సాహిత్యచరిత్ర అంటే క్రమానుగతం నుండి భవిశ్యత్తుకు ఎలా పరిణామిస్తు వచ్చిందో విడమరచి చెప్పెదే సాహిత్యచరిత్ర. సాహిత్యచరిత్రకు పితామహుడుగా చెప్పబడినవ్యక్తి హిపోలిటెన్, ఇతను ప్రా న్స్ దేశస్తుడు. 1863లో ఇతను సాహిత్య చరిత్రకు వ్రాసిన ముందుమాటలో మూడు ప్రాథమికాంశాల ను సూచించాడు. అవి1) విశిష్టమైన ప్రతిభ. ప్రత్యేక వ్యక్తిత్వం, శక్తి ఉన్నజాతి. 2) ఆజాతి జీవించినకాలం, సందర్భం 3) దానిని నియంత్రించే బావ పరిసరం. ఈ మూడింటి సమ్మేలనంతో రూపొందిన సృజనాత్మ క అభివ్యక్తి క్రమాన్ని నిరూపించి చెప్పడం సాహిత్యచరిత్ర. ‘నోవెల్లా’ అనే ఇటాలియన్ పదం నుండి నో వెల్(నావెల్) అనే పదం ఏర్పడింది ఇది క్రీ.శ.1350లో బొకేషసీయా() తన రచన కామెరన్ కు నావెల్లా స్టోరియా అని పేరు పెట్టాడు. కొత్తపదం అని అర్ధం. తర్వాత ఆంగ్లంలో 1579లో జానీలి యుప్లస్ పేరుతో మొదటి అంగ్ల నవలా రచనకు నాంది పలికాడు. 18వ శతాబ్ది నాటికి స్కాటయ్యగంలో ఆంగ్ల 0లో నవల ఉచ్చ స్తితి కి చేరింది. తెలుగులో సాహిత్యచరిత్ర రచన 1876సంవత్సరం నుండి మొదలైం ది .తెలుగులో గురజాడ శ్రీరామమూర్తి తో మొదలై కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు, వంగూరి సు బ్బారావు, చెంచయ్య, మంత్రిప్రగడభుజంగరావు, బోగరాజు నారాయణ మూర్తి, కె.వెంకటనారాయణం రావు, దివాకర్ల వెంకటావదాని, పింగళి లక్ష్మీకాంతం, ఆరుద్ర, ఇంద్రగంటి హనుమశాస్త్రి, జి.నాగయ్య, ము దిగంటి సుజాతారెడ్డి, ద్వా.నా. శాస్త్రి, మొదలగు వారెందరో సాహిత్యం మీద దృష్టి మరల్చి సాహిత్య చరి త్ర రాశారు. ఐతే వారి ద్వారా సాహిత్యచరిత్ర పరిపుష్టం కాలేదు. ఆధునిక సాహిత్య చరిత్ర 1940లో కు రుగంటి సీతారామ భట్టాచార్యులు, పిల్లలమర్రివెంకటహనుమంతరావులు మొదల్బెట్టారు. కవిత్వా నికి అనేకులు పెద్దపీట వేశారు కాని మిగతా ప్రక్రియల్ని అంతగా పట్టించుకోలేదు. ఆలోటును పూరిం చడానికి పొంగి శ్రీరామ అప్పారావు నాటకానికి స్థానం కల్పించగా, పోరంకి దక్షిణామూర్తి కథకు ప్రా దాన్యమిచ్చారు. బొడ్డపాటి కుటుంబరాయశర్మ, మొదలినాగబూషణశర్మ, పుల్లాబొట్ల వెంకటేశ్వర్లు నవ లా చరిత్రని రికార్డు చేశారు. ఐతే ఇటీవలి కాలంలో సాహిత్యంలో మార్పుల పర్యవసానంగా అస్థిత్వ ఉద్యమాల మూలంగా దళిత సాహిత్యంప్రవాహమై ఎగసింది ఈ ఉద్యమ స్ఫూర్తితో దళిత సాహిత్య చరిత్రను డా, పిల్లిశ్యాంసన్ రికార్డు చేశారు.

ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యలో నాటకం, కథ, కవిత్వం కంటే ఎకువ మంది ప్రజాదరణ పొందిన ది నవల మాత్రమే నవల జన జీవిత సమస్యలని, వాస్తవజీవిత దృక్పథాల్ని వివరించడంలో అగ్రభాగా న నిల్చింది. పల్లెజనుల జీవితం వారి దైనందిన జీవనం, సంస్కృతి, ఆచారాలు, సాంప్రదాయాలు, గ్రావీ ణ, పట్టణ, ఉన్నత మద్యతరగతుల జీవితాలు, రైతులు, కార్మికుల జీవితాలు, ఉన్నత చదువులు చ విన ఉద్యోగాలు రాని యువత, సమాజాన్ని విశ్లేషించే మేధావి వర్గజీవితాలు, వారి ఆలోచనలు, సం వేదనలు, దృక్పదాలు, సంక్లిష్టతలు, సంవేదనలు హేతువాద దృక్పదాలు, బౌతిక ఆధ్యాత్మిక జీవనం, మానసిక బావాత్మక ప్రపంచం, మతం, కుల దృక్పదాలు అతి సునిశితంగా, సూక్ష్మంగా ఆవిష్కరించే ప్ర కీయ నవల. ప్రపంచ విప్లవాల ఫలితంగా, పారిశ్రామిక విప్లవాల పర్యవసానంగా ఏర్పడిన మార్పులు, సమాజంలో ప్రజాకాంక్షలు వెల్లివిరిస్ ప్రజాస్వామ్యం రుపుదాల్చి యూరప్ సాహిత్యంలో నవలా ప్రక్రి

య ఏర్పడటానికి నాంది పలికింది. పాశ్చాత్య సంస్కృతి భారతదేశంలో వేల్లూనుకుని నవల పురుడు పోసుకోవడానికి కారణభూతమైంది.

తెలుగు నవలా సాహిత్యంలో మొదటి నవలగా కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు రచించిన రాజశేఖర చరిత్ర’మును సాహిత్యకారులు పేర్కొనిరి. దీనికంటే ముందుకొందరు పింగళిసూరన రచిం చిన కళాపూర్ణోదయము మొదటి నవలగా కొందరు సాహితీవేత్తలు పేర్కొనిననూ, నవలా లక్షణమైన కల్పితకథయైననూ వచన లక్షణము లేకపోవుటచే దానిని తిరస్కరించిరి. అట్లే కొక్కొండ వెంకటరత్నం రచన ‘మహస్వేత’ పేర్కొనిరి. దీనికి మూలాధారము బాణుని సంస్కృత కావ్యం కాదాంబరి. ఐతే తె లుగులో ఇది ప్రతిభావవంతమైన రచన కాలేకపోయినదని దానిని తోసిపుచ్చినారు. అటుతరువాత నర హరి గోపాలకృష్ణ శెట్టి రచన శ్రీరంగరాజ చరితము (1872), దీనికే సోనాబాయి పరిణయము’ అని మరో పేరు దీనిని కొందరు మొదటి నవలగా గుర్తించినప్పటికీ నవలకుండాల్సిన పూర్తి లక్షణములు లేవని నవలాలక్షణములైన వాస్తవిక సమకాలీన జీవిత చిత్రణ, కథాకథన పద్ధతి, కల్పితమైన ఇతివృత్తం, పా తల చిత్రణ, సంవిదానంలు పూర్తిగా కల్గినది కందుకూరి వీరేశలింగం పంతులు గారి రాజశేఖర చరిత్ర ము( 1880 ) అని తేల్చిరి. అదే తెలుగు లో తొలి నవలగా గుర్తింపు పొందినది. ఐతే (ఇదియును ‘అలి వర్ గోల్డ్స్మెత్ రచించిన thevicarofwakefield రచన ప్రభావంతో రాయబడినది). తర్వాతి కాలంలో కొన్ని అనువాద నవలలు వచ్చాయి. గాంధీజీ సంఘసంస్కరన, హరిజనోద్ధరణ పిలుపు ప్రభా వంతో ఉన్నవలక్ష్మీనారాయణ 1921 నుండి 1922 మద్య కాలంలో తను జైలులో ఉండగా ‘మాలపల్లి న వల రాశాడు. ఇది అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన నవల అంటరాని జీవితాలను దళితేతరులుసృజించి రాసిన మొదటి దళిత నవల. ఆనాటి సామాజిక పరిస్తితులు, స్వాతంత్ర్యోద్యమకాంక్ష, బలియమైన స దర్బం అది. ఐతే మాలపల్లి నవల బాష సరళతరంగా ఉండడం పల్లెజనులకు అర్థమయే రీతిలో ఉం డటం అటు జానపదులను, పండితులను, సాహితీవేత్తలను విశేషంగా ఆకట్టుకొని ఆనాడు అందరి మ న్ననలు పొందిన నవల. దలితేతరులు రాసిన తొలి దళిత నవలా ఇదేకావడం విశేషమే అయినను ఇది దళితనవలగా గుర్తింపబడలేదు. అటుతర్వాత విశ్వనాథవారి వీరవల్లుడు దళిత సానుబూతి రచనగా మి గిలింది. నగరులైన నవలా రచయితలు దళితజీవితాలను కథా వస్తువుగా స్వీకరించలేక పోయారు.

సాహిత్యంలో దళితులు చైతన్యవంతులై తమ జీవితాలను కథావస్తువులుగా స్వీకరించి నవలలు రాయడం మాత్రం 1985 నుండి ప్రారంబమైంది. వందేండ్ల సాహిత్య చరిత్రలో ఉన్నవ లక్ష్మనారాయణ గారి ‘మాలపల్లి’ • విశ్వనాథవారి ‘వీరవల్లుడు’ మినహ దళిత సానుబూతి రచనలు మచ్చుకైనా కనిపించవు. చుండూరు కారంచేడు ఘటనలతో చైతన్యమై దళితవాదాన్ని బలపరుస్తూ దళిత రచయితలు రాసిన నవలలు రాశిలో ఎక్కువ కనిపించక పోయినా ప్రతిభావవంతమైన రచనలుగా వాసికెక్కాయి. ఈ క్రమంలో మోహన్ రావు’ఖాకీ బతుకులు’, చిలుకూరి దేవపుత్రో’పంచమం’, వేముల ఎల్లయ్య’కక్క, సిద్ది’, భూతంముత్యాలు ‘సూర, పురుడు, ఇగురం, మొగలి మాలచ్చువమ్మ నవలలు’, జి. కళ్యాణరావు’ అంటరాని వసంతం’, కదిరె కృష్ణ ‘ పొద’, వరకుమార్ గుందేపంగు మైల, నేను బానిసన పోలీసు దుఃఖం నవలలు జాజుల గౌరి వోయినం. గడ్డం మోహన్ రావు కొంగవాల్ కత్తి నవల, మంథని శంకర్ ” జక్కులు” ఇప్పటి వరకు వచ్చిన దళిత నవలలు. ఇందులో ప్రధానంగా దళితజీవితాలను, వారి సంస్కృతి, సాంప్రదాయాలని, సమాజం లో వారికి జరుగుతున్న మోసాలు, కుల పీడనలను ప్రతిబింబిస్తూ వచ్చిన నవలలు వేవ సి’ భూతం ముత్యాలు ‘సూర, పురుడు, ఇగురం’ మాత్రమే.

దళిత సాహిత్య ప్రభావంతో వాడ జనపదుల జీవన శైలీ ఒరవడిని అందిపుచుకొని దళిత సాహిత్యాన్ని సుసంప న్నం చేస్తున్న రచయిత బూతం ముత్యాలు. ఇతను ఇప్పటికి ఐదు నవలలు తీసుకొచ్చారు. ఇతని మొదటి నవల’సూర’ రచనా కాలం 2004. పురుడు ( 2007), ఇగురం (2012), మొగలి (2016), మాలచ్చువమ్మ (2021)నవలలు 

 సూర నవల పరాశ్రయరీతిలో సాగుతూ, సమకాలీన పరిస్థి తులను ఆకలింపు చేసుకొని దళిత జీవితాలను, ముఖ్యంగా మాలల జీవితాలను సాహిత్య యవనికపై ఆవిష్కరించారు.

ఈ నవలలో దళితులు శ్రమదోపిడికి గురయారు. ఆర్థికంగా నష్టపోయారు, ఆంద విశ్వాసాలలో కూ రుకు పోయారు. దాని పర్యవసానమే ముగింపులో హత్యలు. జారకాంతలు దలితులలోనే కాదు అగ్ర వర్ణాలలో ఉన్నట్టు నవలలోని రంగి-కళమ్మ పాత్రల ద్వారా నిరూపించాడు. అంబేద్కర్ ఆశయాలను ప్రతిబింబిస్తూ వర్ణాంతర వివాహం, దళితులకు విద్యతో నవల సాగడం ఈతరపు నవలలో హైలైట్గా నిల్చిందనుటలో సందేహం లేదు. ఇలా నేటి సమకాలీన సమాజపోకడ, మూఢాచారాలు, నిమ్న వర్గాల జీవితాలను ప్రతిభావవంతగా చిత్రించాడు రచయిత…

దళిత తెలుగు నవలా సాహిత్యం వికాసంలో నవల విశిష్టమైనది, అంటరాని భాషగా పండితులకు బూతు బాషగా ఎంచి సాహిత్యంలో తిరస్కారబావానికి గురైనబాష దళిత తెలుగు సాహిత్య యవనికపై మట్టిమనుషుల పరిమళాలను గుబాలింప చేసింది. సమాజంలో నిచ్చెనమెట్ల కులసంస్కృతిలో సమానత్వ జపం చేసె కుహనా మేదావుల ముసుగులు తొలగెటట్టుచేసింది. సాంప్రదాయకులను, అభ్యుదయబావజాలికులను, ప్రగతిశీలబావజాలికులకు క ంటకమై నిల్చి, సాహితీ విమర్శ కులను విస్మయపరుస్తూ, సంచలనాత్మక దళిత నవలలు నేడు చరిత్రలో నిలిచాయి. వాసిలో నిలిచిన దళిత నవలలు రాశి పరంగా తక్కువ. ఈ క్రమం లో మరిన్ని రచనలు దళిత జీవితాలను రికార్డ్ చేస్తూ రావలసిన అవసరం ఎంతైనా వుంది. ఆదిశగా అడుగులు పడతాయని ఆశిస్తూ..  

ఈరోజు (ఏప్రిల్ 25) ప్ర‌ముఖ సాహితీవేత్త, తెలంగాణ రాష్ట్ర ప్ర‌భుత్వ దాశ‌ర‌థి సాహిత్య పుర‌స్కార గ్ర‌హీత‌, క‌వి తిల‌క‌ డా. తిరున‌గ‌రి  ప్ర‌థ‌మ వ‌ర్ధంతిని పుర‌స్క‌రించుకొని వారికి స్మృత్యంజ‌లి…

డా. తిరున‌గ‌రి

ప్ర‌ముఖ క‌వి, సీనియ‌ర్ సాహితీవేత్త డా. తిరున‌గ‌రి పూర్వ ఉమ్మ‌డి న‌ల్గొండ జిల్లా,  ప్ర‌స్తుత యాదాద్రి భువ‌న‌గిరి జిల్లాలోని  రాజాపేట మండ‌లం బేగంపేట గ్రామంలో 24 సెప్టెంబ‌రు 1945న జ‌న్మించారు. పూర్తిపేరు తిరున‌గ‌రి రామానుజ‌య్య‌. తిరున‌గ‌రి పేరుతో ఐదు ద‌శాబ్దాల పాటు వివిధ తెలుగు సాహిత్య ప్ర‌క్రియ‌ల‌లో నిరంత‌రాయంగా ర‌చ‌న‌లు చేసి ప్ర‌ఖ్యాతిని పొందారు. విద్యాభ్యాసం త‌రువాత మూడు ద‌శాబ్దాల‌కు పైగా ప్ర‌థ‌మ శ్రేణి తెలుగు పండితునిగా,  ప్ర‌భుత్వ జూనియ‌ర్ క‌ళాశాల‌లో తెలుగు లెక్చ‌ర‌ర్‌గా ఉద్యోగాలు చేశారు. ఆలేరులో స్థిర‌ప‌డ్డారు. త‌న తండ్రి మ‌నోహ‌ర‌స్వామి ప్రోత్సాహంతో చిన్న‌నాటి నుండే ప్రాచీన‌, ఆధునిక సాహిత్యాల‌పై ఆస‌క్తిని పెంచుకొని విస్తృతాధ్య‌య‌నం చేసి విశిష్ట సాహితీవేత్త‌గా ప్ర‌స్థానం సాగించారు. బాల‌వీర‌, శ్రీ‌షిరిడిసాయి త్రిశ‌తి శ‌తకాలు, శృంగార నాయిక‌లు ఖండ కావ్యం, తిరున‌గ‌రీయం 1,2,3,4, నీరాజ‌నం, జీవ‌ధార ప‌ద్య సంపుటాల‌ను, కొవ్వొత్తి, వ‌సంతం కోసం, అక్ష‌ర ధార‌, త‌ల్లిపేగు, గుండెలోంచి, ముక్త‌కాలు, మా ప‌ల్లె, మ‌నిషి కోసం, వానా- వాడూ, ఈ భూమి, ప్ర‌వాహిని, ఉషోగీత‌, ఒకింత మాన‌వ‌త కోసం, యాత్ర‌, కొత్త లోకం వైపు, కిటికీలోంచి స‌ముద్ర మ‌థ‌నం, జ‌న‌హిత‌, చెమ‌ట నా క‌విత్వం వంటి ప‌లు వ‌చ‌న క‌వితా సంపుటాల‌ను వెలువ‌రించారు. భార‌తి, చుక్కాని, కృష్ణా ప‌త్రిక, ఆంధ్ర ప‌త్రిక‌, ఆంధ్ర‌ప్ర‌భ‌, స్ర‌వంతి, జ‌న‌ధ‌ర్మ, వ‌రంగ‌ల్‌వాణి,  భాగ్య‌న‌గ‌ర్,  ప్రజామిత్ర, తేజోప్ర‌భ‌ వంటి ఎన్నో ప్ర‌ఖ్యాత సాహిత్య ప‌త్రిక‌ల‌లో అనేక క‌విత‌లు, ప్రామాణిక‌మైన  సాహిత్య విమ‌ర్శావ్యాసాల‌ను తిరున‌గ‌రి రాశారు. ఆలోచ‌న‌, లోకాభి రామాయ‌ణం, లోకాలోక‌నం వంటి స‌మ‌కాలీన అంశాల‌తో కూడిన‌ కాల‌మ్స్‌తో పాటు వేయికి పైగా  వివిధ ప‌త్రిక‌ల‌లో ఫ్రీలాన్స్ జ‌ర్న‌లిస్టుగా  వ్యాసాలు  రాశారు. ఆకాశ‌వాణి, దూర‌ద‌ర్శ‌న్‌ల కోసం 100కు పైగా  ల‌లిత‌, దేశ‌భ‌క్తి, బృంద గీతాల‌ను రాసి  పేరొందారు. ప్రైవేటు ఆల్బ‌మ్‌ల కోసం భ‌క్తిగీతాలు, ప్ర‌బోధ గీతాల‌ను  ఎన్నో రాశారు. సాహిత్య సాంస్కృతిక, సామాజిక అంశాల‌పై వ‌క్త‌గా  అనేక ప్ర‌సంగాలను వివిధ వేదిక‌లపై చేశారు. ఉభ‌య తెలుగు రాష్ర్టాల‌లో జ‌రిగిన  ప్ర‌పంచ తెలుగు మ‌హాస‌భ‌ల‌లో పాల్గొని ప్ర‌సంగించారు. క‌వితిల‌క, మ‌హావ‌క్త  వంటి బిరుదుల‌ను అందుకున్నారు.  తిరున‌గ‌రి ర‌చ‌న‌లు ఆంగ్లం, హిందీ భాష‌ల‌లోకి అనువ‌దింప‌బ‌డ‌ట‌మే కాక ఆయ‌న సాహిత్యంపై వివిధ విశ్వ‌విద్యాల‌యాల‌లో ప‌రిశోధ‌న‌లు జ‌రిగాయి. న‌ల్గొండ జిల్లా అధికార భాషా సంఘం స‌భ్యుడిగా 2002-2005, 2006 సంవ‌త్స‌రాల‌లో ప‌ని చేశారు. యాద‌గిరిగుట్ట బ్ర‌హోత్స‌వాల‌లో తిరున‌గ‌రి అధ్య‌క్షత‌న ఎన్నో క‌వి స‌మ్మేళ‌నాలు జ‌రిగాయి. త‌న నిరంత‌ర  సాహిత్య కృషి ద్వారా ఆలేరు ప్రాంతానికే కాకుండా ఉమ్మ‌డి న‌ల్గొండ జిల్లాకు గుర్తింపును తీసుకువ‌చ్చారు.  దివాక‌ర్ల, దాశ‌ర‌థి, సినారె, పేర్వారం మొద‌లుకొని  పాటు ఆధునిక సాహితీవేత్త‌ల వ‌ర‌కు తిరున‌గ‌రి అందించిన సాహిత్యం ప్ర‌శంస‌లందుకుంది. తెలుగు సాహిత్యంలోని వివిధ ప్ర‌క్రియ‌ల‌లో ప్ర‌చురిత‌మైన ప‌లు ప్ర‌త్యేక సంచిక‌ల‌కు సంపాద‌కులుగా, సంపాద‌క‌మండ‌లి స‌భ్యులుగా తిరున‌గ‌రి వ్య‌వ‌హ‌రించారు. వివిధ విశ్వ‌విద్యాల‌యాలు, సంస్థ‌లు నిర్వ‌హించిన జాతీయ సాహిత్య స‌ద‌స్సుల‌లో ఆయ‌న‌ అనేక ప‌త్ర స‌మ‌ర్ప‌ణ‌లు చేశారు. ఉభ‌య తెలుగు రాష్ర్టాల‌తో పాటు ప‌లు ఇత‌ర రాష్ర్టాల‌లో తెలుగు సంఘాలు, సంస్థ‌లు నిర్వ‌హించిన అనేక  సాహిత్య స‌ద‌స్సులు, విశేష కార్య‌క్ర‌మాల‌కు అతిథిగా తిరున‌గ‌రి హాజ‌ర‌య్యారు. హైద్రాబాదులో 2017లో జ‌రిగిన ప్ర‌పంచ తెలుగు మ‌హాస‌భ‌ల‌లో తెలంగాణ శ‌త‌క సాహిత్యంపై తిరున‌గ‌రి ప్ర‌సంగించి తెలంగాణ శ‌త‌క  వైభ‌వాన్ని అద్భుతంగా  ఆవిష్క‌రించారు. స‌మ‌కాలీన వ‌ర్త‌మాన అంశాల‌పై  తిరున‌గ‌రీయం పేరుతో తిరున‌గ‌రిది మాట తిరుగులేదు అన్న  మ‌కుటంతో డాక్ట‌ర్ తిరున‌గ‌రి రాసిన ప‌ద్యాలు తెలుగునాట ప్ర‌తినోటా ఎంతో పాపుల‌ర్ అవ్వ‌డ‌మే కాకుండా అవి సంక‌ల‌నాలుగా కూడా ప్ర‌చురితమ‌య్యాయి. తిరున‌గ‌రీయం సమాజాన్ని విశ్లేషిస్తూ వ‌చ్చిన మంచి ప‌ద్య‌కావ్యం అన్న ప్ర‌శంస‌ల‌ను సాహితీలోకంలో అందుకుంది. తిరులో సంప్ర‌దాయాన్ని, న‌గ‌రిలో నాగ‌రిక‌త‌ను దాచుకొని తేజ‌స్వంత‌ములు, ఓజ‌స్వంత‌ములైన క‌విత్వాన్ని ప‌ద్యం, గేయం, వ‌చ‌నం వంటి ప్ర‌క్రియ‌ల‌లో అందించి ప్రాచీన, ఆధునికత‌ల మేళ‌వింపుగా హృద్య ర‌చ‌న‌ల‌తో స‌హృద‌యుల‌ను అల‌రింప‌జేసిన నిష్కామ దార్శ‌నికత క‌లిగిన మ‌ధురక‌వి, సాహితీవేత్త డాక్ట‌ర్ తిరున‌గ‌రి. ప‌లు ప్ర‌తిష్టాత్మ‌క సాహిత్య పుర‌స్కారాల‌ను ఎన్నింటినో తిరున‌గ‌రి త‌న సాహిత్య ప్ర‌యాణ ప‌రంప‌ర‌లో భాగంగా  అందుకున్నారు. ప్ర‌పంచ తెలుగు మ‌హాస‌భ‌ల సంద‌ర్భంగా అప్ప‌టి ఉమ్మ‌డి ఆంధ్ర‌ప్ర‌దేశ్ ప్ర‌భుత్వ స‌త్కారం (1975),  న‌ల్గొండ జిల్లా స్థాయి ఉత్త‌మ ఉపాధ్యాయుడుగా రెండు సార్లు  స‌త్కారం (1976, 1978), యాద‌గిరి ల‌క్ష్మీన‌ర‌సింహస్వామి దేవ‌స్థానం పండిత స‌త్కారం (1992), బి.ఎన్‌.రెడ్డి సాహిత్య పుర‌స్కారం (1994), ఆంధ్ర‌ప్ర‌దేశ్  ప్ర‌భుత్వ క‌ళానీరాజన పుర‌స్కారం (1995), ఆంధ్ర‌ప్ర‌దేశ్ ప్ర‌భుత్వ విశిష్ట (ఉగాది) పుర‌స్కారం (2001), విశ్వ‌సాహితి ఉత్త‌మ ప‌ద్య‌క‌వి పుర‌స్కారం (2003), భార‌త్ భాషాభూష‌ణ్  (డాక్ట‌రేట్) అఖిల భార‌త భాషా సాహిత్య స‌మ్మేళ‌న్, భోపాల్, మ‌ధ్య‌ప్ర‌దేశ్ (2003), అటా (అమెరికా తెలుగు అసోసియేష‌న్) స‌త్కారం (2006), ఆంధ్ర‌ప్ర‌దేశ్ ప్ర‌భుత్వ అధికార భాషా సంఘం స‌త్కారం (2006), రాచ‌మ‌ళ్ళ ల‌చ్చ‌మ్మ స్మార‌క మాతృమూర్తి అవార్డు, న‌ల్గొండ (2008),  పొట్టిశ్రీ‌రాములు తెలుగు విశ్వ‌విద్యాల‌యం ప్ర‌తిభా పుర‌స్కారం (2014), వేదాచంద్రయ్య తెలంగాణ రాష్ర్ట‌స్థాయి సాహిత్య  పురస్కారం (2015), ప‌ద్మ‌శ్రీ ఎస్‌.టి. జ్ఞానానంద‌క‌వి సాహిత్య పుర‌స్కారం (2016), మ‌హాక‌వి దాశ‌ర‌థి పురస్కారం  (2016) హైద్రాబాద్, శ్రీ‌కృష్ణ‌దేవ‌రాయ తెలుగు భాషా నిల‌యం వారి దాశ‌ర‌థి పుర‌స్కారం (2017), గిడుగు తెలుగు భాషా పుర‌స్కారం – ఆంధ్ర‌ప్ర‌దేశ్ రాష్ర్ట ప్ర‌భుత్వం – అమ‌రావ‌తి (2017), తెలంగాణ ప్ర‌భుత్వ యాదాద్రి భువ‌న‌గిరి జిల్లా స్థాయి ఉత్త‌మ సాహితీవేత్త పుర‌స్కారం – (2 జూన్ 2017), సారిప‌ల్లి కొండ‌ల్‌రావు ఫౌండేషన్, యువ‌క‌ళా వాహిని సాహిత్య పుర‌స్కారం (2019), డా. దాశ‌ర‌థి – వంశీ జీవిత సాఫ‌ల్య సాహితీ పుర‌స్కారం – 2019 (డా. వాసిరెడ్డి సీతాదేవి) – వంశీ గ్రంథాల‌యం, ఆరాధ‌న సాహిత్య పుర‌స్కారం – 2019, సినారె సాహితీ పుర‌స్కారం – 2019 (అభినంద‌న సంస్థ) వంటి ప‌లు పుర‌స్కారాల‌ను తిరున‌గ‌రి పొందారు.  తిరున‌గ‌రికి 2000లో తెలంగాణ ప్ర‌భుత్వం ప్ర‌తిష్టాత్మ‌క‌మైన మ‌హాక‌వి దాశ‌ర‌థి పుర‌స్కారాన్ని అంద‌జేసింది. తిరున‌గ‌రి రాసిన చివ‌రి క‌విత నా తెలంగాణ త‌ల్లీ శీర్షిక‌తో చైత‌న్య సాక్షి తెలుగు మాస ప‌త్రిక‌, ఏప్రిల్ 2021 సంచిక‌లో ప్ర‌చురిత‌మైంది. ప‌ద్యం, గేయం, వ‌చ‌నం వంటి తెలుగు సాహిత్య ప్ర‌క్రియ‌ల‌లో అందెవేసిన సాహితీవేత్త‌గా పేరొందిన తిరున‌గ‌రి 25 ఏప్రిల్ 2021న స్వ‌ర్గ‌స్తుల‌య్యారు.
https://youtu.be/5_8s5xFSAaQ

డా.తిరునగరి వర్దంతి యాదిలో…