడు. కృష్ణునికే జాలివేసి, ధర్మరాజును అనుగ్రహించి, ఒక్కరిని బ్రతికిస్తానని కోరుకొమ్మంటే ధర్మరాజు ఒక్క చతుర్ధనుణ్ణి బతికించమంటాడు. ధర్మరాజు ధర్మానికి మెచ్చి, కృష్ణుడు అందరినీ బ్రతికిస్తాడు. ‘పోరి దైవోపహతుండు పోవు కడకుం బోవుంగదా యాపదల్’ అన్నట్టు తుల్యుని వల్ల ఇంద్రునికి ముప్పు, ఇంద్రుని వల్ల రంభకు ముప్పు, రంభ (గుఱ్ఱం) వల్ల

చతుర్ధనునికి, అతనివల్ల అర్జునునికి, అర్జునునివల్ల భీష్మాదులకు ముప్పువాటిల్లింది. చతుర్ధనుడు నిజంగా దైవో (కృష్ణో) పహతుడే. ఇలా కథలో ఎన్నో విచిత్రాలు.

నోరూరించే కవిత్వం :

తరువాత ప్రబంధ కవులందరికీ నోరూరించిన ధర్మన కవనం, సుమనోహరం. ‘తెనె సోక నోరు తీయన అగురీతి’ ఉంటుంది. శైలి, శిల్పం, సంవిధానం, ఎత్తుగడలు, అలంకారాలు,భావాలు చాలా మధురంగా ఉంటాయి. కవిత్వ శైలి గుఱ్ఱంలా ఉండాలని, గుఱ్ఱం (రంభ) సత్ర్పబంధంలా ఉందని చెపుతాడు.

కం||   పదముల చొప్పున వడి యొ

ప్పిదము నలంకార లక్ష్మి పేర్మియు ధారా

స్పద భావము గల్గి శుభ

ప్రదమై హయమమరె సత్ర్పబంధము రీతిన్ (III-160)

శ్లేషచమత్మృతులు కొల్లలు

కం||   వినుడానది శ్రుతి బాహ్యులు

అనవరతము కుటిలగతులు నగు భోగివరుల్

తనవారిలోన మెలగిన

తనవారిగ జేసి హరుని తల యెక్కించెన్

శ్రుతిబాహ్యులు = వేదనిందకులు, చెవులు లేని పాములని

కుటిల గతులు = సత్ర్పవర్తనా హీనులు, వంకరగా పాకే పాములు

భోగివరులు = భోగలాలసులు, పడగలు గల పాములు

తన వారిలోన = తన నీళ్ళలో, తనవైపు వారుగా

(వారి = తెలుగులో వారు, సంస్కృతంలో నీరు) అని చాలా సరళం ద్వ్యర్థి సాధించాడు.

అనుప్రాస సౌందర్యం కావ్యమంతటా ప్రదర్శించినాడు. పోతనకు సమకాలికుడైన ఈ కవి పోతన భాగవతం చూసాడో లేదో కాని ‘పోతన శైలి’ని ప్రదర్శించినాడు.

హరి పెకిలించి తెచ్చి వివాహగాధిపుపై నిడియెన్ముందంబునన్

స్మరహరమౌళి చంద్ర సహజాతము, బంధుర గంధలుబ్ధ ష

ట్చరణ పరీతమున్, సతత సత్ఫల పోషిత దేవజాతమున్,

తరుణ పలాశ పుష్ప సముదాయ సమేతము, పారిజాతమున్ (చి.భా.V-98)

మలయము నేలి, పద్మినుల మంజుల సౌరభములగ్రోలి, పు

ప్వుల గనుపట్టు మేలి తరువుల్ముదమందగవ్రాలి, కైతకం

బుల బొడకట్టు ధూళి దివిబోవగద్రోలి, మృదుతశీలియై

కలయజరించె చల్లనగు గాలి సదాను సరన్మదాలియై      (చి.భా.V-109)

ప్రతి సీస పద్యం చివరలో యమకాన్ని ప్రదర్శించినాడు.

సీ||    కొలది మీరిన యట్టి కొమ్ములు నెమ్ముల

తోరంబులైతోచు తొడలు మెడలు

గరమమై చూపట్టు శిరములు సురములు

పలు తెరంగుల మించు పండ్లు రొండ్లు

ఇంకో విశేషమేమంటే మొత్తం సీసం 8 అర్థాల్లోని శరీరాంగాలే. ఔరా అనిపించేలా ఉందీ పద్యం.

పోతన్న ప్రసిద్ధ పద్యం జ్యావల్లీ ధ్వని గర్జనంబుగ, సురల్ సారంగ యూధంబుగా’ అన్న సత్యభామాయుద్ధ ఘట్టంలో యుద్ధాన్ని వర్షంతో పోల్చినది ధర్మన్న భారతంలోనూ ఉంది.

ము|| రమణీయంబగు పాంచజన్య జనితారవంబు గర్జా విశే

షముగా, ఖడ్గమరీచీజాలము తటిత్సంఘంబుగా, నుగ్రచా

పముగా, ఖడ్గమరీచీజాలము తటిత్సంఘంబుగా, నుగ్రచా

పము దేవేంద్ర శరాసనంబుగను, శుంభత్కృష్ణ మేఘంబు పా

ర్థ మహాగ్నిచ్చట మీది కేగ శరధారా ఖేలనోన్మాదియై                 (VII-55)

రంభ అశ్వంగా మారినాక వర్ణిస్తూ….

సీ||    ప్రియుని కెమ్మోని చుంబింప నోపని లేమ

కఠిన ఖలీన మేగతి వహించు                  (కళ్ళెం)

హారంబు బరువని అలయు లతాతవ్వి

వాగ్ల నెట్టికైవడి ధరించు                         (జీను)

అని రాసిన ఈ పద్యం

‘వీణె చక్కగ బట్టు వెరవెరులగని కొమ్మ

బాణాసంసంబెట్లు పట్ట నేర్చు…’

అన్న పోతన పద్యాన్ని తలపిస్తోంది.

వర్ణనలు అతి వేలంగా వర్ణించడు. సందర్భం వస్తే వదలడు. ఔచిత్యానికి పెద్ద పీట. స్త్రీ అంగాంగ వర్ణనలు, అతివేల శృఁగారాలు ఇష్టపడడు. తుల్యుని తపోభంగం చేయడాన్కి వచ్చిన వేశ్యులు అతనిని లోబర్చుకోవడానికి ఎన్నో శృంగారాంశాలు పలికినారు. కాని వాటిని ధర్మన వర్ణించడు. “వ్రాయగారాని పలుకులు పలికెనపుడు (III-30)” అని ఔచిత్యవంతంగా ముగించాడు.

సమకాలీనాంశాలు కావ్యాల్లో పొదిగే లక్షణం ఉంది. నాటి సామాజికాంశాలైన అప్పులు, వడ్డీలు, అప్పుపత్రాలు, అర్జంటు పద్దులు, మొండి బాకీలు ఈ క్రింది రెండు పద్యాల్లో శ్లేషతో వర్ణించాడు.

కరములు చాపి వడ్డిడుటకై బుధశుక్రుల సాక్షివెట్టి య

యయ్యరుణుడు భూమిచేత తగ నప్పులు గైకొని యియ్యికున్నచో

ధర తనమూల వృద్ధులకు దక్కక సాగిన వారి గూర్చి “య

క్క ఱగుడి” వ్రాసియాగె ననగా పరిశేషము చుట్టెనాతనిన్  చి.భా. II-16

బుధుడు = పండితుడు; శుక్రుడు = నీతివేత్త వీళ్ళిద్దరు సాక్ష్యంగా భూమి అరుణునికి అప్పు (నీరు) ఇచ్చింది. ఇవ్వక అరుణుడు పారిపోయినాడు. సూర్యుని సారధి ఉంటాడా మరి! చెయ్యి చాపి తీసికొన్నాడు. వడ్డీ ఇస్తానన్నాడు. ఎండాకాలంలో తీసికొన్న నీటికి మరిన్ని జలాలు (వర్షకాలంలో) భూమికి అందాలి. ధరకు (భూమికి) తన మూలవృద్ధులు అసలూ వడ్డీ (వృద్ధి ప్రకృతి, వడ్డి వికృతి పదాలు) రెండు పొయ్యాయి. ఉన్న నీళ్ళన్నీ భూమి మీద ఎండిపొయ్యాయి. అరుణుడు ‘అర్జంటు పద్దు’ ఐనాడు. అందుకని వాడి పేరును చిట్టాలో గుండం (అక్కర గుడి) పెట్టిందట. సూర్యునిచుట్టు గూడు కట్టడాన్ని ఇక్కడ వర్ణించినాడు. (కరములు = చేతులు, కిరణాలు; బుధ = పండితుడు; బుధ శుక్రులు సాక్షి = బుధ శుక్రవారాల్లో మూలవృద్ధులు = అసలు + వంశమూలాలైన ముసలివారికి తాగడానికి నీరు లేక అని).

పంటలకు అప్పులు, పత్రాలు మరో చోట వర్ణించాడు.

తరుపులకు మేఘడప్పులు దానొసగి

యవి వసంతునికిమ్మని యప్పగింప

దానికి ఫలములియ్య పత్రంబులిచ్చె

ననగ దరువుల పత్రంబులవని రాలె           (చి.భా.II-102)

చరిగొండ ధర్మన్న తన భారతంలో అంతకుపూర్వం భారతాదుల్లో చెప్పినట్టు రాజనీతులు, సంఘనీతులు, రాజసేవక లక్షణాలు నారదుడు చతుర్ధన మహారాజుకు చెప్పినట్లు రాసినాడు. రాయబారి లక్షణాలు ఇలా ఉండాలట.

వినయ వివేక భూషణు, ప్రవీణు, కులీను, పరేంగితజ్ఞు, స

త్యనిరతు, బుద్ధిమంతు, నుచితప్రదు, గార్యధురంధరున్, కృపా

త్ము, నతి గుణాకరున్, పతిహితున్ జననాథుడు రాయబారి జే

సిన నతడెట్టులైన ఫలసిద్ధిగ జేయు సమస్తకృత్యముల్              చి.భా.VI-92

భూపాలుడు ప్రజల  నుంచి భూఫల సాయం (ధాన్యరూపంలో పన్ను = కోరు) తీసికునేటప్పుడు ప్రజలను బాధపెట్టక తుమ్మెద పూల తేనెను పూల నుండి స్వీకరించినట్టు స్వీకరించాలన్నాడు.

అరి కోరు గొనెడుతరి భూ

వరుడు ప్రజల మనసు నలపవలదు దలపన్

ధరణి కుసుమముల గలిగిన

పరిమళములు గొనెడు తేటి బాగున నధిపా!                 V-52

ధర్మన్న కవితా భిక్ష :

అనంతర ప్రబంధ కవులకు అనుకరణీయంగా ధర్మన రచన సాగింది. ధర్మన చతుర్థనమహారాజు తన తప్పిదానికి వగచే ఘట్టం, అల్లసాని ప్రవరుని వగపు ఘట్టంతో, చతుర్ధనుని వేట, స్వరోచివేటతో సంవదిస్తాయి. నంది తిమ్మన పారిజాతాపహరణ ఘట్టం – ధర్మన పారిజాతాపహరణ ఘట్టం నుండి చాలా అనుకరించిందే.

ఎ)              ఈసున గోపమున నన్మదివహించి పులోమజ వేడి మాటకై

గాసిలి మేన సొమ్ముడిపి కన్నుల గ్రమ్మెడు నీట చందనం

బోసరిలంగ జేసి శిరమొయ్యెన వంచి కపోల  పాళిపై

చేసమకొల్పి యొక్క యెడ చింతిలుచుండె నంతలోపలన్

ఈసునబుట్టి డెందమున…..

గాసిలియెడ్చె…. అని తిమ్మన రాసినాడీ పద్యభావమును. సొమ్ముడిపి అని ధర్మన అంటే నిరస్తభూషయై అని తిమ్మన రాసినాడు.

బి)              ఆరమి శిరోమి బ్రియంబున గౌగిట జేర్చి, కంటినీ

రారిచి, చిక్కువడ్డ కురులల్లన కొప్పున దోపి, యక్కునం

బేరులు చక్కదిద్ది, వలిపెంబు చనుంగవ గేలగొల్పి, యం

భోరుహ పత్రలోచనుడు మోము గరంబున నెత్తి, యిట్లనున్

అని ధర్మన రాయగా దీనిని తిమ్మన పారిజాతాపహరణంలో

ఆరమణీలాలామ మదినంటిన కోపభరంబున నిల్పగా

నేరక నెవ్వగం బొగుల నీరజనాభుడు నిండు గౌగిటం

జేరిచి బుజ్జగించి నునుజెక్కుల జాలుకొనంగ జారు క

న్నీరు కరంబు నందుడిచి నెయ్యము దియ్యము దోపనిట్లనున్

రెండూ ఉత్పలమాలలే, ఆద్యంత శబ్దాలు సమానం. ప్రాసాక్షరం సమానం. కౌగిట చేర్చడం, కన్నీరార్చడం వగైరాలు సమానం. ధర్మన యొక్క కృష్ణుని బుజ్జగింపులు అధికంగా (ఆరువిధాలుగా) ఉన్నాయి.

సి) “పారిజాతంబె నీ యుద్యాన వీధి బెట్టెద ననుచున్” అని ధర్మన్న అంటే, “పెరటి చెట్టుగ నాటింతు పెంపుగనుము” అని తిమ్మన అన్నాడు.

డి) ప్రబంధ నాయకల ఏడ్పు ధర్మన్నతో ప్రారంభమైంది.

ఏమిటి కింతవంత తరళేక్షణ చెప్పుమటన్నలేచి య

బ్భామిని చన్నుదోయిపై పయ్యెద కొంగు దలంగి జాఱ, నె

మ్మోమరవాల్చి, యూరుపుల ముంగర ముత్యము గంద, నేడిచెన్

గోమల నూతన స్వరము గ్రోలుచు కోయిల పిల్లయో యనన్       V-94

ఏమిటి కింతవంత అని ధర్మన అనగా

ఇంతవంత నీకేల అని తిమ్మన రాసినాడు.

ఇ) కోయిల పిల్ల ఏడ్చినట్టని ధర్మన అంటే ఆడకోయిల (కలకంఠ వధువు) అని తిమ్మన రాసినాడు. నాయిక అందంగా ఏడ్చే విధానం ధర్మన్నే తొలుత ప్రవేశపెట్టినాడు. ధర్మన పారిజాతపహరణ గాథ (సంక్షిప్తంగా చిత్ర భారతంలో రాసిన దానిని), తిమ్మన పారిజాతపహరణ గాథగా మలచుకొని సంబోధనలు, ఎత్తుగడలు, భావాలు, పాత్రల అంగచాలనాలు మొ|| వాటిలో అనుసరించడం జరిగిందనేది దాచేసే దాగని సత్యం.

మహాభారత యుద్ధం మిగతా యుద్ధాలకంటే భిన్నంగా అన్నదమ్ముల మధ్య యుద్ధం. చిత్రభారత యుద్ధం బావ బావమరదుల మధ్య. అందువల్ల రాయబారాలు, రాయబారుల మధ్య బాంధవ్య మర్యాదలు క్షేమ సమాచారాలు, కుశల ప్రశ్నలు, ఆ తరువాతే యుద్ధ రాయబారాలు, సందిమాటలూ, చరిగొండ ధర్మన్న చిత్ర భారత రాయబారాలూ రెండూ (అక్రూర, సహదేవ రాయబారాలు) ఇలాగే నడిచాయి. ఈ మర్యాదలను కృష్ణరాయబారంలో తిరుపతి వేంకటకవులు (పాండవోద్యోగ నాటకం), అక్రూర రాయబారంలో చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసంహం (గయోపాఖ్యానం) వాడుకున్నారు.

హరికిన్ సేమమె, సీరికిన్ ముదమె సాత్యక్యాది తత్సోదరుల్

పరిణామంబున నున్నవారె, శుకుడున్ ప్రద్యుమ్నుడున్, సాంబుడున్

తరుడున్ మోదముతో జెలంగుదురే, యోధ శ్రేణికిన్ లెస్సయే

తరుణీ సంఘము సంతసంబొదవ నిత్యశ్రీల వర్తిల్లునే                చి.భా. VI-53.

ఈ పద్యం ‘బావా ఎప్పడు వచ్చితీవు’లో తొంగి చూస్తుంది.

ముదమేయత్తకు, ధర్మరాజునకు సమ్మోదంటె, భీముండు స

మ్మద లీలన్ విహరించునే, కుశలమ మత్ర్పాణమై, పొల్చునా

త్రిదశాధీశ్వర సూతికిన్, నకులుడుం బ్రీతాత్ముడే, సౌఖ్య సం

పదబాంచాలి మెలంగునే, పరిజనుల్ భవ్యాత్ములే యెప్పుడున్   చి.భా. VI-102

అన్న పద్యం

ధర్మపరావతారుడగు ధర్మజుడున్నె ప్రమోదియై, గదా

మర్మ విదుండు భీమునకు మంగలమే కదా, సేమమౌనె స

త్కార్ముకపాణి పార్థునకు, ధన్యసురూప విలాసులాకవల్

నిర్మల సౌఖ్యపాత్రులే, నీరజలోచన కృష్ణకేరునే!

అన్న చిలకమర్తి వారి (గయోపాఖ్యాన) పద్యాన్ని జ్ఞాపకం చేస్తోంది. సహదేవుడు ఎదురుగా ఉన్నాడు, కనుక నకులుని మాత్రము సేమమడిగినాడు. పైగా అత్త కుంతి కుశలం అధికంగా ధర్మన్నలో కనబడుతుంది. “కౌరవ బలము నుగ్రత – 1-18 అన్న ధర్మన్న పద్యము “ధార్త రాష్ట్రులు వృకోదరు నీసుమై జంప విషబోఝనంబు పెట్టునాడు…” అన్న చిలకమర్తి వారి పద్యము ఒకే ఎత్తుగడ, ఒకే ఛందము (సీసము) ఒకే భావముతో (కృష్ణాధిక్యతను గుర్తుచేస్తూ) సాగుతాయి. “మనుజాధీశుల జెప్పనేల…. (V-191), ఏమి చేయువాడనిట్టి …. (V-200), నిటలాక్షుండిపుడెత్తి వచ్చినను రానీ వంటి గయోపాఖ్యాన పద్యాలతో సంవదిస్తాయి. ఘట్టాలకు ఘట్టాలు సంవదించడం విశేషం.

మధ్యయుగాల్లో విఖ్యాతుడై, కవిత్వ విశేషాలతో, ప్రతిభాయుత ప్రయోగాలతో ధన్యుడైన ధర్మనకు తెలుగు సాహిత్య చరిత్రలో రావల్సినంత ఖ్యాతి రాలేదన్నది వాస్తవం.

శతలేఖిన్యవధాన పద్య రచనా సంధా సురత్రాణ చి

హ్నితనామా! చరిగొండ ధర్మసుకవీ! నీ వాగ్విలాసంబులా

శితికంఠోజ్జ్వల జూటకోటరకుటీ శీతాంశురేఖ సుధా

న్విత గంగా కనకాబ్జ నిర్భర రసావిర్భూత మాధుర్యముల్!

• డా|| సంగనభట్ల నర్సయ్య