ఇంద్రధనుస్సు

డా: లింగంనేని మహేష్ కుమార్ ఎం.ఇ.,పిహెచ్.డి., 27-10-1966 న కృష్ణాజిల్లా, గుడివాడ లో జన్మించారు.
తల్లి: లింగంనేని సుజాత. రచయిత్రి.
తండ్రి: డా: లింగంనేని బసవ శంకర రావు ఎం.ఏ.,పిహెచ్.డి., తెలుగు విశ్రాంతాచార్యులు, రాజధాని కళాశాల, చెన్నై.

మహేష్ కుమార్ తండ్రి లింగంనేని బసవ శంకర రావు 1968 జూలై ఒకటవ తేదీన మద్రాసు రాజధాని కళాశాలలో, తెలుగు విభాగంలో అసిస్టెంట్ ప్రొఫెసర్ గా ఉద్యోగం లో చేరారు. అప్పటికి మహేష్ కుమార్ కి మాటలు రావు.

మహేష్ కుమార్ కి ఇంట్లో అమ్మ నాన్నలు తెలుగు మాట్లాడడం నేర్పించారు. వాళ్లింట్లోనే ఉన్న తమిళ పిల్లలతో ఆడుకుంటూ మహేష్ కుమార్ తమిళం కూడా నేర్చుకున్నాడు.
మహేష్ కుమార్, ఎల్.కె.జి, యు.కె.జి.లలో ఇంగ్లీష్, తమిళం,హిందీ మూడు భాషలు నేర్చుకున్నాడు.

హైస్కూల్లో చదువుకునే రోజుల్లోనే విద్యార్థుల విభాగంలో డైరెక్టర్ అయ్యాడు.
రామ కృష్ణ మఠం వాళ్ళు స్కూలు పిల్లలకు నడిపిన వక్తృత్వపు పోటీలో ఫస్ట్ ప్రైజ్ అందుకున్నాడు.

మహేష్ కుమార్ తండ్రికి స్నేహితుడైన వి.ఏ.కె.రంగారావు గారి సాన్నిహిత్యంలో, ధనంజయన్ దంపతుల వద్ద భరత నాట్యం అభ్యసించాడు.

మహేష్ కుమార్ హిందూ హైయ్యర్ సెకండరీ స్కూల్ లో చదువు ముగించాడు. 1984 లో బెంగళూరు రామయ్య ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ లో మెకానికల్ ఇంజనీరింగ్ లో చేరి, చదివి, 1989 లో పాసయ్యారు.

మెటల్ కాస్టింగ్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ డిగ్రీ ,విశ్వేశ్వరయ్య కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్, బెంగళూరు యూనివర్సిటీలో 1991 లో పొందారు.

1994 లో గుంటూరు వాస్తవ్యులైన డా: జ్యోతి, డా: చల్లపల్లి కామప్రసాదు గారల కుమార్తె స్రవంతితో వివాహం జరిగింది. స్రవంతి ఎం.ఏ. మాస్ కమ్యూనికేషన్ చదివి,సీనియర్ డిప్యూటీ ఎడిటర్ గా, బిజినెస్ లైన్ చెన్నైలో ఉద్యోగించారు. ప్రస్తుతం రైటర్ & ఎడిటర్ గా ఉన్నారు.

మహేష్ కుమార్ అన్నా యూనివర్సిటీలో మెకానికల్ ఇంజనీరింగ్ లో డీప్ డ్రాయింగ్ లో పిహెచ్.డి. సాధించారు.

మహేష్ కుమార్ బెంగుళూరు, హోసూరులో ఇంజినీరింగ్ కాలేజీలో లెక్చరర్ గా చేసి, సెయింట్ పీటర్స్ ఇంజనీరింగ్ కాలేజీలో 1995 నుండి 2007 వరకు అసిస్టెంట్ ప్రొఫెసరు తర్వాత, ప్రొఫెసరు &,హెడ్ ఆఫ్ ది డిపార్ట్మెంట్ గా ఉద్యోగం చేశారు.

2007 నుండి 2010వరకు మహేష్ కుమార్ FOMRA ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ టెక్నాలజీ లో ప్రిన్సిపాల్ గా పని చేశారు. అన్నా యూనివర్సిటీ లోని మెకానికల్ ఇంజినీరింగ్ విభాగంలో ఒక సెమిస్టర్ విజిటింగ్ ప్రొఫెసరుగా ఉన్నారు.

ప్రస్తుతం మహేష్ కుమార్ సెయింట్ పీటర్స్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ హయ్యర్ ఎడ్యుకేషన్ & రీసెర్చ్ లో 2011 వ సంవత్సరం నుండి డైరెక్టర్ ఆఫ్ అకడమిక్ గా,రిజిస్ట్రార్ గా ఉన్నారు.

మహేష్ కుమార్ రీసెర్చ్ విభాగంలో పని చేస్తూ 25 పేపర్లు సబ్మిట్ చేశారు. ఆయన పిహెచ్.డి. స్కాలర్స్ కు తన సహాయ సహకారాలు అందిస్తున్నారు. మహేష్ కుమార్ దగ్గర ఒకరు పిహెచ్.డి. పట్టా కూడా పొందారు.

మహేష్ కుమార్ ఇండియన్ సొసైటీ ఫర్ టెక్నికల్ ఎడ్యుకేషన్ లో సభ్యులుగా ఉన్నారు.
ఇండియన్ ఇన్స్టిట్యూట్ ఆఫ్ ప్రొడక్షన్ ఇంజనీర్స్, తమిళ నాడు సెంటర్ కు సెక్రెటరీగా ఉన్నారు.
F I C C I ఎడ్యుకేషన్ ప్యానెల్ లో సభ్యులుగా ఉన్నారు. వీరు STEP and Business incubator పాలక మండలిలో సభ్యులుగా ఉన్నారు.

మహేష్ కుమార్ కు విద్యతో పాటు ఫైన్ ఆర్ట్స్ లో కూడా ఆసక్తి మెండు. అందులో ముఖ్యంగా భరత నాట్యం అంటే చాలా ఇష్టం. చెన్నై లో జరిగే భరత నాట్యం ప్రోగ్రాంలకు వెళ్ళి, చూసి వాటిని గురించి ఇండియన్ ఎక్స్ ప్రెస్, ఫైనాన్సియల్ ఎక్స్ ప్రెస్ లో రివ్యూలు వ్రాసేవారు.

తిరుపతి పక్కనే ఉన్న శ్రీనివాస మంగాపురంలో, మహేష్ కుమార్, వాళ్ళ మామ వి.ఏ. కె. రంగారావు గారి తో కలిసి గత 21 సంవత్సరాలు, ఆషాఢ శుద్ధ సప్తమి నాడు, నృత్య నివేదన చేశారు. వార్ధక్య కారణంగా వి. ఏ. కె. రంగారావుగారు, నృత్యనివేదన చేయడం నిలిపివేశారు. గత పది సంవత్సరాలుగా
మహేష్ కుమార్ ఒక్కరే నృత్యనివేదన చేస్తున్నారు.

అంతే కాదు. కార్వేటి నగరం వేణు గోపాలస్వామి దేవాలయంలో, మామ వి.ఏ.కె.రంగారావుతో కలిసి కృష్ణ జయంతి నాడు 20 సంవత్సరాలు నృత్య నివేదన చేశారు. గత పది సంవత్సరాలుగా మహేష్ కుమార్ ఒక్కరే నృత్యనివేదన చేస్తున్నారు.

ఈ నెల పదహారో తేదీన జరిగిన నృత్య నివేదన శ్రీ వెంకటేశ్వర భక్తి ఛానెల్ లో రాత్రి ఎనిమిది గంటల నుండి తొమ్మిది గంటల వరకు ప్రసారం చేశారు.

తెలంగాణకు చెందిన జానపద కళారూపాయల్లో ఒకటి ఈ చెరియాల్ చిత్రలేఖనం.వరంగల్ జిల్లాలోని ‘చేర్యాల’ ప్రాంతంలో పురుడు పోసుకుందీకళ . దీనినే ‘నకాశి ‘కళ అని కూడా పిలుస్తారు.

పురానేతిహాసాలను కథాంశాలుగా తీసుకొని అల్లిక రూపంలో జానపద సాంప్రదాయ రీతుల్లో రూపొందిస్తారు. గతంలో ఆసియా ఖండపు సాంప్రదాయకళా రూపాలలో ఒకటిగా ప్రఖ్యాతి పొంది భారతదేశం అంతటా విస్తరించినప్పటికీ’ ఇప్పుడు చేర్యాల’ ప్రాంతంలో మాత్రమే కొంత మనుగడలో ఉంది. .

గతంలో ఫిల్మ్ లేదా కామిక్ స్ట్రిప్స్ లలా ఉండేవి .పురానేతిహాసాలు, స్థానిక అంశాలే ప్రధాన కథా వస్తువులుగా చేసుకొని కథలు అల్లుతారు. ఈ కళారూపానికి శాసనాధారాలు కూడా ఉన్నట్లు దాఖలాలు కనిపిస్తాయి. కొందరు కళాకారులు ఇప్పటికీ ఈ వృత్తినే కొనసాగిస్తున్నారు.

ఈచిత్రాలలో బ్యాక్ గ్ర్రౌండ్ గా ఎరుపు రంగును వాడుతారు . గతంలో ఈ సాంప్రదాయ చిత్రపటాల తయారీలో సహజ రంగుల కోసం తెలుపు రంగును సముద్రపు గవ్వల నుండి , దీపపు మసి నుండి నలుపును, స్వచ్ఛమైన పసుపు నుండి పసుపు రంగును సేకరించి ఇలా సహజ రంగులనే వాడేవారు. నేడు ఆ రంగుల వాడకం తగ్గించి సింథటిక్ కాన్వాస్ పై కృత్రిమ రంగుల మేళవింపులతో చిత్రిస్తున్నారు. ఈ ప్రదర్శన ముఖ్యోద్దేశం మాత్రం స్థానిక కథలు , వీర గాథలు వారివారి సాంప్రదాయాలను ఆధారంగా చేసుకుని ప్రదర్శింపబడేవే.

ఈ కళ స్థానిక కథాంశాల్ని ప్రభావితం చేసేదిగా ప్రసిద్ధిగాంచింది .ఆయా ప్రాంతాల ఆచార వ్యవహారాలు, సంస్కృతీ సాంప్రదాయాలు, భిన్నమైన శైలుల్ని ప్రతిబింబించేలా పట చిత్రాలు ప్రదర్శిస్తారు .ఆధునిక సమాజంలో ఎలక్ట్రానిక్ మీడియా, కంప్యూటర్, సినిమా రంగాలు ముందంజలో ఉండడంతో ఈ
నకాశి కళ దాదాపుగా అంతరించిపోయిందనే చెప్పాలి. భారతదేశం అంతటా విస్తరించినప్పటికీ ప్రస్తుతం మాత్రం వరంగల్ జిల్లా చేర్యాల ప్రాంతానికే పరిమితమైపోయింది దాంతో ‘చేర్యాల (స్క్రో ల్స్ ) చిత్రపటాలు ‘అనే పేరుతో మాత్రమే మనుగడలో ఉంది.
స్థానిక వృత్తుల నేపథ్యంతోనే ప్రదర్శించేవారు. ఎరుపు రంగును బ్యాక్ గ్రౌండ్ గా చేసుకుని పూలు తీగలతో చిత్రిస్తారు. ఈ కళారూపానికి 400 సంవత్సరాల చరిత్ర కలిగి ఉందని, హిందూ, జైన, బౌద్ధ గ్రంథాలలో సైతం ప్రస్తావించిన దాఖలాలు ఉన్నాయి.

ఈ నకాశి కళాకారులు సంచార జీవనం సాగిస్తూ ప్రదర్శించేవారు. ఈమధ్య కాలంలో పురాణాలలోని పొడవైన కథల్ని కుదించి చిత్రిస్తున్నారు. ( పోషకులు లేకపోవడమే ప్రధాన కారణం) చిన్నగా నిడివి తగ్గించి చిత్రించడంవల్ల వీటిని ఫ్రేములలో
భద్రపర్చుకోవడానికి అనుకూలంగా ఉంటాయి.
ఈ నకాశి కళ చిత్రీకరణకోసం ఖాదీ కాన్వాసుకు ఆకృతినిచ్చి ప్రదర్శనకు సమాయత్తం చేయాలంటే ఎంతో శ్రమించాల్సి వస్తుంది .పత్తి (దూది), బియ్యపు పిండి ,సుద్దమట్టి మిశ్రమాన్ని కలిపి, ఉడికించి చింతగింజల పేస్టు, జిగురు (బంక) కలిపిన మిశ్రమాన్ని మూడుసార్లు వరుసగా ఆరబెడుతూ అప్లై చేసిన పిదప కాన్వాస్ తయారవుతుంది. వీటికోసం వాడే బ్రష్ లకు’ ఉడుత’ల వెంట్రుకలను వాడుతారు బొమ్మలను కొబ్బరి చిప్పలు ,రంపకు చెక్క పొడి, చింతపండు పేస్టుతో తయారు చేస్తారు .కళాకారులు తమతమ నైపుణ్యాల్ని జోడించి చక్కని రూపాన్నిస్తారు. ఈ కళాకారులు రూపొందించిన పెయింటింగ్స్ లోని అంశాలు స్థానిక కథాంశాలు కాబట్టి గ్రామీణ జీవన విధానం ,పండుగలు, పంటచేలు, శ్రామిక జీవన సౌందర్యానికి నృత్య, గీతాలు జోడించి హృద్యంగా చిత్రిస్తారు. చాలా సులభంగా అర్థమౌతాయి కూడా.

మూడు అడుగుల వెడల్పు అరవై అడుగుల పొడవుతో బొమ్మలు గీస్తారు. స్ట్రోల్స్ లో నలభై నుండి యాభై ప్యానెల్స్ ఉంటాయి. ప్రతి ప్యానెల్లో ఒక కథాంశంతో కొంత భాగపు వర్ణన ఉంటుంది .ఆర్యుల రాకకు పూర్వం నుండి ఉన్న తొలి చిత్రలేఖన కళారూపాలలో ఒకటి ఈ ‘నకాశి ‘కళారూపం అంటూ స్మితా గుప్తా తన ‘ఇండియన్ ఫోక్ అండ్ ట్రైబల్ పెయింట్స్ ‘ అనే పుస్తకంలో పేర్కొన్నారు.

కీ. శే. డా. కొండపల్లి శేషగిరిరావు గారు1954 లోనే ఈ కళారూపాన్ని వెలుగులోనికి తెచ్చారు. స్థానిక కళాకారులను హైదరాబాదుకు తీసుకుని వచ్చి పరిచయం చేసారు. శ్రీ సురవరం ప్రతాపరెడ్డి ( శ్రీ పొట్టిశ్రీరాములు) తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం లో ఈ నకాశి కళపై పత్ర సమర్పణ
కూడా చేసారు.

‘ Heart For Art’ అనే యన్. జి. ఓ. సంస్థ సహకారంతో గోవాలో చెరియాల్ చిత్రలేఖన కళపై నిర్వహించిన వర్క్ షాప్ లో , రాష్ట్ర ప్రభుత్వ అవార్డు గ్రహీతలైన డి నాగేశ్వర్ పద్మ దంపతుల కుమారుడు డి .సాయి కిరణ్ వర్మ మాట్లాడుతూ తాను తల్లిదండ్రుల వద్ద కులవిద్యను అభ్యసించానని , మేము కేవలం చిత్రకారులం మాత్రమే కానీ స్ట్రోల్ అంటే పాట చిత్రించేటప్పుడు ఇతరుల మార్గ నిర్దేశకత్వంలో పనిచేస్తామంటూ వివరించారు.

1976లో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఈ చెరియాల్ పెయింటింగ్ ను హస్తకళగా గుర్తించగా, 2008లో మేధాసంపత్తి హక్కుల రక్షణ హోదా కల్పించింది.
2016లో లండన్ లోని యస్. ఓ. ఏ. యస్. విశ్వవిద్యాలయం నుండి చెరియాల్ కళపై డాక్టరేట్ చేసిన అనాయిస్ ‘డాక్టర్ ఫోన్సెకా’ మాట్లాడుతూ ఈ కళారూపం అంతరించిపోకుండా ఉండాలంటే ‘సాంస్కృతిక వారసత్వం’ అవసరమంటూ పేర్కొన్నారు.

దాదాపుగా అంతరించిపోయిన ఈ నకాశి కళారూపానికి జవసత్వాలు నింపాలనే తాపత్రయంతో ఇంకా కొన్ని నకాశి కుటుంబాలు (ముఖ్యంగా వనజ, గణేష్ దంపతులు)శ్రమిస్తున్నాయి. వివిధ వర్క్ షాప్ లలో పాల్గొంటూ ఈ కళపై అవగాహన కల్పించే పనిలో ఉన్నాయి.
ఆధునిక యుగంలో కంప్యూటర్, మీడియా కారణంగా ఆదరణ కరువైంది . అంతరించిపోతున్నఈ కళారూపాన్ని ఆదరించాల్సింది ప్రభుత్వాలే .వివిధ ప్రదర్శనలు నిర్వహించడం, కళారూపాల ఉత్పత్తులకు మార్కెటింగ్ సదుపాయం కల్పిస్తూ ప్రోత్సహిస్తే ఈ తెలంగాణ వారసత్వ కళాసంపద మరింత మెరుగై, ప్రపంచానికి చేరువై పది కాలాలపాటు మనగలుగుతుందని ఆశిద్దాం.

ఆయన వృత్తి ప్రవృత్తి పూర్తిగా భిన్నం! ఒక యువ శాస్త్రవేత్త గా ఎదిగి దేశాలు పర్యటించిన ఆయన శ్రీ రామబ్రహ్మంగారు.చదివిన చదువుకి ఆయన సంగీత సాహిత్య అభిరుచికి ఏమాత్రం సంబంధం లేదు.కానీ ఆరెంటిలోనూ రాణించారు.
28.8.1960లోతూర్పుగోదావరిజిల్లాలోని శ్రీకృష్ణ పట్టణంలో ప్రభవించిన ఆయన ఆధ్యాత్మిక రంగంలో తన అంతిమ శ్వాస దాకా గడిపిన ధన్య జీవి.ఆంధ్రాయూనివర్శిటీలో B.E. ఖర్గపూర్ IIT లో M.Tech చదివిన ప్రతిభాశాలి. ఇస్రో లో సైంటిస్ట్ గా తొలిసారి జాబ్ లో చేరారు.IISC బెంగుళూర్ లో ఎలక్ట్రానిక్స్ లో PHD చేశారు.16 ఏళ్లు ఇస్రోలో ఆపై పలు ప్రైవేట్ సంస్థల్లో ఉన్నత పదవులు అలంకరించారు.2019 లో ఇద్దరు పిల్లల బాధ్యత తీరాక ఆధ్యాత్మిక రంగంలోప్రవేశించటం పూర్వజన్మ అలరించాయి సుకృతం.2016 నుంచి తనదైన శైలిలో భక్తి పాటలు తెలుగు సంస్కృతంలో రాసి గాయనీ మణుల చేత పాడించారు అవి యూట్యూబ్ లో చాలా మందిని అలరించాయి

54వ ఏటనే అమ్మవారిని స్తుతిస్తూ ఆయన రాసిన భక్తిపాటలు జనాల్ని ఉర్రూతలూగించాయి.తూ.గో.జిల్లా వెదురుపాకలో విజయదుర్గాపీఠం గురువు గారి ఆశీస్సులు స్ఫూర్తితో ఆయన లో కవిత భక్తిధారలుగా ఎగిసి పాటలరూపంలో ప్రజాహృదయాల్లో చొచ్చుకుపోయింది. ఎలాంటి భేషజం గర్వం లేకుండ తరతమభేదం చూపకుండా తోచిన అడిగిన సాయంజేసిన దొడ్డ బుద్ధి ఆయనది.
భగవద్గీత సారాన్ని వంట బట్టించుకున్నారు.ఇలా ఇంటాబైట మంచిపేరు సంపాదించిన ఆయన కాలంచేసి 9నెలలైంది.కానీ ఆయన రాసిన భక్తిపాటలు అజరామరాలు.ఆయన బెంగుళూర్ లోనే స్థిరపడినా మాతృభాష ను సంగీతాన్ని ప్రేమించిన వ్యక్తిగా నిల్చిపోయారు

       హిందువులు జీవితంలో ఒక్కసారైనా చేసుకోవాలనుకున్న యాత్రలలో, అతి ముఖ్యమైనది  ఛోటా చార్ థామ్ (హిమాలయన్ చార్ థామ్) యాత్ర ఒకటి. ఇందులో హిమాలయ పర్వతశ్రేణులలో వుండే బదరీనాథ్, కేదారనాథ్, గంగోత్రి, యమునోత్రి ఆలయ దర్శనాలుంటాయి. అక్షయ తృతీయ నుండి, దీపావళి వరకు (ఆరు నెలలు) మాత్రమే ఈ చార్ థామ్ యాత్ర తెరిచి ఉంటుంది. మిగిలిన ఆరునెలలు, మంచుతో కప్పబడి, ఆ ప్రాంతం ఆవాసయోగ్యంగా ఉండదు.
       [ఆదిశంకరాచార్యుల వారి చార్ థామ్ అంటే నాలుగు దిక్కులా ఉండే నాలుగు థామాల దర్శనం: అవి తూర్పున పూరీ (జగన్నాథ్), దక్షిణాన రామేశ్వరం (రామనాథేశ్వర్), పశ్చిమాన ద్వారక (శ్రీకృష్ణ), ఉత్తరాన బదరి (బదరీనాథ్)].

      ఈ యాత్రలో ఎక్కువ భాగం తలెత్తి చూడలేనంత ఎత్తులో మహోన్నతమైన మంచు శిఖరాలు. గలగల పారుతున్న హిమనదులు. త్రోవ పొడవునా ప్రకృతి రమణీయ దృశ్యాలే. ఎంత చూసినా తనివి తీరని అందం ఈ యాత్ర ప్రత్యేకం. త్రోవ పొడవునా, ఒకవైపు మహోన్నత పర్వతాలు. ఇంకొక వైపు, ఒళ్ళు జలదరింపజేసే లోయలు. కళ్ళను కట్టిపడేసే పచ్చదనం. పాము మెలికల్లా తిరుగుతున్న రహదారుల సొబగులు. ఒళ్లంతా కళ్ళు చేసుకుని చూస్తున్నా తరగని అనుభూతినిస్తాయి. ఆ అనుభూతులను మనసు పొరల్లో నిక్షిప్తం చేసుకోవాలే తప్పించి, కెమెరా కళ్ళకు కూడా పూర్తిగా అందవవి.
         ఈ యాత్ర, యెన్నో సవాళ్లతో కూడుకొని వుంటుంది. ప్రతికూల పరిస్థితులు వుంటాయని తెలిసీ, ఒక్కోసారి ప్రాణాలకు ముప్పు వాటిల్లే ప్రమాదముంటుందని తెలిసీ, యాత్రలో అనుక్షణమెదురయ్యే సవాళ్లను తట్టుకుంటూ, యీ యాత్ర చెయ్యడానికి సంకల్పిస్తారు భక్తులు.  ఏ నిమిషంలో వాతావరణం మారిపోతుందో… కొండచరియలే విరిగి పడతాయో, కుండపోత వర్షమే కురుస్తుందో, మంచు తుఫానే ముంచుతుందో… ప్రకృతి ఏ రకమైన బీభత్సాన్ని సృష్టిస్తుందో చెప్పలేని పరిస్థితుంటుంది. అందుకని మన చేతిసంచిలో అవసరమైన అన్ని రకాల మందులు, మంచినీళ్లు, శక్తినిచ్చే ఆహార పదార్థాలు, చలికి ఆగే దుస్తులు వుంచుకోవాలి. మార్గమధ్యంలో అవరోధమేర్పడితే, ముందుకు వెనుకకు వెళ్ళలేని పరిస్థితి, చాలా గంటలు రోడ్డుమీదే వుండాల్సిన పరిస్థితి కూడా రావచ్చు. అందుకని ముందు జాగ్రత్తలన్నీ తీసుకొని మానసికంగా సంసిద్ధమై వుండాలి.
       ఎప్పుడెప్పుడా అని యెదురుచూస్తున్న మా చార్ థామ్ ప్రయాణం (ముందుగా రిజిస్ట్రేషన్ చేయించుకోవాలి) మే 29న (2024), ఫ్లైట్లో ఢిల్లీ చేరుకోవడంతో మొదలైంది. ఢిల్లీనుండి బస్సులో, రాత్రికి హరిద్వార్ చేరుకున్నాం. 30వ తేదీన, ఉదయాన్నే లేచి హరిద్వార్ లో గంగానది దర్శనం చేసుకుని, బార్కోట్ కు ప్రయాణమయ్యాం. బార్కోట్ చేరుకునే మార్గమధ్యంలో వెహికల్ పర్మిట్ తీసుకోవాలి.
31st May: బార్కోట్ -యమునోత్రి- బార్కోట్ 
       బార్కోట్ నుండి 46 కిమీ దూరంలో వున్న యమునోత్రి జన్మప్రదేశం కాళింది పర్వతం. గంగానదికి అతి పెద్ద ఉపనది. మీదకు వెళ్లడానికి, నడకకు ఆరు గంటలు, గుర్రంమీద రెండు గంటలు పడుతుంది. వాలు తక్కువగా వుండి, యెత్తుగా వుంటుంది. అందుకని నడవడం కష్టం. ఇరుకైన దారి. దానికి తోడు పోనీల వాళ్ళు, డోలీల వాళ్ళు మనల్ని తోసేస్తూ వుంటారు. ఆలయంలో ప్రధాన మూర్తి యమునా దేవి. ఆమె వాహనం తాబేలు. యమునకు ఇరుప్రక్కల గంగ, సరస్వతి వుంటారు.
          అతి ఆశ్చర్యకరమైన విషయమేమిటంటే, ఒక ప్రక్క మంచు పర్వతాలు.,.. ఆ మంచు కరిగి, జలమై, నదాలుగా మారి, మనకి అడుగుల దూరంలో ప్రవహిస్తూ ఉంటుంది. ఆ నీటిలో చెయ్యి పెడితే జిల్లుమని, వేళ్లు కొంకర్లు పోతూ ఉంటాయి. ఆ శీతల నదాలకు చేరువలోనే, వేడి పొగలను వెలువరిస్తూ,  వేడి నీటిబుగ్గలుంటాయి. ఈ ఆలయ ప్రాంతంలో కూడా రెండు వేడినీటి బుగ్గలున్నాయి. ఒకటి ఆలయం కుడివైపున ఉంటే, ఇంకొకటి ఆలయం బయట ఉన్న సూర్యదేవాలయం దగ్గర ఉష్ణకుండం పేరుతో ఉంటుంది. ఇందులో బియ్యం మూట కట్టి ఐదు నిమిషాలుంచితే ఉడికిపోతుంది. దీని ప్రక్కన యమశిల వుంటుంది. అక్కడ సంకల్పం చెప్పించుకుంటారు. (యమున సోదరుడు యముడు). సూర్యదేవుని పిల్లలే యమున, యముడు.

      యమునోత్రి దర్శనమయ్యాక, ఉత్తర కాశి చేరుకోవాలి. కాని ఆలస్యమైనందున బార్కోట్ లోనే రెండవ రాత్రి కూడా వుండవలసి వచ్చింది.
        మేమున్న హోటల్ నుండి చూస్తే, ఎంతసేపు చూసినా అలానే ఉండిపోవాలనిపిస్తుంది. అందమైన లతలతో, పువ్వులతో అల్లుకున్న పచ్చని వృక్షాలు. ఎటు చూసినా పచ్చని కొండలే! వాటిమధ్య అక్కడక్కడ హోటల్స్, కంటికింపైన వర్ణాలతో.
        హిమాలయాలలో ఆలస్యంగా సూర్యాస్తమయం అవుతుంది. స్వచ్ఛమైన నీలి రంగులో ఆకాశం. ఆ నీలి రంగును ఆక్రమిస్తూ, అస్తమిస్తున్న భానుని కిరణాలు, ఆకాశాన్ని సింధుర వర్ణంలో మెరిపిస్తూ… ఏ చిత్రకారుడో చిత్రాన్ని గీసి ఇక్కడ మర్చిపోయాడేమోనని, చూస్తూ అలా మైమరచిపోతాం.
1st June: బార్కోట్-గంగోత్రి- పిపాల్ కోటి
      వేకువనే గంగోత్రికి బస్సులో బయలుదేరాం. త్రోవలో మెడికల్ కేంపుంది. ప్రకృతి అందాలను తిలకిస్తూ, కొండల మధ్య పయనిస్తూ, అడవులను దాటుకుంటూ, మధ్యాహ్నం రెండు గంటలకు గంగోత్రి చేరుకున్నాం.
      గంగోత్రికి వెళ్లే త్రోవలో అక్కడక్కడా చిన్న చిన్న గ్రామాలు, ఆర్మీ బేస్ లు, పవర్ ప్రాజెక్టులు కనిపిస్తాయి. త్రోవ కిరువైపులా పూలతో కూడిన పొదలు, చిన్న చిన్న చెట్లు. ప్రయాణం భారమనిపించదు. పగలు ఎండ చాలా తీక్షణంగా ఉంటుంది. ప్రయాణమంతా ఘాట్ రోడ్డే కాబట్టి, బస్సులో ఏసీ వెయ్యరు. లోపల మనకి కాస్త వేడిగా ఉన్నా, క్రిందకి దిగేటప్పటికి చల్లగా ఉంటుంది. వెళ్తున్న కొద్దీ, ఉష్ణోగ్రతలో మార్పు స్పష్టంగా తెలుస్తుంది మనకు.
     గంగోత్రిలో మన యాత్రా రిజిస్ట్రేషన్ ను చెక్ చేసి, ముందుకు పంపిస్తారు. వెహికల్ పార్క్ చేసి, కొంత దూరం నడవాల్సింటుంది. వీల్ చైర్స్ వుంటాయి. త్రోవలో షాపులున్నాయి.
         గంగోత్రి ఆలయం పాలరాతి నిర్మితం. గంగామాతను ఎంతసేపు చూసినా చూడాలనే అనిపిస్తుంది. కరుణతో నిండిన ఆ కళ్ళు, మనపై ఆశీస్సుల వర్షాన్ని కురిపిస్తాయి. ఇక్కడ గంగను భగీరథి అంటారు. దేవప్రయాగలో, అలకానందతో కలిసాక గంగ అవుతుంది. అక్షయతృతీయ నుండి దీపావళి వరకు మాత్రమే ఆలయం తెరిచివుంటుంది. ఆ తర్వాత, హర్షిల్ పట్టణానికి దగ్గర ముఖ్బా గ్రామంలో, గంగామాత పూజలందుకుంటుంది. ఆలయంలో అన్నపూర్ణ, సరస్వతి, లక్ష్మీదేవి, ఆదిశంకర, భగీరథ విగ్రహాలున్నాయి.

        ఆలయం బయట శివాలయం, హనుమాన్ ఆలయం వున్నాయి. మెట్లు దిగి క్రిందకు వెళ్తే, భగీరథ శిల వుంది. ఈ శిల నుండి నీళ్ళు వస్తూనేవున్నాయి. ఇక్కడ భగీరథుని విగ్రహం కూడా వుంది. కొంచెం ముందుకెళితే, పరవళ్ళు తొక్కుతూ, ధవళ వర్ణంలో, ఉదృతంగా గంగ. ఉరవడి శబ్దం వింటూనే మనసు పులకించిపోతుంది. గంగా స్నానం చేయాలని వున్నా, స్నానం మాట దేవుడెరుగు, గంగను ముట్టుకుంటేనే వేళ్ళు కొంకర్లు పోతున్నాయి. ఇక్కడికి 19 కిలోమీటర్ల దూరంలో, గంగానది పుట్టిన స్థలం గోముఖం వుంటుంది. అక్కడికి వెళ్లడానికి రోజుకి 150 టికెట్లు మాత్రమే యిస్తారు. ట్రెక్కింగ్ చాలా కష్టం.
     గంగా ప్రవాహపు హోరుమంటున్న శబ్దం వింటుంటే మనసు పరవశించిపోతుంది. ఆ తల్లి పరవళ్ళను తిలకిస్తుంటే తనువు పులకాంకితమౌతుంది. వేళ్ళు కొంకర్లు పోతున్నా, గంగమ్మ తల్లిని ముట్టుకోకుండా ఉండలేకపోతున్నాం. అంతటి శీతల వాతావరణంలో కూడా అక్కడ నుండి కదలాలనిపించడం లేదు. గంగోత్రి నుండి కదలాలని లేకపోయినా, మారే శీతోష్ణ పరిస్థితులను జ్ఞప్తి పెట్టుకొని బలవంతంగా బయలుదేరాం. ఎంత తొందరగా, అక్కడినుండి బయటపడితే అంత మంచిది.
            కొండ చరియలు విరిగిపడినా, మంచు తుఫాను కురిసినా, కొండల మధ్య చిక్కుకుపోతాం. ఎటూ వెళ్లేందుకు వీలుండదు. బార్కోట్ నుండి బయలుదేరినప్పుడు వేడిగా వుంటే… ప్రయాణం సాగేకొద్దీ చల్లగా వుంటుంది. మధ్యాహ్నం తర్వాత ఆ చల్లదనం ఎక్కువవుతుంది. మార్గమధ్యంలో వుండిపోవాల్సి వస్తే, చలికి గడ్డకట్టుకుపోతాం. అందుకని మనతోపాటు అత్యవసర మందులు, బలాన్ని, శక్తినిచ్చే ఆహార పదార్థాలు, స్వెటర్, షాల్ వంటి వాటిని తప్పనిసరిగా తీసుకెళ్లాలి. ఎప్పుడు యెక్కడ, యే అవసరం పడుతుందో చెప్పలేం. ఈ రాత్రికి మేం ఉత్తరకాశి చేరుకోవాలి. కాని సమయాభావం వలన మార్గమధ్యంలో, పిపాల్ కోటిలో బస చెయ్యాల్సి వచ్చింది.
2-6-24: పిపాల్ కోటి – ఉత్తరకాశి – సీతాపూర్
ఉదయాన్నే పిపాల్ కోటి నుండి బయలుదేరి, ఉత్తర కాశీ చేరుకొని, అక్కడ కాశీ విశ్వనాధేశ్వర స్వామి ఆలయాన్ని దర్శించుకుని, రాత్రికి సీతాపూర్ చేరుకున్నాం.
3-6-24: సీతాపూర్ – గౌరీకుండ్ – కేదారనాథ్
ఉదయం 3 గంటలకే సీతాపూర్ నుండి బయలుదేరి గౌరీకుండ్ మీదుగా కేదారనాథ్ చేరుకొని, కేదారనాథుని దర్శించుకుని, రాత్రికి కేదార్నాథ్లో ఉండి, మరుచటి రోజు గౌరీకుండ్ సీతాపూర్, ఋషికేశ్ ల మీదుగా జోషిమఠ్ చేరుకున్నాం.
          ద్వాదశ జ్యోతిర్లింగాలలో ఐదవదైన కేదారనాథ్, ఉత్తరాఖండ్ లోని, రుద్రప్రయాగ జిల్లాలో, సముద్రమట్టానికి 3,584 మీటర్ల ఎత్తులో, గర్వాల్ కొండల పైభాగంలో వుంటుంది. ఈ గుడిని యెప్పుడు, యెవరు కట్టించారో చారిత్రక ఆధారాలైతే లేవు గాని, ఆదిశంకరాచార్యులు వారు నిర్మించినట్లు విశ్వసిస్తారు. ఇక్కడ కేదారేశ్వరుడు స్వయంభువు.
            పురాణాల ప్రకారం కురుక్షేత్ర యుద్ధానంతరం సగోత్రీకుల హత్యాపాతకం నుండి విముక్తి కోసం, మహాశివుని వెతుకుతూ హిమాలయాలకు వెళ్లిన పాండవులకు దర్శనమివ్వడం యిష్టం లేక, వృషభరూపంలో శివుడు మంచు లోపలికి చొచ్చుకుపోయాడని, అది తెలిసి పాండవులు వృషభం (శివుని) పృష్టభాగాన్ని స్పర్శించి పాపవిముక్తులైనట్లు కథనం. పృష్టభాగం కేదారనాథ్లో వుంటే,  మంచులో కూరుకుపోయిన తలభాగం నేపాల్ లోని, ఖాట్మండులో పశుపతినాధునిగా పూజలందుకుంటున్నట్టు భక్తుల విశ్వాసం.      

           గౌరీకుండ్ నుండి రోడ్డు మార్గం లేదు. కొండల మధ్య ప్రయాణించవలసి వుంటుంది. గౌరీకుండ్ చేరుకోవడానికి వున్న మార్గాల్లో, మేం సీతాపూర్ నుండి చేరుకున్నాం.
               కేదార్ నాథ్ కు  హెలికాప్టర్ సదుపాయమున్నా టికెట్లు దొరకకపోవచ్చు. దొరికినా, మనం వెళ్లే సమయానికి వాతావరణం సరిగ్గా లేకపోతే, హెలికాప్టర్ క్యాన్సిల్ చేస్తారు. ఒక్కోసారి, మరో ఐదు నిమిషాల్లో ల్యాండ్ అవుతామనగా కూడా, హఠాత్తుగా వాతావరణం మారిపోయి, హెలికాప్టర్లు వెనక్కి వచ్చేస్తాయి. టికెట్ బుక్ చేసుకునేటప్పుడే, ఇవన్నీ కూడా దృష్టిలో పెట్టుకోవాలి.
       ప్రీపెయిడ్ పోనీ స్టేషన్ నుండి పోనీలుంటాయి. అక్కడ ఫిక్స్డ్ రేటు ఉంటుంది. నలుగురు మనుషులు మోసే డోలి, ఒక్క మనిషి వీపున మోసే పిట్టూ… వీటికి ప్రీ పెయిడ్ స్టేషన్ ఉండదు. డిమాండ్ బట్టి రేటు మారుతుంది.
       గౌరీకుండ్ నుండి కేదార్ నాథ్ కు నడిచి వెళ్లవచ్చు. (21 కి.మీ.) ప్రయాణంలో చలిని తట్టుకునే దుస్తులు వేసుకొని, సన్ స్క్రీన్ లోషన్, క్యాప్, రెయిన్ కోట్, ఎమర్జెన్సీ మందులు తప్పనిసరిగా వెంట వుంచుకోవాలి. త్రోవంతా రాతి పలకలతో వేసిన మెట్లుంటే, కొన్ని దగ్గర్ల మెట్లు లేకుండానే వుంటుంది. కొండల మధ్య నుండి, కొండలమీద నుండి ప్రయాణముంటుంది. చుట్టూ పచ్చని ప్రకృతి. త్రోవలో అక్కడక్కడా జలపాతాలు.
        వీక్షించాలేగాని, త్రోవంతా కళ్ళను తిప్పుకోనివ్వని ప్రకృతి సోయగాలు. గలగల కదిలే జలపాతాలు, మన పాదాలనంటి ప్రవహిస్తాయి. లోయల్లో నదులు ప్రవహిస్తూ, ముచ్చట గొలుపుతూ ఉంటాయి. అధిరోహించే కొండలు అనంతంగా సాగుతూనే ఉంటాయి. చల్లనిగాలి ముఖానికి స్వాంతన చేకూర్చుతుంటే, ప్రకృతి సోయగాలు మనసును మైమరిపిస్తుంటే, కాళ్లు వాటంత అవే ముందుకు సాగుతాయి.
       హఠాత్తుగా క్లౌడ్ బరస్టై, జలపాతాలు మార్గాన్ని ముంచెత్తే సందర్భాలు, కొండ చరియలు విరిగిపడి, మార్గం మూసుకుపోయే పరిస్థితులు, మంచు తుఫానులు, విపరీతమైన వర్షాలు… యిటువంటి ప్రతికూల పరిస్థితులు యెన్నో ఎదురుకావచ్చు. అటువంటి సందర్భాలలో యాత్రను తాత్కాలికంగా నిలిపివేస్తారు. మన ప్రయాణం యెక్కడైనా ఆగిపోవచ్చు. మానసికంగా సిద్ధపడాలి.
           కేదారేశ్వరుని నిజరూప దర్శనం మధ్యాహ్నం 12 వరకు ఉంటుంది. అప్పుడు స్పర్శ దర్శనం కూడా చేసుకోవచ్చు. 12-2pm మధ్యలో ఆలయాన్ని మూసివేస్తారు. ఆ తర్వాత బంగారు తొడుగుతోనే మనకు స్వామి దర్శనమిస్తారు. ఆలయం ముందు విశాలమైన ప్రాంగణం. ఎదురుగా నందీశ్వరుడు. అక్కడ నుండి చూస్తే, చుట్టూ పచ్చని కొండలతో, మంచు శిఖరాలతో, మంచు కరుగుతుంటే జాలువారే జలపాతాలతో, ప్రకృతి ఆహ్లాదకరంగా వుంటుంది. నీలి రంగులో స్వచ్ఛంగా ఆకాశం. ఆకాశాన్ని చీల్చుకుంటూ తన ప్రతాపాన్ని చూపించే సూర్యుడు. మేఘాలు లేకపోతే, సూర్యకిరణాల తీక్షణత చాలా ఎక్కువగా ఉంటుంది.
           దర్శనమెప్పుడవుతుందా అన్న ఆతృత ఒకవైపు. ఆ పరిసరాలలోనే ఉండిపోవాలనే కాంక్ష ఇంకొక వైపు. భలే చిత్రంగా ఉంటుంది ఆ అనుభూతి. దర్శనమయ్యాక, అక్కడి ప్రకృతిలో లీనమైపోతాం. కదలాలనిపించదు. గాని, మరుక్షణం ఏమౌతుందో ఊహించలేం.
       హఠాత్తుగా మేఘాల విష్పోటనం సంభవించవచ్చు. నదులు పొంగి పొరలవచ్చు కొండ చరియలు విరిగిపడి దారులు మూసుకుపోవచ్చు. మరల మార్గం సుగమమావటానికి ఎంత కాలం పడుతుందో తెలియదు. అందుకని, దర్శనం చేసుకున్నాక, ఆ అనుభూతులను మూట కట్టుకుంటూ, క్రిందకు చేరుకోవడం ఉత్తమం.
         గర్భగుడి ముందున్న మంటపంలో భీముడు, అర్జునుడు, సహదేవుడు, నకులుడు, ద్రౌపది, లక్ష్మీనారాయణుల విగ్రహాలు చిన్న చిన్న గూటిలో వున్నట్టుంటాయి. ఇక్కడ శివుడు లింగాకారంలో కాకుండా, అసమానంగా ఉన్న పెద్ద రాయి ఆకారంలో వుంటారు. పురాణ కథనం ప్రకారం, వృషభపు వెనుక భాగమది. కేదారేశ్వరుని దర్శనం చేసుకుని బయటికొస్తే, అక్కడొక చిన్న ఆలయముంటుంది. అదే అసలైన కేదారేశ్వర ఆలయమంటారు.
        కేదారేశ్వర ఆలయం వెనక భీమశిల వుంటుంది.  2013లో వచ్చిన వరదల్లో కొట్టుకొని వచ్చి, ఆలయానికి వెనక ఉండి వరద ప్రవాహాన్ని రెండు పాయలుగా చీల్చి, ఆలయాన్ని కాపాడిందని… అలాగని అది ఆలయాన్ని కాపాడేంత పెద్ద శిలైతే కాదు. ఆ కొండల మీద అంత పెద్ద శిలలున్న ఆనవాళ్లేమీ కానరాలేదు. అంతవరకు ప్రవాహంతో పాటు కొట్టుకొని వచ్చి, సరిగ్గా ఆలయం వెనకే కాపు కాసినట్టు యెలా వుండిపోయిందన్నది ఆశ్చర్యకరమే?
       ఆలయం వెనక కొండమీద క్షేత్రపాలకుని ఆలయం. దగ్గరలో ఆదిశంకరాచార్యుల వారి ఆలయం కూడా వుంటుంది. ఇక్కడే వారు శివసాన్నిధ్యం చెందారు.
       ఈ చార్ ధామ్ యాత్రలో ప్రయాణమెక్కువగా, దర్శన సమయం తక్కువగా వుంటుంది. అంతా ఘాట్ రోడ్ ప్రయాణమే.  పైకి వెళుతున్న కొద్ది మౌంటైన్ సిక్ నెస్ వచ్చే అవకాశమెక్కువ.
      ప్రయాణమెంత కష్టమనిపించినా, కేదారనాథుని దర్శనం కాగానే, ప్రయాణ బడలిక మాయమై, తనువు పులకితమౌతుంది. దేవదేవుని సన్నిధిలోనే వుండిపోవాలనిపిస్తుంది. ఎన్ని జన్మల భాగ్యమో, సశరీరంగా యీ పవిత్రభూమిపై కాలూనామని తలుచుకోగానే, మనసు అలౌకిక ఆనందాన్ని పొందుతుంది. ఉద్విగ్నతకూ లోనవుతుంది. ఆ మధురక్షణాలను వర్ణించలేం. అనుభవించగలమే తప్ప. అనంతమైన ఆ హిమవత్పర్వతాల మధ్య, ఆలయ సన్నిధిలో నిల్చున్నామన్న భావనే మధురం. ఆ అనుభూతులనన్నిటినీ మదిలో పదిల పరుచుకొని, ఇంకొకసారి దర్శించుకునే అవకాశమొస్తే బాగుండునని, శివుని ప్రార్ధించుకుంటూ వెనుదిరిగాం.
4-6-24: కేదారనాథ్- గౌరీకుండ్ – సీతాపూర్ – ఋషికేశ్ – జోషిమఠ్
రుషికేశ్ (హృషికేశ్) యోగాకు పుట్టినిల్లుగా కొలవబడుతుంది. ఎన్నో ఆశ్రమాలు ఇక్కడున్నాయి. 2015లో, రుషికేశ్, హరిద్వార్ నగరాలు దేశ వారసత్వసంపదగా పేర్కొనబడ్డాయి. ఇక్కడే గంగానదిపై రామ్ జూలా, లక్ష్మణ జూలా వంతెనలున్నాయి. ఇది దాటాక టెహ్రి డ్యాం వస్తుంది. చాలా పెద్ద ప్రాజెక్ట్. ఆ డ్యామ్ చుట్టూ రెండు మూడు గంటలు పైనే తిరిగినట్టున్నాం. డ్యాముని దాటేసామని అనుకునేలోగా మరలా కనిపించేది.
5-6-24: జోషిమఠ్ – బదరీనాథ్
     ఉత్తరాఖండ్, ఛమోలి జిల్లాలో జోషిమఠ్ (జ్యోతిర్ మఠ్) ఆదిశంకరాచార్యులు ప్రతిష్టించిన పీఠాలలో (మిగిలినవి- శృంగేరి, పూరి, ద్వారక, కంచి) ఒకటి. ఈ మఠము అధర్వణ వేదానికి ప్రతీక. 108 దివ్యదేశాలలో ఒకటి. ఆదిశంకరాచార్యులు వారు ప్రతిష్టించిన నరసింహస్వామి యిక్కడ ఆలయంలో కొలువు తీరారు. అమ్మవారు పరిమళవల్లి. ఇక్కడ నరసింహ స్వామి వారి ఎడమ చేయి సన్నంగా ఉంటుంది. ఆ చెయ్యి పడిపోయిన నాడు బదరీనాథ్ ఆలయం మాయమైతుందని, సాలగ్రామ ఆకారంలో, యిక్కడికి 10 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న భవిష్య బద్రిలో ప్రత్యక్షమవుతుందని యిక్కడి వారి నమ్మకం. బదరి ఆలయాన్ని ఆరునెలలు మూసి వేసినప్పుడు, బదరీనాథుడు యిక్కడికి వచ్చి పూజలందుకుంటారు. ఈ ఆలయం వెనక దశావతారాలు, శివ, అమ్మవార్ల ఆలయాలున్నాయి.

      మఠంలో బదరి నారాయణ, రాజరాజేశ్వరి దేవి ఆలయాలు, ఆదిశంకరాచార్యులు వారి ప్రతిమ యిక్కడ నిత్యం పూజలందుకుంటాయి. శంకరాచార్యుల వారు వాడిన సామాన్లు, తపస్సు చేసిన గుహ కూడా యిక్కడ చూడవచ్చు.
       ఇక్కడ ఆర్మీ మిలటరీ కంటోన్మెంట్ (ఘర్వాల్ రైఫిల్స్ వారి స్థావరం) కూడా యిక్కడే వుంది.
     ఇక్కడికి 10 కి.మీ. దూరంలో తపోవన్ వుంది. ఇక్కడ వేడి నీటి బుగ్గలుంటాయి. ఇక్కడి నుండి మనం ధవళగంగను చూడవచ్చు. ఇక్కడికి దగ్గరలోనే ఔలి రోప్ వే, గారి భవాని ఆలయాలున్నాయి.
        ఉత్తరాఖండ్లో 2021 లో వచ్చిన వరదల తరువాత, ఇక్కడి నేల కొద్దిగా కృంగిపోయి, యిల్లులు బీటలు వారి ప్రజల్లో ఆందోళనకు కారణమైంది. ఇక్కడి నుండే బదరీనాథ్ యాత్ర మొదలవుతుంది. జోషిమట్ దాటాక విష్ణు ప్రయాగ్ హైడల్ ప్రాజెక్ట్, తపోవన్ విష్ణుజాడ్ హైడెల్ ప్రోజెక్ట్ లు మార్గమధ్యంలో కనిపించాయి.
బదరీనాథ్:   సాయంకాలనికి బద్రీనాథ్ చేరుకుని, దర్శనం చేసుకున్నాం.   
        ఉత్తరాఖండ్, ఛమోలి జిల్లాలో, అలకానంద నదీతీరంలో, ఘర్వాల్ పర్వతశ్రేణుల్లో, 108 దివ్యక్షేత్రాలలో ఒకటైన, ప్రముఖ వైష్ణవ ఆలయం, బదరీనాథ్. ఈ ఆలయ ప్రాముఖ్యత గురించి వేదాలలో, భాగవతంలో, స్కంద పురాణంలో, పద్మ పురాణంలో  వివరించబడింది. బదరికా (రేగు) వనం వలన యిక్కడ స్వామికి బద్రీనాథ్ అనే పేరు వచ్చిందని ఒక కథనం. అశోకుని కాలంలో బౌద్ధ క్షేత్రంగా, తర్వాత ఆదిశంకరాచార్యులచే హిందూ క్షేత్రంగా పునరుద్ధరించబడిందన్న చారిత్రక ఆధారాలున్నాయి. ఈ ఆలయం వెనుక ఉన్న రెండు కొండలను నరనారాయణులంటారు. ఈ స్థలానికి వున్న ప్రాముఖ్యతను బట్టి ఇక్కడ చాలా మఠాలున్నాయి.
      దక్షిణాదిలో ఉన్నట్లు ఉత్తరాదిలో ఆలయాలు పెద్దగా వుండవు. శిల్పకళా నైపుణ్యం కూడా యెక్కువగా కనిపించదు. ఎత్తైన మెట్లెక్కి, ప్రవేశద్వారం, మంటపం దాటి, ఆలయం లోపలికి ప్రవేశిస్తే, ఒక అడుగు ప్రమాణంలో, నల్లరాతిలో ఒదిగి, రెండు చేతుల్లో శంఖు చక్రాలతో, మరో రెండు చేతులు యోగముద్రలో, పద్మాసనం వేసుకొని, బదరీనాథుడు, బదరీ వృక్షం క్రింద దర్శనమిస్తాడు.  సంవత్సరానికి ఆరునెలలు మాత్రమే యిక్కడ కొలువై, తర్వాత జోషిమఠ్ కు చేరుకుంటాడు. ఆలయంలో పైకప్పు బంగారు తాపడంతో, స్తంభాలు, గోడలు వివిధ రకాల డిజైన్లతో అలరారుతున్నాయి. ఆలయంలోపల కుబేర, నారద, ఉద్ధవ, నరనారాయణుల మూర్తులుంటే, ఆలయం చుట్టూ  లక్ష్మి, గరుడ, నవదుర్గ, లక్ష్మీనరసింహ, ఆదిశంకరాచార్య, ఘంటకర్ణల ఉపాలయాలు వున్నాయి. మేము వెళ్లిన సమయానికి చాలా పెద్ద లైన్లు వున్నాయి. సెక్యూరిటీ బాగుంది. మొబైల్ ఫోన్స్ ఎలౌ చేశారు. చక్కగా ఫోటోలు తీసుకున్నాం. ఇక్కడ పచ్చి శనగపప్పు ప్రసాదంగా యిస్తున్నారు.

      ఆలయానికి సమీపంలో, కొద్దిగా క్రిందకు దిగితే, అలకానంద నదిని ఆనుకొని, తప్తకుండ్ వేడినీటి బుగ్గలున్నాయి (నారద కుండ్, సూర్య కుండ్). ప్రక్కనే వున్న అలకానంద నదిలో నీళ్లు మంచులా చల్లగా వుంటే, యిక్కడి నీళ్లు పొగలు చిమ్ముతున్నాయి. స్త్రీలు స్నానాలు చేసేందుకు వీలుగా, ఒక దాని చుట్టూ గదిలా కట్టారు. అది చిన్నగా వుండడంతో, అక్కడ రద్దీగా వుంది. మగవారు వేరే బుగ్గల్లో స్నానాలు చేసి, పిండ ప్రదానం చేస్తున్నారు. ఈ వైపు తీరమంతా సిమెంటుతో గచ్చు చేసి వుండడంతో, పితృ కార్యాలు చేసేవాళ్లకి సులభంగా వుంది.
       ఆలయం చుట్టూ చిన్న చిన్న వీధులు, అందులోనే దుకాణాలు, భోజనాలయాలు, చిన్న చిన్న యిల్లులున్నాయి. ఈ ప్రదేశం సంవత్సరానికి ఆరునెలలు మూసి వుంటుంది కాబట్టి, ఇళ్ల నిర్మాణాల మీద పెద్దగా ఖర్చు పెట్టరు. ఆలయానికి 300- 400 మీటర్ల దూరంలో మెయిన్ రోడ్డు, హోటళ్లు, లాడ్జిలు, దుకాణాలు, మఠాలు చాలా వున్నాయి.
6-6-24: బదరీనాథ్ – హరిద్వార్ వయా ఋషికేశ్
      ఉదయాన్నే మరల దర్శనం చేసుకుని తప్తకుండ్ నీటిబుగ్గలను చూసాం. మాతో వచ్చిన కొంతమంది పితృకార్యాలు చేసుకున్నారు. బద్రీనాథ్లో మేము జీయర్ స్వామి మఠంలో వున్నాం. వసతిసౌకర్యం బాగుంది. అక్కడున్న సత్రంలో ఉచిత భోజనసదుపాయం కూడా వుంది. మధ్యాహ్న భోజనాలయ్యాక బయలుదేరి, రాత్రికి హరిద్వార్ చేరుకున్నాం. హరిద్వార్ వెళ్లే త్రోవలో, అలకానంద నది మధ్యలో వుండే ధారీదేవి ఆలయాన్ని దర్శించుకున్నాం. అమ్మవారి ముఖం మాత్రమే పూజలందుకుంటుందిక్కడ. ఈ ఆలయానికి పైకప్పు ఉండదు. చార్ థామ్ ల రక్షకురాలిగా పరిగణించబడుతుంది ఈ అమ్మవారు.
7-6-24: హరిద్వార్  
        అమృతభాండాన్ని గరుత్మంతుడు తీసుకొని వచ్చే సమయంలో, అమృతం చిందిన నాలుగు ప్రదేశాలలో, హరిద్వార్ ఒకటని పురాణ కథనం. (ప్రయాగ్, ఉజ్జయని, నాసిక్- మిగిలిన మూడు క్షేత్రాలు). ఈరోజు హరిద్వార్ లోనే బస. ఇక్కడ కూడా చాలా ఆశ్రమాలున్నాయి. వసతి సదుపాయం బాగుంది. ముందుగా దక్షమహాదేవ్ ఆలయాన్ని దర్శించుకున్నాం. దక్షుడు యజ్ఞం చేసిన ప్రదేశం, సతి దేవి యజ్ఞగుండంలో దూకిన ప్రదేశమిది. ఆ తర్వాత బిల్వ పర్వతం మీదున్న వున్న మానసా దేవి ఆలయాన్ని దర్శించుకున్నాం. పైకి వెళ్లడానికి, మెట్ల మార్గంతో పాటు, రోప్ వే కూడా ఉంది. కొద్ది దూరంలో నీలపర్వత శిఖరంపై చండీదేవి ఆలయముంటుంది. ఇదొక శక్తిపీఠం. సమయం లేక దర్శించుకోలేకపోయాం.

ఆ రాత్రి గంగాహారతి చూసాం.  వారణాసిలో, గంగాహారతి చూశాక, యిక్కడ గొప్పగా అనిపించలేదు. కాని విపరీతమైన జన సందోహం.  
8-6-24: హరిద్వార్- ఢిల్లీ – విశాఖపట్నం
ఉదయాన్నే బస్సులో ఢిల్లీ చేరుకొని అక్కడి నుండి ఫ్లైట్లో విశాఖపట్నం చేరుకున్నాం.
    ప్రకృతి అందాల నడుమ కొలువైన ఈ చార్ థామ్ లను సందర్శించుకుని, ఆ లౌకిక ఆనందాన్ననుభవించి, జీవితకాలానికి సరిపడా మధురానుభూతులను మూట కట్టుకొని, సంతృప్తితో, స్వగృహాలకు చేరుకున్నాం.

ఫిబ్రవరి 16 తెలంగాణ రచయితల సంఘం జంట నగరాలు నిర్వహించిన సోపతి సప్తతి సభ, తెలంగాణ భాషా సాంస్కృతిక శాఖ సౌజన్యంతో, కందుకూరి శ్రీరాములు, నాళేశ్వర శంకరం, నందిని సిధారెడ్డి ఈ ముగ్గురు కవులకు జరిగింది. ఈ సభలో మచ్చుకైనా తొంగి చూడని హంగులు ఆర్భాటాలు. దరిచేరని గజమాలలు ఫోటోల గోలలు లేకుండా సాదాసీదాగా సభ ఆసాంతం సాహితీ ప్రసంగాలతో గుబాళించింది . ఇదే సప్తతి సభల సందేశమైనది. ఈ ముగ్గురు కవులు ఈ సందర్భంగా తమ మనసును పంచుకున్న కొన్ని మాటలు క్లుప్తంగా చెప్పే ప్రయత్నం చేస్తున్నాను.

కందుకూరి శ్రీరాములు తన సాహితీ ప్రస్థానాన్ని ప్రస్తావిస్తూ, సిధారెడ్డి గారి ‘భూమి స్వప్నం’ నాళేశ్వరం శంకరం గారి ‘దూది మేడలు’ అచ్చయిన చాలా కాలానికి తన కవితా సంపుటి ‘వయోలిన్ రాగమో! వసంత మేఘమో!’ 1993లో అచ్చైందన్నారు. తానప్పుడు మినీ కవితలు తుమ్రీలు రాసేవాడినని, అవి తనకు చాలా ఇష్టంగా ఉండేవని చెప్పారు. “కళ్ళు పోయినా/ కాళ్లు చేతులు పడిపోయినా/ గుండెల్లో తడుండాలిగానీ/ నాలుకైనా నాలుగ క్షరాలు రాస్తుంది” అనే తన మినీ కవితను ఒక సభలో దేవి ప్రియ గారు చదివి వినిపించి మెచ్చుకున్నారట.
ఓ సారి విశాఖపట్నం కవి సమ్మేళనంలో పాల్గొనవలసి ఉండగా, ఒక కవిత రాసి శివారెడ్డి గారికి చూపిస్తే, మరో కవిత రాయమని చెప్పారని, అది బాగా లేదని అర్థం చేసుకున్నానని, ఆ సాయంత్రం సముద్రాన్ని చూసి, తెల్లవారగానే సముద్రం వద్దకు వెళ్లి ,”ఓ విశాఖ సముద్రమా/ నువ్వు ఆకాశమంత ఎదగడానికి/ ఎన్నేళ్ల దీర్ఘ తపస్సమాధి లో ఉన్నావో ” అని 30 లైన్ల కవిత రాసి ఆ సాయంత్రం కవి సమ్మేళనంలో చదివినప్పుడు గొప్ప స్పందన వచ్చిందని, శివారెడ్డి గారు కూడా మెచ్చుకున్నారని చెప్పుకున్నారు.
సినారె, శివారెడ్డి, సిధారెడ్డి, బెడిద రాజేశ్వరరావు వీరు తను సాహిత్యంలో ఎదిగి స్థిరపడడానికి హార్దికంగా ఆర్థికంగా ఎంతో తోడ్పాటునందించారు. 1974లో ఒక కవిత రాసి ‘సినారె‘ గారికి పంపిస్తే వారు ‘మీ కవితా జిజ్ఞాసను అభినందిస్తున్నా’నని లేఖ రాశారని అది ఇప్పటికీ తన వద్ద ఉందని ఆనాటి జ్ఞాపకాలను సంతోషంతో పంచుకున్నారు.

1979లో ఆర్ట్స్ కాలేజీలో చేరడం, 30 మంది కవుల పరిచయం, అక్కడి సాహితీ వాతావరణం తన జీవితంలో తనను తాను నిలబెట్టుకోవడానికి తోడ్పడిన మంచి అవకాశంగా భావించారు. వరవర రావు గారు ముందుమాట రాసిన “సందర్భం” కవితా సంపుటికి ఫ్రీవర్స్ ఫ్రంట్ అవార్డు, తెలుగు యూనివర్సిటీ అవార్డు రావడం జీవితంలో గొప్ప మలుపు. మినీ కవితలు రాయడం మానేసి పెద్ద కవితలపై దృష్టి పెట్టాలని చెప్పిన సిధారెడ్డి గారి సలహాను పాటిస్తూ, పెద్ద కవితలు రాయడంలో శ్రద్ధ పెట్టానని, దశాబ్ద కాలంలోనే అనేక కవితా సంపుటాలు తీసుకువచ్చానని అందరితో తన సంతోషాన్ని పంచుకున్నారు. నందిని సిధారెడ్డి, నాళేశ్వరం శంకరం ల స్థాయి తనకు లేకపోయినా, వాళ్లతో కలిసి సప్తతి జరుపుకోవడం ఆనందంగా ఉందని, వారి స్నేహం తనకు గొప్ప అదృష్టమని చెప్పారు. కాస్త పేరు ప్రతిష్టలు రాగానే సంపాదన పెరగగానే, బంధువులను, స్నేహితులను, చేయూతనిచ్చిన వారిని మర్చిపోయే ఈ రోజుల్లో ఎంతో ప్రేమగా స్నేహంగా ఇలా చెప్పడం చాలా బాగా అనిపించింది. ఈ మధ్యనే 2024లో ‘పలకల నుంచి పలుకులవైపు’ కవితా సంపుటి కూడా అచ్చువేసారు.

నాళేశ్వరం శంకరం గారిది సప్తతి రెండవ సభ. జీవితం వ్యక్తిత్వం సాహిత్యంతో ముడిపడిన తన జీవిత విశేషాలను సదస్సులతో పంచుకున్నారు. 70 సంవత్సరాలుగా తన బతుకు ఒకే తీరుగా ఉందని, తనలాంటి బతుకు ఎవరికి ఉండొద్దని అందరూ సుఖంగా ఉండాలని ఆకాంక్షించారు.

తన ఊరిపై అవ్యాజమైన ప్రేమానురాగాలు కురిపించారు. వారి ఊరికి రెండు చెరువులు, తాటివనం, 10 ఊర్లకు సరిపడే ఈత కల్లుండేదని, హైదరాబాదు కూడా మా ఊరి ముందు చిటికెన వేలుకు కూడా సరిపోదని గొప్పగా చెప్పుకున్నారు. తన ప్రేమ కథ దేవదాసు సినిమా కన్నా గొప్ప కథట. ప్రేమంటే తెలియని నాలుగవ ఐదవ తరగతిలోనే ఒక అమ్మాయిని ఇష్టపడ్డారు. తర్వాత ఆమే అతని జీవిత సహచరిగా అయింది. కులాంతర వివాహం, తండ్రి తిరస్కారం, తీవ్రమైన దూషణ వ్యతిరేకత వల్ల ఊరికి దూరమయ్యానని, మళ్ళీ ఆ వూరు స్మశానంగా మారినాకే (పోచంపాడులో మునిగింది) వెళ్లానని చెప్పారు. తన ఇంటి స్థలం వెతుక్కోవడానికి వేప చెట్టు ఆనవాలుగా గుర్తించి, అక్కడే చాలాసేపు గడిపి వచ్చానని చెప్పారు. వాళ్ళ అమ్మ చనిపోయినప్పుడు ఎంత దుఃఖం కలిగిందో, ఊరును స్మశానంగా చూసినప్పుడు అంత దుఃఖాన్ని అనుభవించానని ఆవేదనగా చెప్పుకున్నారు. వారి ఊరి వాళ్ళు వయసు వచ్చి కాక, రాజకీయ ఆర్థిక సాంఘిక కారణాల వల్ల చనిపోయిన వాళ్ళే ఎక్కువ అని వాపోయారు. జంగాలైన తాను చిన్నప్పుడే ‘భిక్షాం దేహి” అని అడుక్కునేవాడినని, అమ్మ పాలిచ్చి పెంచితే ఊరు తనకు అన్నం పెట్టి పోషించింది. బతుకునిచ్చింది. తనను తన కుటుంబాన్ని పోషించింది అని చెప్పారు. తనకు వాళ్లు భిక్షను వేసి బాలశివుడు వచ్చాడని తన కాళ్లకు మొక్కడం ఆశ్చర్యమనిపించేదని, అడుక్కుంటున్నాను కదా! నేను కదా వారి కాళ్లకు మొక్కాలని ఆలోచన అప్పుడే తనకు కలిగేదని,ఆ భావజాలంతో తీవ్రమైన స్వభావం ఉండేదని, బహుశా అదే తనను కవిగా మార్చిందేమోనని అభిప్రాయపడ్డారు.

ఇల్లు, ఊరు విడిచి రావడం, చదువు ఉద్యోగం ఇబ్బందులు అన్ని చెప్పారు. తన భార్య వైపు వారు గొప్పగా ఉన్నప్పటికీ తాను ఎవరిని ఎప్పుడు కూడా కలవలేదని, తన విలువ వ్యక్తిత్వం కాపాడుకోవడం తనకు ముఖ్యమని చెప్పారు.ఇలా చెప్పడం శంకరంగారి మానసిక పరిణతికి గొప్ప సాక్ష్యం.ఆయన నమ్ముకున్న విలువలు గొప్పవి.

‘దూది మేడలు’ ఒక్క పుస్తకాన్ని అచ్చు వేశానని అంటారు కానీ, ప్రస్తుతం కొనసాగుతున్న సమాజంలో అనేక పుస్తకాలుగా దాన్ని భావిస్తున్నట్టు చెప్పారు. బెడిద రాజేశ్వరరావు బతికి ఉంటే కనుక మా అందరి కన్నా చాలా ముందుండే వారన్నారు. బైసా రామదాసు మొదటి స్నేహితులని అప్పటి జ్ఞాపకాలను గుర్తు చేసుకుంటూ, ఇంటర్ కాలేజీ మ్యాగజైన్ ఎడిటర్ గా తన కవిత ‘వాణి నా రాణి’ ఒక ఫుల్ పేజీ వేశాడట అది అప్పట్లో శంకరం గారికి గొప్ప సంతోషం కలిగించిందట. అతను గనుక జర్నలిజంలోకి వెళ్లి ఉండకపోతే గొప్ప కవి అయ్యేవారని “కాళ్లు ఇనుప స్తంభాలు/ భవంతులను మోస్తున్నాయి/ చేతులు విసనకర్రలు/ సుఖ గాలులు వీ స్తున్నాయి” అని ఇంటర్లోనే రామదాసు గారు రాసిన కవిత తనకు బాగా నచ్చిందన్నారు.

చలంగారిని తెలంగాణకు తెచ్చానని, కేవలం ఇక్కడ స్త్రీల ఉద్యమాలు ఎస్టాబ్లిష్ కావాలని అలా చేశానని బాగా నడపానన్నారు. ఓల్గా లాంటివారు చాలామంది వచ్చారు. అయితే అది మగవాళ్లది అన్న ఉద్దేశంతో స్త్రీవాద ఉద్యమం దాన్ని పక్కకు పెట్టింది కానీ, చలం చేసినంత కృషి స్త్రీలకు మరెవరు చేయలేదని అభిప్రాయపడ్డారు. ఇది తనకు పెద్ద మలుపు అని కూడా చెప్పారు. తన ప్రియమిత్రుడు నందిని సిధారెడ్డి గురించి కూడా ఎంతో అభిమానంగా ప్రేమగా ఇలా చెప్పారు…. తన తండ్రి తనను జీవితాంతం కోప్పడేవాడని, సిద్ధారెడ్డి కూడా నాన్నలా కోప్పడతారని ఆయన కోపం మాత్రం అమ్మపెట్టే ముద్ద అంత ఆత్మీయంగా ఉంటుందని, తనకు నాన్న చేయవలసిన ఎన్నో పనులు తనకి చేసి పెట్టారని ప్రేమను వ్యక్తపరుస్తూ, స్నేహ పరిమళాలను సభంతా పరిచారు.

సోపతి సప్తతి మూడవ సభ నందిని సిధారెడ్డి గారిది స్నేహం గొప్పతనాన్ని సమాజానికి తెలిపాలని వారి ఉద్దేశ్యం అందరికీ ఆచరణీయం అనుసరణీయం. 50 సంవత్సరాలుగా ఏ అరమరికలు లేని స్నేహంగా, కవిత్వంగా, జీవితాన్ని కొనసాగిస్తున్న ముగ్గురు కవుల సప్తది సభ జరగడం ఒక ప్రత్యేకత. ఇదొక మంచి సందేశాన్ని అందించే అపూర్వ సన్నివేశం. లక్షల మందిలో మాట్లాడడం కంటే, కొద్ది మంది ఆత్మీయుల మధ్య మాట్లాడడం, ఆత్మీయులు ఇచ్చే స్ఫూర్తి గొప్పది అని అభిప్రాయపడ్డారు.

ఆర్ద్రత నిండిన మనసుతో తన చిన్ననాటి సంఘటన ఒకటి గుర్తు చేసుకున్నారు చంకలో తమ్ముని ఎత్తుకొని, చేతితో తనను పట్టుకొని, చేదబావిలో దూకి చనిపోవాలనుకుందట వాళ్ళ అమ్మ. ముందు చంకలో బిడ్డను వేయాలా, చేయి పట్టుకున్నతనను వేయాలా అని ఆలోచిస్తున్నంతలో, పక్కన ఉండేటటువంటి వడ్ల అంతయ్య పరుగున వచ్చి, మందలించి ఆ ప్రయత్నాన్ని విరమింప చేశారని, అదే అంతయ్య కొన్ని రోజుల తర్వాత కుటుంబ సమస్యతో ఉరి వేసుకున్నప్పుడు, అప్పుడే నీళ్లకు వెళ్ళిన వాళ్ళమ్మ అతనిని లేవట్టి అందర్నీ పిలిచి అతని ప్రాణాలు కాపాడిందని ఇది రూల్ అని చెప్పారు. ఇతరులకు మనం ఏదైతే ఇస్తామో! అది మనకు తిరిగి వస్తుందనే సత్యం ఈ సంఘటన ద్వారా మనకు స్పష్ట మవుతుంది.

ఆరుద్ర గారి “పులి వస్తే పులి ఎన్నడు అదరదు/ మేక వస్తే మేక ఎన్నడు బెదరదు/ మాయ రోగమదేమో కానీ/ మనిషి మనిషికి కుదరదు” అనే కవితా పంక్తులు ఉదాహరిస్తూ మనుషులు మనుషులు విడిపోతున్నారు. ముఖ్యంగా ఇటీవల కాలంలో కవులు మరీ వింతగా ప్రవర్తిస్తున్నారు. నేనే కవిని అనే ధోరణి పెరిగిపోతుందని, కవిని చూస్తే మరో కవి ఓర్వడని, మనుషుల యొక్క నైజాన్ని ఒకింత ఆవేదన హాస్యాన్ని మిళితం చేసి ఉదహరించారు.

ఒక సందర్భంలో తెలంగాణ భాషలో మంచి కవిత్వం రాసిన కవి మోత్కూర్ అశోక్ గారి కోరిక మేరకు మెదక్ పుస్తక ఆవిష్కరణ సభకు ‘చేరా’ గారిని తీసుకొని వెలితే, అతనక్కడ ‘తెలంగాణ కవులు ఇట్లాంటి కవిని చూసి తల ఎత్తుకోవచ్చు’ అన్నారట.అసలు తెలంగాణ కవులు తల ఎత్తుకునే ఉన్నారు. అది చెప్పడానికి ‘చేరా’ అవసరం లేదు. నా కవిత్వానికి బలం చేరా నుంచి రాలే! అలంకార గ్రంధాల నుండి రాలే! తెలంగాణ మట్టి నుండి వచ్చింది. మా బాపు అవ్వ మా ఊరి నుండి వచ్చింది. వివక్షాపూరితమైన విమర్శకుడైన చేరాలాంటి వాళ్లతో గొడవ పడ్డానని, నా మట్టినాకు రోషాన్ని ఇచ్చిందని,అది నా గర్వమని, నిర్మోహమాటంగా నిక్కచ్చిగా తేల్చేశారు.

కవిత్వం అలంకార శాస్త్రాల నుంచి రాదు. జీవితాల నుండి వస్తుంది. గాథాశప్తశతిలో ఉన్నది ఆనాటి గాథలు సామాజిక జీవితమే! కవిత్వానికి కొలమానం విమర్శకుల ప్రశంసలు కాదు.” నేను రాస్తా వాళ్ళు చదువుతారు మధ్యన ఈ విమర్శకులెవరు?” అన్న కాళోజీ మాటల్ని గుర్తు చేసుకున్నారు. “హైదరాబాదు/ అందమైన సీతాకోకచిలుక/ దాని కాళ్లకు కత్తులు కట్టి/ కోడిపందాలు ఆడకండి” అన్న రాజు గారి కవిత్వాన్ని చదివి ఇంతకన్నా జీవితం నేర్పిన కవిత్వం ఏముంటుంది. ఇదే కదా కవిత్వం అన్నారు. ఈ ప్రాంతం కాకపోయినా ఆరుద్ర, కుందుర్తి, సోమసుందర్ మొదలైన వారు తెలంగాణ మీద కవిత్వం రాశారన్నారు. ఒక పోతన, సోమన, వేమన లేకుండా సిధారెడ్డి లేడు. ఒక కవికి బలం అనేకమంది పూర్వకవులు సమకాలీన కవులేనని గుర్తు చేశారు.

విప్లవోద్యమం తన కవిత్వాన్ని స్వీకరించిందని “మా మౌనం ప్రమత్తతే అనుకుంటావు/ నీకు తెలుసో తెలియదో/ గోడకు వేలాడే తుపాకీ కూడా/ మౌనంగానే ఉంటది “అనే కవితా పంతులు సైన్స్ కాలేజీలో, నాంపల్లి తెలుగు యూనివర్సిటీలో, తిరుపతి హాస్టల్లోనూ కనిపించిన సందర్భాలను వివరిస్తూ, కవిత్వం ఎవరు చదువుతారు అనుకుంటాం కానీ, ఎవరికి అవసరమో వాళ్ళు చదువుతారని వివరించారు. నేను తెలంగాణ ఉద్యమాన్ని ప్రేమించాను. ఆ సామాజిక సందర్భం గొప్పది. మంచి అక్షరాలు రాసే అవకాశం నాకు వచ్చింది. మనుషుల్ని ఏరుకోవడం అనుభవాల్ని, వస్తువుల్ని, సన్నివేశాలని ఎన్నుకోవడం తెలుసు. సహజ సుందరమైన అలంకారికమైన ప్రజల భాష శక్తి కలిగిన భాష. దాన్ని ఏరుకోవడంలో ప్రత్యేక శ్రద్ధ పెట్టాను. జీవితంలో స్పష్టత లేకపోతే ఎన్నో సమస్యలు వస్తాయి. దాశరధి ప్రజా జీవితంలో నుండి వచ్చారు. మెల్లమెల్లగా తప్పిపోయారని గుర్తు చేసుకున్నారు. ఎవరికైనా ఒక స్పష్టత ఒక నిర్ణయం ఒక విధానం అవసరమని, చుట్టూ ఉన్న మయసభను తెలుసుకొని అడుగులు వేయాలని సూచించారు.

కులం ఇప్పుడు కొలమానమైనది. కానీ నాకు కులంతో సంబంధం లేదు. మనుషుల హృదయాలను ప్రేమించాను. హృదయాలతోనే నడుస్తాను. కులాన్ని ఇష్టపడే వాళ్ళు ఇష్టపడండి కానీ, కులంలోనూ మంచి వాళ్లను ప్రేమించండి. కవులు ఏం చేయాలి? మనుషుల్ని కవిత్వాన్ని జీవితాన్ని సమాజాన్ని ప్రేమించాలి. నేను అట్లా ప్రేమించాను. మనుషుల్ని స్నేహితులను సంస్థలను నమ్మాను. కాబట్టే నాకు మంచి మిత్రులు ఉన్నారు. మంచి కవిత్వము రాశాను. అనీ సంతృప్తిని వ్యక్తం వ్యక్తం చేస్తూ ,మంచి సందేశాన్ని అందిస్తూ ముగించారు.

ఇలా కందుకూరి శ్రీరాములు గారు, నాళేశ్వరం శంకరం గారు, నందిని సిధారెడ్డి గారు తమ సాహితీ ప్రయాణాన్ని తమ జీవితాలను వ్యక్తిత్వాలను 50 ఏళ్లుగా కలిసి సాగిస్తున్న స్నేహ ప్రయాణాన్ని అందరితో పంచుకున్నారు. ‘చూస్తాం చేస్తాం రాస్తాం’ అని సిధారెడ్డి గారు చెప్పినట్లుగానే వీరి ప్రయాణం ఆయురారోగ్యాలతో, ఉత్సాహంగా, సామాజికంగా మార్గదర్శనం చేస్తూ, కొనసాగాలని ఆశిద్దాం.

తేది:23-02-2025 ఆదివారం.
సమయం:ఉదయం 6:00 గంటలు,రంగంపేట.
ఉదయం ఆరవుతున్నా బయట ఇంకా మసక చీకటిగానే ఉంది.చలి కూడా ఉంది. బద్ధకపు సూర్యుడు త్వరగా లేస్తే కొంత చలైనా తగ్గును అనుకుంటూనే కార్లో కూర్చున్నాను. ప్రయాణం మొదలైంది.డ్రైవింగ్ మా పెద్ద సార్ (ఉపేందర్ రెడ్డిగారు) చేస్తున్నారు. పక్కనే వారి తమ్ముడు అమరేందర్ రెడ్డి గారు కూర్చున్నారు. వెనుక సీట్ లో నేను కూర్చున్నాను. కారు బయలుదేరింది చీకటిని చీల్చుకుంటూ చలిని చీల్చుకుంటూ……
సార్ 50 లో ఉన్నాడు, కార్ 70 లో ఉంది.క్షణాల్లోనే సంగాయిపేట దాటేశాం కొద్ది నిమిషాల్లోనే కారు చిన్న ఘనపూర్ దాటి పోతంశెట్టిపల్లి చేరి మెదక్ మెయిన్ రోడ్డెక్కింది. అక్కడికి వెళ్ళిందంటే కారుకు కుదుపు ఉండదు. జర్నీ సాఫీగా సాగుతుంది.ఉషోదయపు కిరణాలు మమ్మల్ని సుతిమెత్తమెత్తగా తాకుతున్నాయి. రోడ్డంతా ఖాళీగా ఉండడంతో కారు వేగం కాస్త పెరిగింది. చూస్తుండగానే మెదక్,రామాయంపేట్,దాటింది. సిద్దిపేట కాస్త దూరంగా ఉందనగా డ్రైవింగ్ అమరేందర్ సార్ తీసుకున్నాడు‌. కొద్ది సేపట్లోనే సిద్దిపేటకు చేరుకున్నాం.అక్కడే అంబేద్కర్ సర్కిల్ లో గరం గరం చాయ్ తాగి బైపాస్ నుంచి వరంగల్ బయలుదేరాం.ఈరోజు మా హెడ్మాస్టర్ సార్ వాళ్ళ బంధువుల పెళ్లిళ్లు వరంగల్, జనగాం, ఆలేరులలో ఉన్నాయి. కూడా రమ్మంటే వెళ్ళాను.
వరంగల్ అనగానే నాకు మొదటగా గుర్తొచ్చేది వేయిస్తంభాల గుడి. వీలుంటే చూద్దాం అనుకున్నాము కానీ వీలు లేకపోయింది‌. 10 గంటల వరకు వరంగల్ చేరుకున్నాము. సార్ వాళ్ళు పెళ్ళిలో గంట సేపు ఉంటామని అనడంతో నేను నా మిత్రుడి ఇంటికి వెళ్లాను. 11:30 ప్రాంతంలో అక్కడినుండి జనగాం వెళ్లాము.పెళ్లి కన్వెన్షన్ లో. ఇది జనగాంకు 5 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది.కన్వన్షన్ చాలా పెద్దగా ఉంది. పెళ్లికి దాదాపు 3,000 మంది హాజరయ్యారు.అందరూ ఖద్దరుదారులే.MP, జిల్లా జడ్జి లాంటి ప్రముఖులు, స్థానిక నాయకులు అధిక సంఖ్యలో హాజరయ్యారు. కొంచెం వాకబు చేస్తే తేలింది ఏమంటే పెళ్లి వాళ్ళు రాజకీయంగా పలుకుబడి ఉన్నవాళ్ళని. మధ్యాహ్నం ఒంటిగంటకు భోజనశాలకు వెళ్ళాము. విపరీతమైన రద్దీ ఉంది అయినప్పటికీ ఏదోలా చోటు దొరికించుకొని భోజనం చేశాము. పన్నీర్ బాగుంది . అదేమిటబ్బా ! నాన్ వెజ్ సెక్షన్ కంటే వెజ్ సెక్షన్ లోనే జనాలు ఎక్కువగా ఉన్నారేమిటి? అనుకున్నాను .కొంచెం నాన్ వెజ్ వైపు చూస్తే అర్థమైంది అక్కడ చిన్న పాటి యుద్ధమే జరుగుతోందని. దానికి భయపడి జనం ఇటు వైపు వచ్చారు. భోజనం ముగించుకొని కాసేపు కూర్చొని అక్కడినుండి ఆలేరు బయలుదేరాం .ఇది సార్ విలేజ్(మర్పెడ) వాళ్ళ పెళ్లి.ఇక్కడికొచ్చేసరికి పెళ్లి అయిపోయింది. చాలా వరకు జనాలు కూడా ఖాళీ చేశారు. మేము వెళ్లి వధూవరులను కలిసాము. పెళ్లి వాళ్ళు మమ్మల్ని భోజనశాలకు తీసుకెళ్ళారు. జనగాంలోనే గట్టిగా తినడం వల్ల ఇక్కడ ఫార్మాలిటీగా ఐస్ క్రీమ్ తిని అక్కడినుండి 4:00 గంటలకు తిరుగు ప్రయాణమయ్యాము.

అబ్బురపరిచే కొలనుపాక జైనాలయం:
పెళ్లి మండపం నుండి సరాసరి ఆలేరుకి ఆరు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న కొలనుపాక లోని జైనాలయానికి వెళ్ళాం. అది 2000 సంవత్సరాల నాటిది. తెలుగు రాష్ట్రంలో ఉన్న ఏకైక పెద్ద జైనాలయం ఇది. ఆలయాన్ని చూడగానే నాకు క్రీ.పూ 6 వ శతాబ్దం నాటి చరిత్ర గుర్తొచ్చింది .అప్పటి సాంఘిక ,ఆర్థిక, మత రాజకీయ పరిస్థితులు గుర్తొచ్చాయి.
క్రీస్తు పూర్వం ఆరో శతాబ్దంలో మన దేశంలో విప్లవాత్మకమైన మార్పులు వచ్చాయి. అప్పటికి వైదిక మతమే విస్తృతంగా వ్యాప్తిలో ఉంది.మోక్షం పొందాలంటే యజ్ఞ యాగాలు, కర్మకాండలు చేయాలి .అవి ఖర్చుతో కూడుకున్నవి. మంత్రాలు కూడా సంస్కృత భాషలో ఉండేవి అందువల్ల అవి సామాన్య ప్రజలకు అర్థమయ్యేవి కావు. ఇవే జైన మతం ఆవిర్భవించడానికి కారణమని చెప్పాలి.
జైనమతాన్ని స్థాపించింది వర్దమాన మహావీరుడు. కానీ దానికంటే ముందే 23 మంది తీర్థంకర్లు ఉన్నారని జైనమత గ్రంథాలు పేర్కొంటున్నాయి. వారిలో మొదటి వారు ఋషభనాథుడు తర్వాత అజిత నాథుడు, సంభవనాథుడు, అభినందన, సుమతి నాథ, పద్మ ప్రభువు, సుపార్శ్వనాథ, చంద్ర ప్రభు, పుష్పదంత, శీతలనాథ, వాసు పూజ్య, విమలనాథ,అనంతనాథ, ధర్మనాథ, శాంతి నాథ, కుంతనాథ ,అరనాథ ,మల్లనాథ, మునిసువీరనాథ, నేమినాథ, అరిష్టనేమి, పార్శ్వనాథ లాంటి 23 మంది తీర్థంకరుల తర్వాత వచ్చిన వాడే 24వ తీర్థంకరుడైన వర్ధమాన మహావీరుడు. ఋషభనాథుడు మొదటి తీర్థంకరుడు అయినప్పటికీ జైనమతంలో ఈయన కొన్ని మార్పు చేర్పులు చేసి దాన్ని ఒక క్రమ పద్ధతిలో ప్రచారం చేసి విస్తృత పరిచాడు కాబట్టి వర్ధమాన మహావీరుడిని జైన మత స్థాపకుడు అన్నారు.

వర్ధమాన మహావీరుడు తన 30 ఏళ్ల వయసులో గృహస్థ జీవితాన్ని వదిలిపెట్టి సన్యాస దీక్ష స్వీకరించాడు. 13 సంవత్సరాల కఠోర దీక్ష చేసిన అనంతరం అతనికి జ్ఞానోదయమయింది. మరో 30 సంవత్సరాలు మగధ, అంగ,కోసల ప్రాంతాల్లో జైనమత తత్వాన్ని ప్రచారం చేస్తూ 72 సంవత్సరాల వయసులో పావాపురి వద్ద తనువు చాలించాడు.
జైనమతం ప్రతిదాంట్లో ఆత్మ ఉంటుందంటుంది, నిరాడంబరతకు ప్రాముఖ్యతనిస్తుంది.మానవ జీవన సాఫల్యానికి వర్ధమాన మహావీరుడు మూడు ముఖ్యాంశాలను సూచించాడు అవి1. సరైన విశ్వాసం 2.సరైన జ్ఞానం 3.సరైన నడవడి.ఇతను జైన మతంలో చెప్పిన పంచ సూత్రాలకు అంటే పార్శ్వనాథుడు చెప్పిన సత్యం,అహింస,అపరిగ్రహం అస్తేయం లకు బ్రహ్మచర్యం జోడించి వీటిని పాటించాలని చెప్పాడు.వీటిని “పంచ కళ్యాణాలు” అంటారు. ఏ విధంగా సులభ మార్గంలో మోక్షం పొందాలో ప్రజల భాషలో చెప్పాడు మహావీరుడు .దాంతో జైన మతం భారతదేశమంతా వ్యాపించి, కొంతకాలం ఆదరణకు కూడా నోచుకుంది. క్రీస్తుపూర్వం మూడో శతాబ్దంలో చిన్న స్పర్థల వల్ల జైన మతం శ్వేతాంబర, దిగంబర శాఖలుగా విడిపోయింది. దక్షిణ భారతదేశంలో స్థూల భద్రుని నాయకత్వాన శ్వేతంబర శాఖ, ఉత్తర భారత దేశంలో భద్రబాహుని నాయకత్వంలో దిగంబర శాఖ ప్రచారం నిర్వహించుకున్నాయి.ఇందులో ఉండే కఠిన నియమాల వల్ల కాలక్రమమేనా జైన మతం క్షీణించి బౌద్ధమతం ఆవిర్భవించింది.ఏ శాఖ వారైనా తీర్థంకరులను గౌరవించారు.
జైనమత వ్యాప్తిలో భాగంగానే దేశవ్యాప్తంగా ఆలయాలు నిర్మించారు. ఇదిగో ఈ కొలనుపాక జైనాలయం కూడా అందులో భాగంగానే నిర్మించబడింది. ఆలయాన్ని చూడగానే ఉత్సాహమేసింది. ఫోన్లో ఆలయాన్ని బందిద్దామనుకున్నాను కానీలోపలికి ఫోన్ తీసుకెళ్ళనివ్వలేదు. ఫోన్లన్నీ కారులో పెట్టి లోనికి ప్రవేశించాము.గుడి బయటి భాగానికి పెయింట్ వేస్తున్నారు.గుడి చాలా ప్రశాంతంగా ఉంది. గుడి లోపల ఇంకా ప్రశాంతంగా ఉంది.గుడి ద్వారం కోటను తలపిస్తుంది. ద్వారంవైపు అటు ఇటుగా ఉన్న నల్ల రాతితో చెక్కిన ఏనుగులు మనకు ఆహ్వానం పలుకుతున్నట్లుగా ఉంటాయి.గుడి మొత్తం చలువరాయితో నిర్మించబడింది.గుడి లోపలి భాగం మాటల్లో వర్ణింపనలవిగాకుండా వుంది. అద్భుతమైన శిల్పకళాకౌశలంతో మమ్మల్ని ఆశ్చర్యపరిచింది. నాట్యకత్తెలు,తప్పెట వాయిస్తున్న స్త్రీ శిల్పాలు,పువ్వులు, తీగలు ఎంత అద్భుతంగా చెక్కబడ్డాయో! అణువణువునా పొదిగియున్న ఇక్కడి శిల్ప సౌందర్యం ఎవరిరైనా కట్టిపడేస్తుంది. పాలరాతిపై అంత అద్భుతమైన శిల్ప సంపదను ఆవిష్కరించినందుకు ఆ శిల్పకారులకు నమస్కరించాలనిపించింది. ఎంత ఓపిక,ఎంత ఏకాగ్రత ఉంటే అలా చెక్కగలరు. అబ్బబ్బా …. చూస్తుంటే అక్కడే ఉండిపోవాలనిపించింది. బహుశా ఇలాంటి శిల్ప సంపదను మనం కేవలం మన దేశంలోని ఆలయాల్లోనే చూడగలమనిపించింది. కొంచెం టైం వెచ్చించాలి గాని మనదేశాన్ని పూర్తిగా సందర్శిస్తే ప్రపంచంలోని సగభాగాన్ని చూసినట్టే. గుడి లోపలి భాగంలో చుట్టూ జైనతీర్థంకరులు ఉన్నారు. ఆ విగ్రహాలన్నీ నల్లరాయితో మలచబడ్డాయి. ఆలయంలో ప్రధాన ఆకర్షణ వర్ధమాన మహావీరుడు, ఋషభనాథుడు,నేమినాథుడి విగ్రహాలే.
ఇక్కడి మూలవిరాట్టు ఋషభనాథుడు. మూల విరాట్టుకు కుడివైపున గల గర్భగుడిలో 1.5 మీ. ఎత్తైన మహావీరుని విగ్రహం ఉంది. ఈ విగ్రహం కుంభకంతో కూడిన సిద్దాసనం, అర్ధ పద్మాసనంలో ప్రశాంతమైన యోగముద్రలో ఉంది. వేళ్ళు పొడవుగా ఉన్నాయి. నవ్వు ముఖం, పాల భాగం విశాలంగా ఉండి చుబుకం మనోహరంగా ఉంది.విజ్ఞుల అభిప్రాయం ప్రకారం ఇది ఫిరోజా రాతితో నిర్మించబడింది. ఇలాంటి అత్యధ్బుతమైన ప్రతిమ భారతదేశంలో మరెక్కడా లేదు.
ఋషభనాథుని విగ్రహం38.5 అంగుళాల వెడల్పు 34.56 అంగుళాల పొడువు కలిగి ఎంతో ఆకర్షణీయంగా ఉంది. ఈ విగ్రహం ఆహార్యము బహుగొప్పగా మలచబడింది. అర్ధ పద్మాసన సిద్దాసనంలో ఉండి ముఖ ముద్ర గాంభీర్యంగా ఉన్నది, కాంతి మండలం గుండ్రంగా ఉన్నది, లలాటం మీద చంద్రుడు, చుబుకం మీద సూర్యుడు,అరచేతి మీద శంఖం, చక్రం ఉన్నాయి. ఇది భరత చక్రవర్తి నెలకొల్పిన అతి ప్రాచీనమైన విగ్రహం. వాటి కింద హిందీలో వారి పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
ఋషభనాథునికి ఎడమవైపు నేమి నాథుని విగ్రహముంది.ఇది కూడా పద్మాసనంలోనే,గొప్ప అలంకారభూయిష్టంగా ఉంది. ఆ ముగ్గురిని తనివితీరా చూసి,నమస్కరించి ముందుకు కదిలాము. ఆలయపు దక్షిణపు గోడపై జైనమహా సభలు జరిగిన వివరాలు పొదగబడిన చిత్రము ఒకటి కనిపించింది. దాన్ని చూసి ముందుకు కదిలాము. గుడిలో మమ్మల్ని ఆశ్చర్యపరచినవాటిలో గుడి డోం ఒకటి.దాన్ని చూస్తే నాకు OU ఆర్ట్స్ కాలేజీడోం గుర్తుకొచ్చింది. దానికంటే ఇది ఇంకా బాగుంది. డోంచుట్టూ అద్భుమైన శిల్ప సంపద మమ్మల్ని కన్నార్పకుండా చేసింది. డోంని ఎలా నిర్మించారని చాలాసేపు ఆలోచించాను……నిజంగా అద్భుతమది.
అలా గుడి లోపలిభాగంలో ఉన్న జైననతీర్థంకరుల విగ్రహాలను మొత్తం చూశాము.గుడి మధ్య భాగంలో కొంతమంది భక్తులు ఉన్నారు.వాళ్ళు ధ్యానం చేసుకుంటున్నారు. వాళ్ళ ముఖంలో లవలేశమైనా ఆతృత గానీ కోపం గానీ లేవు.ఏ భావం లేకుండ ఉండడం చాలా కష్టం,కానీ అసాధ్యం కాదు. అక్కడంతా మౌనం తాండవించింది.మేము కూడా మౌనంగా ప్రధానాలయం దాటాము.
ప్రధానాలయానికి కుడివైపున చిన్న ఆలయం ఉంది.అదికూడా చాలా బాగుంది.ప్రధానాలయానికి ఉత్తర భాగంలో ఉన్న మరో ఆలయానికి వెళ్ళాము. ఆలయం చిన్నగానే ఉంది లోపల పాలరాతితో చెక్కబడిన శాంతి నాథుని(తీర్థంరుల్లో ఒకరు) విగ్రహం చాలా ఆకర్షణీయంగా ఉంది ధ్యానముద్రలో శాంతి నాథుడు అద్భుతంగా దర్శనమిచ్చాడు.
మళ్లీ ఎప్పుడైనా వస్తే ఫ్యామిలీతో రావాలనుకుని మెల్లిగా బయటకు వచ్చాము. ఫోన్ గనక అనుమతిస్తే నేను ఎన్నో ఫోటోలు వీడియోలు తీసేవాడిని. అయినా అది చూస్తే తప్ప లేని చెప్పలేని అనుభూతి. గుడి బయట కొన్ని ఫొటోలు దిగి గుడికి వీడ్కోలు చెప్పి మెల్లిగా చేర్యాల కు బయలుదేరాం అక్కడ మా బుడ్డోడితో ఒక 15 నిమిషాలు గడిపి సిద్దిపేటకు బయలుదేరాం.

అలా అలా…రంగనాయక సాగర్ జలాశయపు ఒడిలో…
సిద్దిపేటలో సందర్శించదగ్గ వాటిలో రంగనాయక సాగర్ జలాశయం ఒకటి.ఇది సిద్దిపేటకు 5 కిలో మీటర్ల దూరంలో ఉన్న చిన్నకోడూరు మండలంలోని చంద్లాపూర్ గ్రామానికి దగ్గరలో ఉంది. ఇది కాళేశ్వరం ఎత్తిపోతల పథకంలో భాగంగా 2300 ఎకరాల్లోదీన్ని నిర్మించారు. దీనికి కెపాసిటీ మూడు టీఎంసీలు. దీనిని 2020లో హరీష్ రావు ,కె.టి.ఆర్ గార్లు ప్రారంభించారు. ఇది సిద్దిపేట మరియు రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లాలోని 114,000 ఎకరాలకు నీరందిస్తుంది. ఎండాకాలంలో కూడా సిద్దిపేట పరిసర ప్రాంతంలో చెరువులు నిండుగా ఉన్నాయంటే దానికి ప్రధాన కారణం ఈ జలాశయమే.
రంగనాయక సాగర్ జలాశయం పై వరకు కార్లో వెళ్లొచ్చు. దాని చుట్టూతా హారమున్నట్టు తారు రోడ్డు ఉంది. జలాశయం,చుట్టుప్రాంతం చాలా శుభ్రంగా ఉంది. నీళ్లు కూడా బాగానే ఉన్నాయి. దీవి మధ్యలో దేశం ఉన్నట్టు రంగనాయక సాగర్ మధ్యలో గెస్ట్ హౌస్ ఉంది. అక్కడి వరకు మనం కారులో వెళ్లొచ్చు .సందర్శకులతో ఎప్పుడు కూడా ఇది కళకళలాడుతుంది. మేము గెస్ట్ హౌస్ కు దగ్గరదాకా వెళ్లి చుట్టూ చూసాం. ఎటు చూసినా జలమే. కళ్ళకు ఎంతో హాయి కలిగించేదృశ్యమది. అక్కడ వివిధ భంగిమల్లో కొన్ని ఫోటోలు దిగాము. తర్వాత ఇంకొంత దూరం వెళ్లి ఎక్కడ నుండి నీళ్లు ఇందులోకి వస్తాయో ఆ పంపుల దగ్గరికి వెళ్ళాము. అక్కడ సాగర్ లోపలికి వెళ్లడానికి కట్టబడిన బాల్కనీ కట్టడం ఉంది. అక్కడి నుంచి చూస్తే రంగనాయక సాగర్ మహా అద్భుతంగా కనిపించింది. అక్కడ కూడా కొన్ని ఫోటోలు దిగాము. అప్పుడే సూర్యుడు మెల్లిమెల్లిగా నిద్రలోకి జారుతున్నాడు.మేము తిరుగు ప్రయాణమయ్యాం.ప్రస్తుతం బోటింగ్ అవకాశం లేదుగానీ ఉంటే వెళ్లే వాళ్ళమేమో……

విజయ్ సార్ ఇంట్లో వేడివేడి పూరీ……
రంగనాయక సాగర్ నుండి తిరుగు ప్రయాణమై సరాసరి సిద్దిపేటలోని విజయ సార్ ఇంటికి వెళ్ళాం. సమయం సాయంత్రం 7:00 అయింది. వెళ్ళగానే ఫ్రెష్ అప్ అయ్యాం. మేము వస్తున్నామన్న వార్త ముందే తెలియడంతో కావచ్చు మాకోసం సార్ స్పెషల్ గా పూరి చేయించారు.తిని చాలాసేపే అయింది కాబట్టి మాకు కూడా ఆకలైంది. పూరీలను చూడగానే ఇంకా ఆకలె క్కువైందనొచ్చు. లేత గోధుమ రంగులో పొంగిన పూరీలు, వాటి పక్కన కాబూలీ శనగలతో చేసిన కర్రీ….. కాంబినేషన్ అదిరింది. విజయ్ సర్ కొసరి కొసరి వడ్డిస్తుంటే ఆసాతం మేమాస్వాదిస్తూ తిన్నాం. అనంతరం అందమైన వైన్ గ్లాసులలో ఆపిల్ జ్యూస్ తాగడం చాలా బాగా అనిపించింది.సోంపు వేసుకొని కాసేపు సార్ వాళ్ళ స్కూల్ విషయాలు కాసేపు మా స్కూల్ విషయాలు ఇంకాసేపు విద్యార్థుల భవితవ్యం గురించి మాట్లాడుకొని ఎనిమిది గంటలకి విజయ్ సర్ నుండి సెలవు తీసుకొని రంగంపేటకు బయలుదేరాం.
కారు సాధారణ వేగంతోనే ముందుకు వెళుతోంది. ఎండాకాలం ఆరంభమైంది కదా…. కారు అద్దాలు తీస్తుంటే చల్లటి గాలి మాకు సుతిమిత్తగా తగులుతోంది. వెనకసీట్లో కూర్చున్న నేను ఎప్పటికప్పుడు క్రికెట్ స్కోర్ చూస్తున్నాను. ఈరోజు ఐసిసి ఛాంపియన్స్ ట్రోఫీలో భాగంగా ఇండియా పాకిస్తాన్ మ్యాచ్ ఉంది. ఫస్ట్ బ్యాటింగ్ పాకిస్థాన్ చేసింది. రెండో ఇన్నింగ్స్ మొదలైంది. స్కోర్ పెద్ద గా లేకపోవడంతో పెద్ద ఒత్తిడి కూడా ఏం లేదు. అందునా చేజింగ్ కింగ్ కోహ్లీ ఉన్నాడు కదా….భయమేల అనుకున్నాను. మ్యాచ్ మొదలైంది. ఇండియా బాగానే బ్యాటింగ్ చేస్తుంది అమరేందర్ సార్ డ్రైవింగ్ కూడా బాగా చేస్తున్నాడు. అదేమిటో చల్లగాలి తగిలినాకొద్ది నాకు నిద్ర ముంచుకొస్తుంది ఓవైపు మ్యాచ్ ,మరో వైపు నిద్ర…ఎలా…. అనుకుంటుండగానే గంటలో మెదక్ చేరుకున్నాము.అక్కడ ఆగి ఛాయ్ తాగడంతో నిద్ర కాస్త పారిపోయింది. ఇక మెదక్ నుండి బయలుదేరి సరాసరి రంగంపేటకు వచ్చేసరికి సమయం 9:45 అయ్యింది.
అక్కడక్కడా ఆగుతూ, ఆతిథ్యం స్వీకరిస్తూ వచ్చినందుకేమో! 450 కిలోమీటర్లు ప్రయాణించినా మాకు అలసట కలగలేదు. చూస్తుండగానే ఇండియా పాకిస్తాన్ పై విజయం సాధించింది. ఇంకేం…..ఖేల్ ఖతం దుకాణం బంద్.

వీలైనప్పుడు మీరు కూడా కొలనుపాక జైనాలయాన్ని, రంగనాయక సాగారాన్ని తప్పకుండా సందర్శించండి.

అస్సాం ని గేట్ వే ఆఫ్ ఈశాన్య భారతదేశం గా పరిగణిస్తారు.ఈసారిఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో ఒకటైన అస్సాంరాష్ట్రాన్ని దర్శించుకునేందుకు ఎంచుకున్నాం.  విమానంలో హైదరాబాదు మీదుగా గౌహతికి వెళ్ళాం.

అస్సాం ప్రాంతం చాలా భాగం ఎగుడు, దిగుడు,కొండలు,గుట్టలు లోయలుగా ఉండే ఈ ప్రదేశాన్ని మొదటగా అసమా దేశంగా పిలిచేవారు కాలక్రమేనా అసమా పేరు కాస్త అస్సాంగా స్థిరపడింది.

గౌహతి విమానాశ్రయం నుండి దాదాపు 20 కిలోమీటర్లు ప్రయాణించి ముందుగా నీలాంచల్ పర్వత శ్రేణిలో ఉన్న కామాఖ్య ఆలయానికి చేరుకున్నాం. ఈ ఆలయానికి ఎంతో ప్రాముఖ్యత ఉంది.ఇది 51 శక్తిపిఠాల్లోఒకటి.ఇక్కడే దశమహావిద్యలనే పేరు గల కాళీ, తార, భువనేశ్వరి,బగలాముఖి, చిన్నమస్త,భైరవి,ధూమావతి, కమలాంబిక, షోడసి, మాతంగి అనే పది వేరు వేరు ఆలయాలు ఉన్నాయి. కామున్ని దహించిన ప్రదేశంగా దీనికి కామాఖ్య అనే పేరు స్థిరపడింది.

ఎనిమిదవ శతాబ్దంలో నిర్మించబడినదిగా భావిస్తున్న ఈ ఆలయం 16వ శతాబ్దంలో అన్య మతస్తుల దాడుల్లోద్వంసం కాగా 17వ శతాబ్దంలో కుచ్ బీహార్ రాజు నర నారాయణుడు పునర్ నిర్మించాడనిశాసనాధారాలు ఉన్నాయి. ఈ ఆలయం మూడు మండపాలుగా నిర్మించి ఉంటుంది. మొదటి ప్రాకారంలో గుహలా ఉండి గర్భాలయంలో నల్లటి బండరాయి ఉంటుందిదీనికి పూజలు జరుగుతాయి ఆ గుహలో రాతి మీద ఎప్పుడు జలం ఊరుతూ ఉంటుంది అందువల్ల ఎప్పుడు తడిగా ఉండి ఆలయమంతా చిత్తడిగా జారుతూ ఉంటుంది.

ప్రతి సంవత్సరం జూన్ రెండవ వారంలో అంబుభాషి సమయంలో నాలుగు రోజులు ఈ ప్రాంతంలోని ఆలయాలన్ని పూర్తిగామూసి వేయబడతాయి. ఈ ప్రాంతంలో ఇంకా అనేక ఆలయాలు ఉన్నాయి. సమయాబావంవల్ల ముఖ్య ఆలయాలను మాత్రమే దర్శించుకొని ఆ రోజు సాయంత్రం బ్రహ్మపుత్ర నదిలోని క్రూయిజ్విహారయాత్ర కోసం బయలుదేరాం.

ఇక బ్రహ్మపుత్రా నది విశేషాల్లోకి వస్తే బ్రహ్మపుత్ర ఆసియాలోని ముఖ్యమైన నదుల్లో ఒకటి. చాలా నదులు సహజంగా స్త్రీ పేరుతో పిలువబడగా బ్రహ్మపుత్ర మాత్రమే పురుష నామముతో పిలవబడటం విశేషం.ఈ నదిటిబెట్లో నైరుతి ప్రదేశంలో యార్లు నదిగా పుట్టి దక్షిణ టిబెట్లో దిహన్ నదిగా ప్రవహించి హిమాలయాలలోని లోతైన లోయలోకి ప్రవహించి దాదాపు 2900ల కిలోమీటర్లు ప్రవహించి చివరగా బంగాళాఖాతంలో కలుస్తుంది. దీని పరివాహక ప్రాంతం దాదాపు 650 చదరపు కిలోమీటర్లు. ఈ నది ప్రత్యేకత ఏంటంటే సముద్రం లాగానే ఈ నదిలోకూడాఅలలు ఉవ్వేత్తున ఎగిసి పడతాయి. ఇది భారతదేశం, బంగ్లాదేశ్, భూటాన్, చైనా దేశాల్లో ప్రవహిస్తుంది.

2011లోమేము మొట్టమొదటిసారి మానససరోవరం వెళ్ళినప్పుడు ఉత్తర హిమాలయాల్లోని కైలాస పర్వతం దర్శించినప్పుడు అతి తక్కువ ప్రవాహంగా ఉండే ఈ నది ప్రవాహ వేగం దాదాపు పదివేల అడుగుల ఎత్తులో ప్రవహించి ప్రపంచంలోని అన్ని నదుల కన్నా ఎత్తుగా ప్రవహిస్తున్న నదిగా కూడా రికార్డుల్లో ఉంది.కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఈ నది వెడల్పు దాదాపు 12 కిలోమీటర్ల నుండి 24 కిలోమీటర్లు పైబడి కూడా ఉండి కొన్ని ప్రాంతాల్లో దాదాపు60 నుండి 70 అడుగుల లోతు ఉంటుంది.  ఇదిప్రపంచంలోనే 9 వ అతిపెద్ద నది.

ఇక మా క్రూయిజ్ప్రయాణం లోహిత్ గాట్లోప్రారంభం అయింది. ముఖ్యంగా ఈ ప్రాంతంలో సూర్యాస్తమయం చూడడానికి చాలామంది క్రూయిజ్ ప్రయాణం ఎంచుకుంటారు. క్రింది భాగంలో రూ.650 వసూలు చేస్తారు కానీ సంగీత శబ్దాలు ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల మేము పై భాగంలోకి వెళ్ళాము దీనికి రూ.750 రుసుముగా ఉంటుంది.

దాదాపు ఒక రెండు గంటలు క్రూయిజ్ లో నది విహారం చేశాం. చుట్టుపక్కల ఉండే నదిలోని దీవులు, ఎత్తైన భవనాలు వాటి అలంకరణలు, వాటి ప్రతిబింబాలు నీటిలో ఎంతో అద్భుతంగా కనిపిస్తాయి. ఇప్పటివరకు చాలా క్రూయిజ్ లలో తిరిగిన అనుభవం ఉన్నాఈ క్రూయిజ్ అనుభవం మాత్రం అనిర్వచనీయంగా ఉంది.క్రూయిజ్ లో భోజనం ముగించుకొని వసతి గృహానికి చేరుకున్నాం.

ఆ మరుసటి రోజు ఉదయం ఉపాహారం ముగించుకొని తదుపరి యాత్రా ప్రదేశం ఐనకజీరంగానేషనల్ పార్క్ చూడ్డానికి బయలుదేరాం. గౌహతి నుండి దాదాపుగా 204 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న కజీరంగా చేరడానికి దాదాపు 5 గంటలు పడుతుంది. మధ్యలో దారిలోని కొన్ని ప్రదేశాలను దర్శించుకుని నాలుగు గంటల వరకు కజీరంగాలోని మా వసతి గృహానికి చేరుకున్నాం.

 ఆరోజు రాత్రి భోజనం ముగించుకుని విశాలమైన మా వసతి గృహంలో విహరించినప్పుడు ఆకాశం మొత్తం నల్లని చుక్కల చీర కట్టుకుందా అనిపించి చిన్నప్పటి మధురస్మృతులను గుర్తుకు తెచ్చింది. రాత్రి సమయంలో పెరట్లో నులకమంచం పై అమ్మ పక్కన పడుకొని అమ్మ చెప్పే చక్కటి చందమామ కథలు వింటూ ఆకాశంలో నుండి జారిపడుతున్నట్లుగా అనిపించే నక్షత్రాలను లెక్కపెడుతున్న రోజులు గుర్తుకు వచ్చి మనసంతా ఆనందంతో నిండిపోయింది. ఆ రాత్రంతా అలానే నక్షత్రాలను చూస్తూ ఉండిపోవాలని అనిపించింది.

ఆ మరుసటి రోజు ఉదయం 8 గంటల వరకే కజిరంగా పార్కుకు చేరుకున్నాం. ఇక కజిరంగా పార్కు నేపథ్యం చూస్తే ఇది ప్రపంచంలోనే హెరిటేజ్ పార్క్ గా గుర్తింపు పొందిన ఈ పార్కు 1905లో స్థాపించబడి 1974లో నేషనల్ పార్కుగా అవతరించింది. దాదాపు 70,780 ఎకరాలు కలిగి ఉన్న ఈ పార్క్ మధ్య నుండి బ్రహ్మపుత్రా నది కూడా ప్రవహిస్తుంది. ఈ పార్కు ప్రపంచంలోనే మూడింట రెండువంతులు ఒక కొమ్ముగల ఖడ్గమృగాలకు ఈ పార్క్ ఆతిథ్యమిస్తోంది. దాదాపు 3 వేల పై చిలుకు గల ఖడ్గ మృగాలు ఇందులో ఉన్నట్లు అంచనా.ఒక్కొక్క ఖడ్గమృగం 1600 కేజీల నుండి 2700 కేజీలవరకు ఉంటాయి. ఇవి అపాయం ఉన్నట్టు గమనిస్తే గంటకు 50 కిలోమీటర్ల వేగంతో పరిగెత్తుతాయి. ఈ పార్కులో 57% నీటి గేదెలు, ఏడు జాతుల రాబందులు, ఏనుగులు, జింకలు, మెరిసే జింకలు,క్యాపడ్ లంగూర్లు,చిరుత పులులు, ఎలుగుబంటులు, బెంగాల్ ఫాక్స్, హిమాలయన్స్ స్క్వేరిల్ తో పాటు 385 రకాల పక్షుల జాతులు ఉన్నట్లు15 రకాల క్షీరదాలు ఉన్నట్లు అంచనా.

కజీరంగా పార్కులో ఏనుగులపై స్వారీ మరియు 5 జోనులలో జీప్ సఫారీలు ఉంటాయి. ఏనుగు సఫారీఉదయము 6 నుంచి 7వరకుమరియు 7 నుంచి 8వరకుఅనుమతిస్తారు.  జీప్ సఫారీ ఎనిమిది గంటలకు మొదలవుతుంది. జీప్ సఫారీలో ప్రయాణించి ఖడ్గమృగాలను, ఏనుగుల గుంపును, జింకల గుంపును, నీటి గేదెలను మాత్రమే చూడగలిగాం కానీ స్వేచ్ఛగా తిరుగుతున్న జంతువులను చూస్తుంటే ఒకవైపు సంతోషం ఇంకోవైపు హఠాత్తుగా వేరే జంతువులు వచ్చి మీద పడతాయోఅన్న భయం కలగలిపి ఒక విధమైన కొత్త భయం కలిగినా జీప్సఫారీ మాత్రం అద్భుతంగా అనిపించింది. ఇంకా కొన్ని పక్షుల జాతులను కూడా చూశాం ఒకే మారు 4 నుండి 5 జీపులను ఒక ఫారెస్ట్ గార్డ్అనుమతిస్తారు.

చాలా దూరంలో టైగర్ కూడా చూసామని కొందరు చెప్పారు కానీ మాకు మాత్రం కనబడలేదు. మధ్యాహ్నం వరకు జీప్ సఫారీ పూర్తి చేసుకుని అదే ప్రాంతంలోని అరుదైనమొక్కలుమరియుఅంతరించిపోతున్నజాతులమొక్కలుకలిగిఉన్న పార్క్ కి వెళ్ళాం. ప్రపంచంలోని అరుదైన మొక్కలనుసేకరించి ఇందులో ఉంచారు. చాలా రకాలైన అరుదైన పుష్పాలు, అరుదైన మొక్కలు చూసి సంభ్రమాచార్యలకు లోనయ్యాం. ఆ తదుపరి ఈ పార్క్ లోనే దాదాపు 30 రకాల అస్సాం (PHOTO 5) వంటకాలతో వడ్డించిన బాహుబలి భోజనం ఎంతో సంతృప్తిని ఆనందాన్ని కలుగజేసింది.

సాయంత్రం వరకు పార్క్లోని వివిధ ప్రాంతాలు దర్శించి ప్రత్యేకంగా కొన్ని వందల రకాల వెదురు బొంగుల పార్కునుకూడాదర్శించి ఆశ్చర్యపోయాం. సాయంత్రం అక్కడే అస్సాం కళాకారులతో నిర్వహించిన సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు, వివిధ నృత్యకార్యక్రమాలు వీక్షించి ఆ పరిసర ప్రాంతంలోని తేయాకు తోటల్లో ఫోటోలు తీసుకొని మా వసతి గృహానికి చేరుకున్నాం.

ఆ మరుసటి రోజు కజీరంగా నుండి సాంస్కృతిక కళలకు నేపథ్యమున్న తేజ్ పూర్ బయలుదేరాం. దారిలో కొసాయి అనే గ్రామంలో అతి ఎత్తైన మహా మృత్యుంజయ లింగం దర్శించుకుని ఈ ప్రాంతంలో రాక్షస గురువైన శుక్రాచార్యుడు మృత్యుంజయ మంత్రంతో తపస్సు చేశాడని ఆ తదుపరి స్థానికులు ఈ ప్రాంతంలో అతిఎత్తయిన శివలింగాన్ని ప్రతిష్టించి ఇప్పటికీ పూజలు కొనసాగిస్తున్నారని స్థానికులువిషదికరిస్తేవినిఅపురూపమైనప్రాంతంచూశామనేసంతృప్తితోతేజ్పూర్కిచేరుకున్నాం. తేజ్ పూర్ లో బాణాసుర రాజుచే నిర్మించబడ్డ పురాతన ప్రముఖ మహా భైరవ ఆలయం దర్శించుకున్నాం. ఇక్కడి శివలింగం ప్రతి సంవత్సరం క్రమంగా పెరుగుతున్నట్టు స్థానికులు చెప్పారు. అక్కడినుండి బ్రహ్మపుత్రా నది తీరంలో బాణాసుర రాజు తన కుమార్తె ఉష అనిరుద్ ని  ప్రేమించిన విషయం తెలుసుకొని ఆమెను బంధించి ఉంచిన ప్రదేశమైనా అగ్నిగర్ దర్శించుకున్నాం. ఈ అగ్నిగర్ గుట్ట పై భాగంలో ఉంటుంది. ఈ ప్రాంతం నుండి బ్రహ్మపుత్రా నది ప్రవాహాన్ని, సూర్యోస్తమయ అందాలను బ్రహ్మపుత్రా నది పైన నిర్మించిన అతిపెద్ద బ్రిడ్జి నిర్మాణాన్ని,తేజ్ పూర్ పట్టణాన్ని వీక్షిచం. ఇక్కడి నుండి బ్రహ్మపుత్ర ఘాట్లనుకూడా దర్శించుకుని అక్కడి తేయాకు తోటలను దర్శించుకుని వసతిగృహం చేరుకున్నాం.

విహంగ వీక్షణవీక్షణంలా సాగిన ఈ మా నాలుగు రోజులు అతి ముఖ్యమైనఅస్సాం ప్రాంతాల ఈ ప్రయాణం ఈరోజుతో ముగిసింది.

ప్రముఖ రచయిత్రి విజయ కందాళ గారు ” గిన్నిస్ బుక్” అనే పుస్తకం గురించి వారు చేస్తున్న ఆడియో ‘ మితభాషి‘ శబ్ద సంచికలో ప్రముఖ రచయిత ముక్తవరం పార్థ సారథి గారు రచించిన పుస్తకం లోనుంచి విషయాన్ని సమీక్షిస్తున్నారు వినండి , తెలుసుకోండి. నోరిస్ మాక్ విర్టర్, రాస్ మాక్ విర్టర్
కవల సోదరులు.
లండన్ లో August 1955
తొలి ప్రచురణ చేసిన గిన్నిస్ బుక్ గురించి మీకోసం..
-సంపా