ప్రాచీన కాలం నందలి నీతిని ,రీతిని తెలుసుకొనవలెనన్నచో పండుగలే ఆధారములు. పండుగల వలననే మన దేశము ఆధ్యాత్మికంగా, భౌతికంగా అభివృద్ధి చెందుతున్నదనడంలో సందేహం లేదు. పండగ యొక్క ప్రయోజనం సమస్త మానవాళి ఆనందాన్ని అనుభవించటం కోసం.
మన జాతి యొక్క సంస్కృతికి ప్రతీకలు, స్ఫూర్తిదాయకాలు మన పండుగలు. పండుగ అంటే ప్రత్యేకించిన పిండి వంటలు, వంటలు చేసుకుంటాం. ప్రతి పండుగకు తలంటు స్నానం చేసి నూతన వస్త్రాలు ధరిస్తాం. కుటుంబ సభ్యులమంతా ఒకే చోట కలుసుకొని సంతోషంగా పండుగ వేడుకలను జరుపుకుంటాం. దానితోపాటు ప్రతి పండుగకు ఒక యదార్థ విశేషం ఉంటుంది. దాన్ని కూడా మనం తెలుసుకొని మన పిల్లలకి అంటే ముందు తరాలకి ఆ విశేషాన్ని చేర వేయాలి. అది మన బాధ్యత. అలాంటి పండుగలలో విశేషమైనది, ప్రముఖమైనది, పవిత్రమైనది సంక్రాంతి పండుగ.

సూర్యుడు మకర రాశిలో ప్రవేశించే సంక్రాంతి రోజులలో సంక్రమణ పురుషుడు ప్రతీ యేడు ప్రత్యేక లక్షణాలు కలిగి వుంటాడు.
సంక్రాంతి పుష్య మాసంలో వస్తుంది. ఈ పండుగను గొబ్బెమ్మ పండగ అని కూడా అంటాం.. గొబ్బెమ్మ అనగా గోవునకు తల్లి.
పౌష్యలక్ష్మి రైతుఇంటికి వస్తుంది. ఆరుగాలం కష్టపడిన రైతు పంట కోసి ఇంటికి తెచ్చుకుని గాదెలు నింపితే ఆ పంట సమస్త ప్రాణకోటి కడుపునింపి వారిని వృద్దిలోకి తీసుకువచ్చి లోకమంతా శాంతి యుతంగా ఉంచుతుంది.
శాంతి కావాలంటే అందరి కడుపునిండాలి. అలా అందరి కడుపు నింపేది అన్నపూర్ణ. ఆ అన్నపూర్ణ పౌష్యలక్ష్మి గా రైతు ఇంటికి వస్తుంది. పంట వలన పశువుకు గ్రాసం దొరుకుతుంది. పశువులు కూడా కడుపు నింపుకొని, విశ్రాంతితో పాడిని కుండల నిండా ఇచ్చే సమయం ఇది. వర్ష ఋతువులోనూ, వేసవికాలంలోనూ పాడి తక్కువగానే ఉంటుంది. ఈ ధనుర్మాసంలో పాడి అధికంగా ఉంటుంది.
పక్షికి పరిగె గింజలు దొరుకుతాయి. రైతు విశ్రాంతి తీసుకుని పరమ సంతోషంగా ఉండే రోజులివి.
చెట్లు కూడా పూలతో ,కాయలతో నిండుగా ఉంటాయి.
ఎక్కడ చూసినా పచ్చదనమే కనబడుతుంది.
వాతావరణం కూడా చల్లగా ,హాయిగా ఉంటుంది. ఎంత శ్రమ చేసినా అలసట రాదు. వ్యవసాయపు పనులు పూర్తి అయి పంట ఇంటికి వచ్చి రైతులంతా విశ్రాంతి తీసుకునే సమయమిది. వ్యవసాయం అనేది ప్రధానంగా తీసుకున్న ఎంత చిన్న రైతు అయినా ఇంట్లో సంపద కనపడే రోజు ఈ సంక్రాంతి రోజు. ఆడపిల్లలు తప్పనిసరిగా పుట్టింటికి వెళ్లే పండుగ ఇది. దీన్ని పెద్ద పండుగ అని కూడా మనం చెప్పుకుంటాం. ఈ సంక్రమణ సమయంలో దానాలు చేయటం వలన చాలా పెద్ద ఫలితాలు ఉంటాయని శాస్త్రం చెప్తుంది. ఈరోజు ముఖ్యంగా కుష్మాండ దానం చేస్తారు. కూష్మాడమంటే గుమ్మడి పండు. ఈ గుమ్మడి పండు సంపూర్ణతకి సంకేతం. గుమ్మడి పండు భూగోళానికి సంకేతం. ఈనాడు బలి చక్రవర్తి విష్ణు మూర్తి అనుమతితో భూలోకానికి వచ్చి భూమి అంతా పరిపాలించే రోజుగా చెప్తుంటారు. కేరళ ప్రాంతంలో బలి చక్రవర్తికి సంబందించిన పండుగగానే చేసుకుంటారు. బలి చక్రవర్తి కి ప్రధాన లక్షణం దానం చేయడం. ఆ దాన గుణం వల్లనే కదా శుక్రాచార్యులు వద్దంటున్నా వినకుండా వామనునికి భూదానం చేశాడు.
అసలు సంక్రాంతి అనగా చేరుట అని అర్థం. మకర సంక్రాంతికి ప్రత్యేకత ఉంది. సంక్రాంతి ప్రతినెలా జరుగుతుంది. కానీ సూర్యుడు మకర రాశిలో ప్రవేశించేటువంటి ఈ సంక్రాంతికే ప్రాధాన్యం.. ఎందుకంటే సూర్యుడు ఇప్పటివరకు దక్షిణాభిముఖంగా ప్రయాణం చేస్తున్నవాడల్లా ఈనాటి నుండి ఉత్తరాభిముఖంగా ప్రయాణం చేస్తాడు. ఉత్తరం అంటే దిక్కు అనే అర్థమే కాకుండా శ్రేష్టం అనే అర్థం కూడా ఉంది. సూర్యుడి యొక్క వెలుగు ఉత్తమంగా ఉంటుంది. సూర్యకాంతి మనననుగ్రహించేటువంటి కాలం. భారతదేశంలో ఉన్న చాలా గొప్ప సంపదలలో ప్రధానమైనటువంటిది సూర్యకాంతి.ఏ దేశంలోను సూర్య కాంతి మనకు ఉన్నంతగా ఉండదు. ఈ కాంతి వలన మనకు అనేక రకాలైన మేలు జరుగుతుంది. మానసికంగా ప్రజ్ఞఉండడం, తెలివితేటలు ఉండటం, పంటలు బాగా పండడం లాంటివి. అనేక రకాలైనటువంటి అంటు వ్యాధులు లేకుండా పోవడం. వీటన్నిటికీ ఈ సూర్యకాంతి కారణం. అందుకే మనం సూర్యుణ్ణి ప్రత్యక్ష దైవంగా కొలుస్తాం. సూర్యుడి వలెనే ప్రాణకోటికిశక్తంతా వస్తుందని మనమంతా ఆధారపడింది సూర్యుడి మీదే అని అనుకుంటాం. దానిని ఆధునిక విజ్ఞాన శాస్త్రం కూడా అంగీకరించింది కదా. అలాంటి సూర్య గమనాన్ని అనుసరించి మనం కొన్ని పండగలు చేసుకుంటాం. దానిలో ప్రత్యేకమైన క్రాంతి కలిగినది సంక్రాంతి.
ప్రధానమైనది మకర సంక్రాంతి. మిగతా సంక్రాంతులలో ప్రకృతిలో మార్పు అంత స్పష్టంగా ఉండదు. కానీ మకరంలోకి సూర్యుడు ప్రవేశించగానే ప్రకృతిలో మార్పు వస్తుంది. ఇప్పటివరకు దక్షిణాయనంలో వానలు బాగా పడటం, వాతావరణం సరిగా లేకపోవడం, అనేక ఆరోగ్యకరమైన ఇబ్బందులు రావడం వలన కలిగే చిరాకుతో ఉన్న ప్రాణులకు ఈ ఉత్తరాయణం ప్రవేశించగానే నులివెచ్చని చలి నుండి మొదలై తర్వాత మెల్ల మెల్లగా వేడి పెరగటం తర్వాత వానలు పడటానికి అనుకూలమైన వాతావరణం కల్పించబడడం ఇవన్నీ జరుగుతూ ఉంటాయి.
సూర్యుడు మకర రాశిలో ప్రవేశించి ఉత్తరముగా పోవుటయే ఉత్తరాయణం. కానీ మనము ఉత్తరాయణం బదులుగా ఉత్తరాయణ పుణ్యకాలం అనే అంటాం.. మకర సంక్రాంతి అని కూడా అంటాం
జ్యోతిష్య ఆరోగ్య ఆధ్యాత్మిక శాస్త్రములకు సంబంధించిన ఈ సంక్రాంతిలో భోగి, సంక్రాంతి, కనుము. ఈ మూడు పండగలు .వెళ్లిన మర్నాడు ముక్కనుము అని కూడా కొన్ని ప్రాంతాలలో చేసుకుంటారు.
ఇందులో మొదటిదైన భోగి అనగా అనుభవించుట అని అర్థం. భోగినాడు భోగిమంటలకు ప్రాధాన్యం. ఈ భోగి మంటలను ఆవు పేడతో చేసిన పిడకలతో వెలిగించటంలో ఆధ్యాత్మిక భావం అగ్నిస్వరూపంలో మన ముందు ప్రత్యక్షమవుతుంది. మనం తెలిసో తెలియకో చేసిన మనలో ఉన్న పాపాలు తాపాలన్నీ అగ్నిలో వేసి వాటిని దహింపచేసి మనం పవిత్రులం కావడం కోసం. ఆ మంటలు ఆరిపోయిన తర్వాత దానిలో ఉన్న బస్మాన్ని నుదుట రాసుకుంటే ఐశ్వర్యం ప్రాప్తిస్తుందని శాస్త్రం చెప్తుంది.
ఈ పండగను మూడు రోజులు జరుపుకుంటారు.

భోగి పండుగనాడు ఇంద్ర పొంగలిని పాలు అన్నంతో తయారు చేస్తారు.ఇది ఇంద్రుని ఆహ్వానించుటకు. అనగా రాబోవు వేసవి యొక్క తీవ్రతను తగ్గించి త్వరలో తొలకరిని ప్రసాదించమని వేడుకోవడం.
భోగినాడు చిన్న గ్రామమైనచో గ్రామమంతటికి ఒకే భోగిమంట ఉంటుంది. పెద్ద గ్రామమైనచో వాడవాడలకు ఒక భోగిమంట వేస్తారు.
ప్రతి పండగకు తిధి ఉంటుంది. ఈ పండగకు తిధి ఉండదు. పంచాంగంలో తిథిని చెప్పని పండగ అంటే ఇదే. దక్షిణాయనమంత ఉపాసనా కాలం. దక్షణాయనం ఎప్పుడు పూర్తయిపోతే అదే భోగి. అనగా భోగమనుభవించాలి. దీన్ని యథార్థంగా ఆలోచిస్తే కష్టం అనుభవించాకే సుఖం లభిస్తుంది. ఆకలిగా ఉన్నప్పుడే అన్నం విలువ తెలుస్తుంది. తీపి తినాలంటే ముందు చేదు తినాలి. ఇది ఆరోగ్య సూత్రం. అందుకే ఉగాది నాడు చేదు తింటాం. తర్వాత కాలమంతా రైతు, పశువు కష్టించి చెమటోడ్చి పనిచేసి భోగి పండుగ నాడు పొంగల్ చేసుకొని తీపి పదార్థం తింటాం.
కన్నె పిల్లలతో గొబ్బెమ్మలు చేయిస్తారు. గొబ్బెమ్మ అర్థం గోవు. ఇది లక్ష్మీ ఉపాసన. చిన్నపిల్లలు పెద్ద పెద్ద పూజలు చేయలేరు కాబట్టి ఆవు పేడతో చిన్న చిన్న గొబ్బెమ్మలు చేయించి తల్లి ఆడపిల్లతో ఈ పూజ చేయిస్తుంది. ఎందుచేత ఆవుపేడతో గొబ్బెమ్మలు చేయాలి అంటే అన్ని ప్రాణుల మలమూత్ర విసర్జనాలు దుర్వాసనగా ఉంటాయి ఒక్క గోవు మలమూత్రాలు తప్ప. దానికి కారణం గోవు వెనక భాగం లక్ష్మీ నివాసం. అందుకే వాటిలో అంత పవిత్రత.
గృహాలంకరణ కొరకు గోమయము, గుల్ల ముగ్గు, పసుపును, సున్నమును కలుపగా వచ్చిన పారాణి లేక కుంకుమను వాడతారు. ఆవు పేడ ఆరోగ్యాన్ని కాపాడే ముఖ్యమైనది. క్రిమిసంహారి. వాయు దోషములను, మశూచి మొదలగు వ్యాధులను రానివ్వదు. దోమల బాధను నివారిస్తుంది. గోవు వలన లభించు ప్రతి వస్తువు ఆరోగ్యకరము, మంగళప్రదమై ఉండును.
ఎందుకు ఆడపిల్లల తోనే ఈ పూజ చేయిస్తారంటే మగ పిల్లవాడు ఒకవైపు వంశాన్ని తరింప చేస్తే ఆడపిల్ల ఇరు వంశాలను తరింప చేయాలి కనుక ఈ సమయం లక్ష్మీ అనుగ్రహం కలిగే సమయం కావున కన్నె పిల్లలకు ఆ శక్తిని అనుగ్రహించాలని భోగి పండగ కంటే ముందే కన్నె పిల్లలతో రకరకాల ముగ్గులు వేయించి, అందులో గొబ్బెమ్మలను పెట్టి వాటికి పసుపు, కుంకుమ, పువ్వులు, పిండి, బంతి పూలతో అలంకరించి పూజ చేయించి పులగం వండి నైవేద్యం పెట్టిస్తారు తల్లులు. ఇంకా కొంతమంది అటుకులు, శనగపప్పు, బెల్లం,, కొబ్బరికాయలు, అరటి పళ్ళు నైవేద్యంగా పెడతారు. ఇవన్నీ చేసి ఆ తీపి ప్రసాదాన్ని తిని ఆడపిల్ల సమాజంలో చక్కగా వృధ్ధిలోకి రావాలని తల్లుల కోరిక .
ఎండిపోయిన గొబ్బెమ్మలను భోగిమంటల్లో వేస్తారు. దాని పరమార్థం మంచి ఆలోచనలు, ధార్మికమైన అభివృద్ధిని ఇచ్చేది అగ్నిహోత్రుడే. ఆ అగ్ని ద్వారా ప్రతి ఇల్లు వృద్ధిలోకి వచ్చి అందరూ సుభిక్షంగా ఉండాలని మనసారా వేడుకునే పండుగ ఇది.
ఇంటి ముందు రంగవల్లుల పండగ. వంట ఇంట్లో ఘమగఘమల పండగ. చిన్నపిల్లల గాలిపటాల పండగ. హరిదాసుల ఆటపాటల పండుగ. ఇవన్నీ కలిపితే సంక్రాంతి పండగ.
మలినాడు పెద్ద పండుగ లేక సంక్రాంతి. ఈరోజు సూర్య పొంగలిని తయారు చేసి సూర్యుని ఆహ్వానిస్తూ‌, ‘దక్షిణాయనము నుండి ఉత్తరాయణంనకు మారిన ఓ లోకబాంధవా ఆరోగ్యవంతంగా ప్రాణులను కాపాడమని’ ప్రార్థిస్తారు.
రెండవ రోజైన సంక్రాంతి నాడు అంతకుముందు రోజు భోగి మంటలలో మనలో ఉన్న చెడునంతా, కోరికలను వేసి బస్మం చేసి మర్నాడు వచ్చేటటువంటి సంక్రాంతి అది కూడా ఉత్తరాయన పుణ్యకాలము అంటే సూర్యుడు మకరరాశిలో ప్రవేశించిన రోజు ఆ భోగిమంటల కాంతితో లోకానికి ఒక కొత్త కాంతి కలుగుతుంది.
ఈ పెద్ద పండుగనాడు విభక్త కుటుంబం వారు అనగా ఒకే కుటుంబం నుండి వేరుగా విడిపోయిన వారు ఈరోజు ఉమ్మడిగా వండుకొని ఒకే చోట కలిసిమెలిసి భుజిస్తారు.
ఇది దేవతలకు సంబంధించింది. దక్షిణాయనం భోగితో అయిపోయింది. ఉత్తరాయణ ప్రారంభం. అందుకని దక్షిణాయనమయిపోయి పితృదేవతలందరూ తమ తమ స్థానాలకు వెళ్లిపోతూ ఉంటే చిట్టచివరిగా మనం ఆ పితృదేవతలను ఆరాధించుకునేటటువంటి కాలం ఇది. అందుకని సంప్రదాయం తెలిసిన వాళ్ళు ఈనాడు పెద్దలకు పెట్టుకుంటారు.
భోగి రోజేమో తలంటు స్నానాలు, పిండి వంటలు భోగి మంటలు. సంక్రాంతి రోజు పితృదేవతల ఆరాధన, తర్పణాలు వదలటం, పెద్దల పేరు మీద బ్రాహ్మణులకు దానాలు ఇవ్వటం చేస్తారు. ఈరోజు కూష్మాండం అంటే గుమ్మడి పండు దానం చేస్తారు.ఎందుకంటే బలి చక్రవర్తి భూమిని వామనునికి దానం చేశాడు కదా. గుమ్మడికాయ గుండ్రంగా భూమి ఆకారం గా ఉంటుందని అంటారు. నువ్వులు, బట్టలు కూడా దానాలు చేస్తారు.
చనిపోయిన వాళ్ళని పితృదేవతలంటాం. వాళ్లకి ఉత్తమలోకాలు కలగడానికి ఈ సంక్రాంతి రోజు ఈ లోకంలో ఉన్న వాళ్ల వంశీకులు వాళ్లకి చేయవలసిన పనులన్నీ అంటే తర్పణాలు విడిచి పెట్టడం, బ్రాహ్మణులకు దానాలు చేయటం మొదలైనవి చేస్తూ ఉంటారు. దీనివలన వాళ్లు తరించి వీరిని ఆశీర్వదించడంకోసం వస్తారట. ఈరోజు కూడా కొత్త బట్టలు ధరించి పెద్దలకు నమస్కరించి వాళ్ళ ఆశీర్వాదం పొందుతూ దేవాలయాలకు కూడా వెళ్లి స్వామివారిని దర్శించి స్వామి అనుగ్రహాన్ని కూడా పొందుతారు. ఈరోజు కూడా ముగ్గులు వేస్తారు. ధనుర్మాసంలో ముగ్గులు వేయడం మొదలై సంక్రాంతితో ముగుస్తుందిథఐచథ్సై. ముఖ్యంగా ఈ రోజు ప్రతి ఇంటి ముంగిలి లో రథం ముగ్గును వేసి ఆ ముగ్గును ఇరిగింటి పొరుగింటి ముగ్గులతో తాడులా వేస్తూ కలుపుతారు. ఈ కలపటం లో అర్థం అందరూ కలిసిమెలిసి ఉండాలని ఒకరితో ఒకరు మమేకమై ఉండాలని అర్థం. అందుకే ఈ ధనుర్మాసపు ముగ్గులలో ప్రతి ముగ్గులో మన సంస్కృతి ప్రతిబింబిస్తుంది.
మన సంప్రదాయంలో దేవతలు, పితృదేవతలు, పరివారదేవతలు, పరిసర దేవతలు, వృక్షాలు, పశువులు అన్నింటిని పూజించుకుంటూ వీటన్నింటి యొక్క అనుగ్రహంవలన వాటి యొక్క సహకారంతో వాటితో సహజీవనం చేస్తూ చాలా మహత్తరమైన జీవితాన్ని గడపాలని కోరుకుంటాం.
ఇక మూడవ రోజు కనుమ పండగ.ఈ రోజున మాట్టుపొంగలి చేసి పూజ గావించి ఒకటి గోవునకు పెట్టి ఒకటి గోవు మెడలో కట్టుదురు. కూరగాయలు దొరకని మండువేసవిలో నీవు పాలిచ్చి మము కాపాడుమని వేడుకుంటారు.
ఈ పండుగలో నువ్వులు, నెయ్యి ,గొంగళ్ళు బీదలకు దానం చేయదురు. పైవన్నీ ఉష్ణమును కలిగించును. నువ్వులు శరీరంలోని కొవ్వును తగ్గించి ఆరోగ్యమునిచ్చును.
ఈ రోజులలో మానవ చర్యలను యముడు కనిపెట్టుచుండునట. అందువలన దానధర్మములు, పరోపకారం విరివిగా చేస్తారు.
సంక్రాంతికి సంకెళ్ళలో ఉన్న వారికి కూడా విముక్తి ఉంది అని సామెత కూడా కలదు.
కనుమ పండుగ నాడు దేశ సౌభాగ్యమును, శాంతిని కలిగించే 18 జాతుల వారు తమ వృత్తి పనిముట్లను శుభ్రపరచి, వ్యవసాయమునకు తోడ్పడే పశువులను స్వచ్ఛమైన నీటితో కడిగి పసుపు కుంకుమ గంధములు రాసి పువ్వులు పత్రి తో పూజించి ధూప దీపాలిస్తారు.
కొన్నిచోట్లలో ఈ మూడు పండగల తర్వాత ముక్కనుమ పండుగ చేస్తారు. ఈ పండుగలో కోడి పందెములు, గొర్రెపోతుల పందెములు ఆడుతూ పరిసరములందుండడి అమ్మవార్లకు పోతురాజులకు మొక్కుబడులను చెల్లిస్తారు.
పల్లెలకు వెళితే ఈ నెల అంతా పండగల వాతావరణమే ఉంటుంది. కలాపి చల్లటం, ముగ్గులు పెట్టడం, గొబ్బెమ్మలను పెట్టటం, హరిదాసులు రావడం ఇంకా జంగం దేవరలు, కాశి కావరులు, విప్రవినోదులు ఇలా బిక్షాటన చేసేవాళ్లంతా కూడా ఈ రుతువులో వస్తూ ఉంటారు. వారికి చాటలతో ధాన్యాన్ని రైతులు సంతోషంగా దానం చేస్తారు. వీరంతా ఈ నెల రోజులు బాగా సంపాదించుకుంటారు. ఇక గంగిరెద్దుల వాళ్ళ సంగతి చెప్పక్కర్లేదు. ఇంటి ముందు ముగ్గులో ఉన్న గొబ్బెమ్మను గంగిరెద్దు తొక్కితే శుభమని తలుస్తూ గంగిరెద్దు వాళ్ళు రావటానికి ఇంట్లో వాళ్లంతా ఎదురు చూస్తుంటారు. అమ్మగారికి దండం పెట్టు, అయ్యగారికి దండం పెట్టు, డు డు డు బసవన్న అంటూ గంగిరెద్దుల వాడు దానితో ఇంటింటికి తిరుగుతూ వారికి అన్ని రకాలైన శుభాశీస్సులు అందింపజేస్తాడు.
పంటలు బాగా పండి ధాన్యం సమృద్ధిగా ఉంటుంది. ఎంత లేని వాళ్ల నుండైనా ఈ సమయంలో ‘లేదు’ అనే మాట వినం. ప్రకృతి కూడా సహకరించే సమయం. ఎక్కడ చూసినా కాయలు, పండ్లు, కూరగాయలు ఆకుపచ్చ, పసుపుపచ్చ రంగులతో నిగనిగలాడుతుంటాయి. పంటలకు సహాయం చేసిన పశువులకు కూడా విశ్రాంతి దొరికే సమయమిది.
అందుకే సంక్రాంతి మనకు ఒక కొత్త కాంతిని, మనసుకు ఒక కొత్త శాంతిని ప్రసాదిస్తుంది.
అందుకని సంక్రాంతిని ఎక్కువ రోజులు చేసుకొనే పెద్ద పండగని, పెద్ద ఎత్తున చేసుకుంటామని, పెద్దల కోసం చేస్తామని విశేషంగా చెప్పుకోవచ్చు.
ఒక్క మాటలో చెప్పాలంటే ఇది ప్రకృతి పండగ. ప్రకృతి వలన మనకు కలిగిన ప్రసాదానికి కృతజ్ఞతగా మానవుడు ప్రకృతిని ఆరాధిస్తున్న పండగ. అదే మన సంక్రాంతి పండగ.

వేల సంవత్సరాల చరిత్ర కలిగిన ప్రపంచంలో అతి కొద్ది దేశాలకు మాత్రమే పరిమితమై , గ్రామీణ జీవనోపాధికి ఆయువు పట్టైన రెండవ అతిపెద్ద పరిశ్రమగా , ప్రత్యక్షంగా , పరోక్షంగా 70 లక్షల మందికి ఉపాధి కల్పిస్తున్న రంగం . ప్రపంచ చేనేత వస్త్రాలలో 90% పైగా భారతదేశంలోనే నే యబడతాయి. ప్రతి సంవత్సరం ఆగస్టు 7న భారత ‘జాతీయ చేనేత దినోత్సవం’ గా జరుపుకుంటాము. నూలు , కాటన్ , సిల్క్ , పట్టు వంటి పలు రకాలుగా ఈ వస్త్రాలు అందుబాటులో ఉంటాయి. పద్మశాలి , పట్టుశాలి, తొగట , దేవాంగ వంటి వారి కులవృత్తి. మగ్గంపై వస్త్రాలను చేతితో నేయడం జీవనోపాధిగా కలిగిన వారిని చేనేతకారులు అంటారు. తెలుగు రాష్ట్రాల జనాభాలో 12 శాతం ఈ రంగంపై ఆధారపడి జీవిస్తున్నారు.

చేనేత వస్త్రం తయారీ విధానం :

మలినాలను తొలగించిన పత్తిని స్థూపాకారంగా చుట్టి రాట్నం సహాయంతో దారాన్ని బయటకు తీసి ఈ దారానికి గంచిని పెట్టి గట్టిదనం వచ్చేలా చేసి ఆ తర్వాత మగ్గంపై వస్త్రాన్ని నేస్తారు. నిలువు వరస దారాలను ‘పడుగు ‘ (వార్పు) అనీ, అడ్డు వరస దారాలను ‘పేక ‘(ఫిల్లింగ్ త్త్రెడ్) అనీ అంటారు.

ఉనికి:

భారతదేశంలో అతి ప్రాచీన కుటీర పరిశ్రమ ఆయన ఈ చేనేత వృత్తి కారణంగా దేశానికి పేరు ప్రఖ్యాతలు , ఆర్థిక బలాన్ని చేకూర్చింది . దేశంలో రెండో అతిపెద్ద ఆర్థిక వనరైన చేనేత 100 ఏళ్ల క్రితం నుంచి విదేశీ మరకద్రవ్యాన్ని ఆర్జించిన ఘనత కలిగినది. శాతవాహనుల కాలంలో మన వస్త్రాలు యూరప్ దేశానికి ఎగుమతి చేయబడ్డాయి

ఆరడుగుల చీరను అగ్గిపెట్టెలో దూర్చి ప్రపంచాన్ని అబ్బురపరచిన ఘనత మన చేనేత రంగానిది. మహాత్మా గాంధీ రాట్నంపై నూలు వడికి దేశ ప్రజలకు స్వదేశీ వస్త్రాలని ధరించాలని ఇచ్చిన పిలుపు ఉద్యమానికి ఊతమిచ్చింది. 1905 ఆగస్టు 7న కలకత్తా టౌన్ హాల్లో నిర్వహించిన భారీ సమావేశంలో నేతలంతా విదేశీ వస్త్రాలను బహిష్కరించి స్వదేశీ వస్త్రాలు ధరించి ఉత్పత్తుల పునరుద్ధరణకు పిలుపునిచ్చారు . ‘బానిసత్వం వద్దు ఆత్మగౌరవం ముద్దు’ అని సాగిన స్వాతంత్రోద్యమంలో నూలు వడికే రాట్నం ప్రధాన భూమిక పోషించి, స్వాతంత్ర్య సముపార్జనకు ఒక సాధనంగా మారింది. ఆ విధంగా స్వాతంత్ర ఉద్యమానికి , చేనేత రంగానికి విడదీయరాని అనుబంధం ఉంది.

అంతర్జాతీయ మార్కెట్ అభిరుచులకనుగుణంగా మన చేనేతకారులు తమ కళను, నైపుణ్యాన్ని మెరుగుపరచుకుంటున్నారు. అంతర్జాతీయ ఖ్యాతి గడించిన తెలంగాణ రాష్ట్రంలోని పోచంపల్లి వస్త్రాలు అమెరికా , స్విట్జర్లాండ్ , సింగపూర్ వంటి పలు దేశాలకు ఎగుమతి అవుతున్నాయి . సిరిపురం, వెల్లంకిలలో తయారవుతున్న కాటన్ దుప్పట్లు, డ్రెస్ మెటీరియల్స్ కు అంతర్జాతీయంగా మంచి డిమాండ్ ఉంది . రాజాపేట మండలంలోని రఘునాధపురం లో తయారవుతున్న లుంగీలు ముంబై , సూరత్ ల ద్వారా గల్ఫ్ దేశాలకు ఎగుమతి అవుతున్నాయి .భూదాన్ పోచంపల్లి తో పాటు ఉమ్మడి నల్గొండ జిల్లాలోని చౌటుప్పల్, కొయ్యలగూడెం , సంస్థాన్ నారాయణపురం , పుట్టపాక , సిరిపురం , వెల్లంకి ,ఆలేరు ,గుండాల ,నాగారం వంటి వందలాది గ్రామాల్లో వేల సంఖ్యలో చేనేత కుటుంబాలు చేనేత వృత్తిని ఆధారంగా చేసుకొని జీవిస్తున్నాయి.
ప్రపంచవ్యాప్తంగా భారతీయ చేనేత వస్త్రాలకు ప్రత్యేకించి మన తెలంగాణ పోచంపల్లి చేనేత వస్త్రాలకు విశిష్ట స్థానం ఉండడం భారతీయులుగా మనం గర్వించదగ్గ విషయం. ఇక ఇందులోని లోతుపాతులను తరచి చూస్తే….

సిద్దిపేట గొల్లభామ చీరలు:

ఏ బుర్రలో ఏ ఆలోచన పురుడు పోసుకుంటుందో అది ఏ సరికొత్త ఆవిష్కరణకు దారితీస్తుందో చెప్పలేం . తల మీద పాలకుండ , చేతిలో పెరుగు గురిగి పట్టుకొని , కొప్పున పూలదండను ముడిచి , చేతి గాజులు గలగలలు, కాలి గజ్జల ఘల్లు ఘల్లుల సందడింపులతో తన ఇంటి ముందు నుంచి నడిచి వెళుతున్న గొల్లకాంత నీడను చూసిన నేతన్న మదిలో మెరిసిన ఆలోచన ఏడు పదుల ప్రస్థానాన్ని కొనసాగించి , 2012లో ‘జాగ్రఫీకల్ ఇండికేషన్ ట్యాగ్ ‘ ను సొంతం చేసుకుని ‘జీ 20 శిఖరాగ్ర సదస్సు’ లో స్థానం సంపాదించి యావత్ప్రపంచ దృష్టిని ఆకర్షించిన కళాత్మక వస్త్ర సోయగం సిద్దిపేట గొల్లభామ చీరల అద్భుత ఆవిష్కరణ.

సిద్దిపేటకు చెందిన వీరబత్తిని సోమయ్య, రచ్చ రాం నరసయ్య అనే ఇద్దరు నేత కార్మికులు చాలా శ్రమించి ఈ ప్రక్రియకు శ్రీకారం చుట్టారు .

చీర అంచులు , పైట చెంగుల్లో వయ్యారంగా హోయలొ లికించే రంగురంగుల గుల్లభామలు సిద్ధిపేట నేతన్నల కళా నైపుణ్యాన్ని ‘ఔరా !’ అనిపించి ఎల్లలు దాటించాయి.

దరీస్:

యావత్ భారత దేశంలో తమకు మాత్రమే స సొంతమైన ‘ దరీస్ ‘ను నేసి 2017లో జాగ్రాఫికల్ ఇండికేషన్ ట్యాగ్ పొంది , లండన్ మ్యూజియంలో ప్రదర్శనా ర్హతను సాధించి , రంగురంగుల తివాచీలను పరిచి ప్రపంచ చేనేత ప్రియులను స్వాగతించిన వరంగల్ జిల్లా కొత్తవాడ నేతన్నల కళాత్మక నైపుణ్యానికి దేశం గర్వపడింది.

హిమ్రూ:

తొలిసారిగా జీన్స్ క్లాత్ తయారు చేయడమే కాకుండా ఒకనాటి రాజ కుటుంబాల స్త్రీలు ధరించే హిమ్రు పట్టు చీరలను మగ్గంపైనే వేసి యునెస్కో విశిష్ట సాంప్రదాయ వస్త్రాలలో చోటు దక్కించుకున్న వరంగల్ జిల్లా కమలాపూర్ నీ తన్నుల కళా నైపుణ్యానికి ప్రపంచం అచ్చె రువొందింది.

దసలి:

పట్టుపురుగుల నుంచి దారం తీసి వస్త్రాన్ని నేయడమే కాకుండా అటవీ ప్రాంతాలలో లభించే సహజ సిద్ధమైన వివిధ రంగులతో వాటిని ఆకర్షణీయంగా రూపుదిద్ది మహాదేవపూర్ నేతన్నలు దసలీ పట్టు నేతలోని మెళకువలతో ప్రపంచ చేనేత పటంపై తమ సత్తా చాటుకున్నారు.

రాజన్న సిరిసిల్ల చీరలు:

సిరిసిల్లకు చెందిన నేత కార్మికుడు నల్ల విజయ్ 27 సుగంధ ద్రవ్యాలతో పరిమళించే పట్టుచీరను తయారుచేసి సరికొత్త రికార్డు సృష్టించడమే కాక వెండి కొంగుతో అరటి , తామర నారుతో పట్టుచీరలు తయారుచేసి అందరిని అబ్బురపరిచి ప్రభుత్వ అవార్డు సైతం అందుకున్నారు.
వందల ఏళ్ల క్రితమే అగ్గిపెట్టలో దూరే చీరలను నేసి ప్రపంచాన్ని అబ్బురపరిచిన ఘన చరిత్ర మన చేనేత రంగానిది.

బతుకమ్మ చీరలు, అగ్గిపెట్టెలో ఇమిడే చీరలు , దబ్బనంలో దూరే చీరలు , భద్రాద్రి సీతారాముల కళ్యాణ మహోత్సవానికి పట్టుపీతాంబరాలు, ప్రధాని మోడీకి ప్రత్యేక శాలువ, సచిన్ పుట్టినరోజు సందర్భంగా ఆయన చిత్రంతో వస్త్రం , తెలంగాణ ఆవిర్భావ దినోత్సవం సందర్భంగా కేసీఆర్ గారి చిత్రంతో వస్త్రం నేసి, దానిపై జాతీయ గీతాన్ని కూర్చడం వంటి పలు అద్భుతాలను ఆవిష్కరించిన రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లాకు చెందిన చేనేత కళాకారుడు హరిప్రసాద్ మొట్టమొదటిసారిగా ఎలక్ట్రానిక్ మగ్గం కూడా తానే స్వయంగా తయారు చేసుకొని దానిపై బంగారంతో పట్టుచీరలు నేసి సొంత బ్రాండ్ ఇమేజ్ ని సంపాదించుకున్నాడు. ఈతని కళానైపుణ్యానికి ముచ్చటపడిన సునీతా విజయ్ అనే ఎన్నారై ఇతడు తయారు చేసిన వస్త్రాలకు ‘సిరి పట్టు ‘అని నామకరణం చేసి , చాలా ప్రోత్సహించి అన్ని రకాలుగా సహాయసహకారాలందించడం ముదావహం.
రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లాకు చెందిన నల్ల విజయ్ అనే మరో చేనేతకారుడు అరటి , తామర నారతో పట్టుచీరలు తయారు చేయడమే కాకుండా 27 సుగంధ ద్రవ్యాలతో పరిమళించే పట్టు చీరను తయారుచేసి సరికొత్త రికార్డు సృష్టించాడు. ఈ బృహత్కార్యానికి రాజకీయ , చలనచిత్ర రంగ ప్రముఖులు , ఎన్నారైలు శాయశక్తుల తోడ్పడటం అభినందించదగిన విషయం.
రంగుల సోయగాలను కొంగున ముడేసి, మన ఖ్యాతిని ప్రపంచానికి చాటిన నేతన్న నేడు సరైన ఆదరణ లేక , శ్రమకు తగిన ఫలితం దక్కక శూన్యంలోకి దృక్కులు సారిస్తున్నాడు.

మనదైన ఈ కళను బ్రతికించుకోవడం మనందరి బాధ్యత అని నేననుకుంటాను. ప్రభుత్వాలు ఎంతగా ప్రోత్సాహాన్ని అందించినప్పటికీ మార్పు అనేది మూలం నుంచి వచ్చినప్పుడే సమస్య పరిష్కారం అవుతుందని నా భావన.
అతి సామాన్యులమైన మనవల్ల ఏమవుతుందని అనుకోకుండా ‘బిందువు బిందువు కలిస్తే సింధువు’ అవుతుందని , అందుకు మన వంతు సహకారం అందించాలని, శుభకార్యాలు , ప్రత్యేక సందర్భాలలో స్త్రీలు ఈ వస్త్రాలను కొనుగోలు చేయడం తమ విధిగా భావిస్తే , చేనేత కుటుంబాల్లోని యువకులు ఎన్ని కార్పోరేట్ చదువులు చదివినప్పటికీ వారసత్వ సంపద అయిన ఈ నేత పనిని న్యూనతగా భావించకుండా దాన్ని వారి వారసత్వ హక్కుగా గర్వంగా స్వీకరించగలిగితే మన అద్భుతమైన ఈ కళా నైపుణ్యం కనుమరుగవకుండా కొత్తపుంతలు తొక్కుగలదని అనుకుంటాను.

సంపన్న వర్గాల్లోని ఉన్నతమైన విలువలు కలిగిన స్త్రీలు చాలామంది వస్త్రాలు కొనుగోలు చేసి పేదవారికి వితరణ గావించడం మనం చాలా సార్లు చూస్తూనే ఉంటాం. ఆ సహృదయతకు ఇంకో అడుగును కూడా జోడించి ఈ వస్త్రాలను కొనుగోలు చేసి వితరణ గావిస్తే దానంతో పాటు కళను కూడా బ్రతికించుకున్న వాళ్ళం అవుతాం.

‘సొంత లాభం కొంత మానుక పొరుగు వారికి తోడుపడవోయ్ ‘ అన్న గురజాడ అప్పారావు గారి హితాన్ని అనుసరించి మనం కొనుగోలు చేసే వస్త్రాలలో ఇప్పటినుండి చేనేత వస్త్రాలను కూడా జోడించి మనదైన ఈ అద్భుత కళను బ్రతికించి ముందు తరాలకు ఘనమైన కానుకగా అందిద్దాం.

ఆంగ్లేయుడైన సి.పి. బ్రౌన్ చేసిన కృషి వలననే తెలుగు భాషలో కావ్యాలు వెలుగు చూడగలిగాయి. తెలుగు కావ్యాల సంస్కరణ విషయంలో కానీ పరిష్కరణ విషయంలో కానీ బ్రౌన్ కృతకృత్యుడయ్యాడు. ఎక్కడో మారుమూల ప్రాంతాలలో ఉన్న కావ్యాలను తెప్పించి పండితుల చేత శుద్ధప్రతులను తయారు చేయించి వ్యాఖ్యలను రాయించి నిస్వార్థంగా కృషిచేసి కీర్తి గడించాడు.
బ్రౌన్ లేఖల వలన ఆయన పరిశ్రమను అంతా తెలుసుకోవచ్చు.

ఆ కాలంలో కావ్యాలకు వ్యాఖ్యానం రాసే విషయంలో పండితులకు సహితం సలహాలను ఇచ్చాడు బ్రౌన్. “శబ్దమునకు శబ్దం ఎంత మాత్రమూ అల్లించకుండా తేలే తాత్పర్యం మాత్రం చెప్పుకు అపురూప శబ్దములు తాత్పర్యం బోధ చేస్తే చాలుతుంది” అని పెద్ద కావ్యాలకు టీక రాసే మార్గాన్ని సూచించాడు.

19వ శతాబ్ది ఉత్తరార్ధంలో కొందరు కవులు తెలుగులో సంస్కృత నాటకాలను అనువదించారు. నాటకాలను అనువాదం చేసేటప్పుడు ఎటువంటి కష్టాలు ఉంటాయో లేఖల ద్వారా తెలుసుకోవచ్చును.

వీరేశలింగం పంతులుగారు పూండ్ల రామకృష్ణయ్యకు వ్రాసిన లేఖలో “తెలుగు నందు నాటకములు లేని కాలములో మొట్టమొదట ఆంధ్రీకరణమునకుం బూనిన నాకు కష్టములెక్కువగా ఉండును. ఇప్పటివారితో ఇదివరకు చేయబడిన భాషాంతరీకరణము లొకటి రెండుండి యుండుట చేత నట్టి కష్టము లేదు. వెనుకటి వానిం జూసి కొంత మెరుగు పెట్టవచ్చును. వెనకటి వానిలో గొన్ని లోపములెంచవచ్చును” అని వ్రాయడం వలన మొదట అనువాదం చేసిన వారికి కష్టాలు ఎక్కువ కానీ తర్వాత వారికి మార్గం సులభతరం అని అభిప్రాయపడ్డారు.

అనువాద ప్రక్రియ ఎంత కష్టమైనదో అనువాదం చేయడం కూడా ఒక కళే అని అభిప్రాయాన్ని వెలిబుచ్చారు దువ్వూరి రామిరెడ్డి గారు. ఒక భాషలో నుంచి ఇంకో భాషలోకి అనువాదం చేయునప్పుడు సంప్రదాయ సిద్ధములైన కొన్ని ఉత్ప్రేక్షలు, ఉపమానములు ఇంగ్లీషులోకి తర్జుమా చేయబడినప్పుడు ఆ భాష ప్రతిభను అనుసరించి చాలా నీరసములుగను మెకానికల్ గను అగుపడును. ఇంగ్లీష్ భాషలోకి తర్జుమా కాబడవలసిన కవిత్వమునందు యూనివర్సల్ అప్పీల్ ఉండవలెను. అట్టివే ఏరుకొనిన బాగుగానుండును. ఇంగ్లీషులోని భావములు తర్జుమా చేయగలమే గాని మన సంప్రదాయము ననుసరించి ఆ భావముల నావరించిన అట్మాస్ఫియర్ ను తర్జుమా చేయలేము”

ఇట్లు అనడం వలన ఒక భాషలోని భావాలను అనువాదం చేయవచ్చును గానీ, వాతావరణాన్ని సంప్రదాయములను పాటించడం కష్టం కాబట్టి అనువాదం చేయాల్సిన విషయాలను ఏరుకొని భావాన్ని గ్రహించి అనువాదం చేయాలి. మక్కికి మక్కి అనువాదం చేస్తే కూడా కవిత్వం ఆహ్లాదకరంగా ఉండదు అని గమనించాలి.

వేదం వేంకటరాయ శాస్త్రి పాత్రోచిత భాషను నాటకాలలో ప్రయోగించి కొత్త మార్గాన్ని తొక్కారు. ఈ విషయంలో పండితుల్లో అనేక వాదోపవాదాలు వచ్చాయి కొందరు పండితులు మెచ్చుకున్నారు. కొందరు విమర్శించారు. కాలం మారుతున్నప్పుడు రచనా పద్ధతి మారడం సహజం. పూర్వకాలంలో రాజాస్థానాలల్లో ఆదరించబడిన కావ్యాలకే కావ్య గౌరవం ఉండేది. అందుకని ఆనాటి కవులు రాజానుగ్రహం పొందటానికే, విద్వాంసులలో అగ్ర పీఠం సంపాదించడానికే ప్రయత్నం చేసేవారు.
“నేడన్నచో నాటక మూలము ప్రజలను జ్ఞానవంతులుగను, నీతిమంతులుగను చేయవలసిన బాధ్యత వర్తమాన కవుల యందున్నది”. రామస్వామి చౌదరి తన అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తపరుస్తూ కవికి స్వాతంత్ర్యం ఉండాలని నొక్కి వక్కాణించాడు. ద్రావిడ భాషలు స్వతంత్రమైనవి కాబట్టి “నీచ పాత్రములకే గ్రామ్య భాష గాని,మిశ్రమ భాష గాని యుపయోగింపబడవలయును. ఉచ్ఛ పాత్రములకు భిన్నజాతీయుడైన నేమి, భిన్న మతస్తుడైన నేమి గ్రాంథిక భాషనే యుపయోగించుట సమంజసమని” తలుస్తూ భాషా ప్రయోగ పద్ధతి పట్ల తన అభిప్రాయాన్ని వెల్లడించాడు రామస్వామి చౌదరి.

వడ్డాది సుబ్బరాయశాస్త్రి వేదం వారికి రాసిన లేఖలో “నీచ పాత్రములకు తెలుగు నాటకముల యందు తమరు చూపిన దారి నా మటుకు ఆదరణీయంగానే తోచుచున్నది. గ్రామ్యము లేవో యగ్రామ్యములేవో యె రుంగనివారు అనేకులు ఉందురు గాన వారికి గ్రామ్యములివి యగ్రామ్యములివి యని తెలుసుకొనుటకు వీలు కలుగుచున్నది”అని వ్రాశారు.

గురజాడ అప్పారావు “నాది ప్రజల ఉద్యమం” అని చెప్పుకొని ఎన్ని ఆటంకాలు వచ్చినా లక్ష్యపెట్టక వ్యావహారిక భాష ఉద్యమాన్ని కొనసాగించి విజయం సాధించారు.కన్యాశుల్కం నాటకానికి “సమకాలిక ఇతివృత్తాన్ని స్వీకరించి దానిని తెలుగున వాడుక భాషలో నాటకంగా రూపొందించాను”అని రాశారు.ఇతివృత్త స్వీకారంలో భాషా విషయంలో నూతన ఫక్కీ లో చరించి ఆ కాలంలో ఒక విప్లవాన్ని లేపి సంప్రదాయుల విమర్శలకు గురైన ప్రజాకవి గురజాడ తనదంటూ ఒక ప్రత్యేక బాట నేర్పరిచి తరువాత వారికి మార్గదర్శకుడు అయ్యాడు.

కవిత్వ విషయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ గుడిపాటి వెంకటాచలం తన లేఖలో రచయితలు రెండు రకాలని చెబుతూ “తాము బాధపడుతో ఆ బాధని కాగితం మీద రాసేవారు. వీరు కోరేది లోకంలో సంఘస్థితిలో మార్పు. రెండో రకం వారు రాద్దామనుకుని ఏదో ఒక సమస్యను ఆధారంగా చేసుకుని రాసేవాళ్లు” అని వివరిస్తూనే “చలం కోరింది హృదయంలో మార్పు గనుక అతడు ఎన్ని శతాబ్దాలకీ లోకవిరోధిగానే వుండిపోయినాడు, ఉండిపోతాడు” అని తనకు బాధ లోంచే కవిత్వం పుడుతుంది అని వ్రాస్తూ “బాధ అనేది ప్రపంచంలో ఉన్నన్నాళ్ళు పుట్టడం అనేది విషాదం. నాలుగు మణుగుల ఆనందం ఉన్నా సరే రెండు తులాల బాధ దాన్నంతా చెరుపుతుంది. ఇంత బాధ చుట్టూ లేకపోతే నేను రాసే ఉండను రాసినా అవసరం ఉండకపోను” అంటూ తన రచనావైఖరిని విశదీకరించాడు.

కథ చిత్రించే విధానంలో కూడా చలం అభిప్రాయం “కథకి గొప్పతనం పట్టాలంటే కథ చిత్రించే జీవితం భూమి నుంచి పైకి తేవాలి” అంటూనే ఆకలి, డబ్బు లోంచి పోయెట్రీని తెప్పించలేం. ఒక లోతైన అనుభవం లోంచి వచ్చిన మనిషి మాట్లాడుతున్నట్టు” అని కథారచన వాస్తవికంగా ఉండాలన్న అనుభవంతో కూడుకొని ఉండాలనేదే చలం ఉద్దేశం.

ఆదర్శం లేకుండా కవిత్వం లేదు ఒక ఆదర్శాన్ని ఆశించి మానవత్వాన్ని చూపిస్తూ కవిత్వం రాయాలి అన్న బాల గంగాధర్ తిలక్ అభిప్రాయం. “కుళ్ళిన ముసలిదైపోయిన సంఘాన్ని బూజుపట్టిన భావాల్ని రూపుమాపే బాధ్యత కూడా రచయితదే అంటాడు తిలక్. “కరుణ, సౌందర్యం, మానవత్వం ఈ మూడు ప్రాతిపదికలుగా చేసుకొని తన ఆదర్శాన్ని ,ఆలోచనల్ని నిర్మించుకున్నానని చెప్పుకున్నాడు తిలక్.

రచనా పద్ధతిని వివరిస్తూ సంజీవ్ దేవ్ “సుందరమైన భావావళి లేని సుందరమైన పదావళి పాఠకుని హృదయం పై అంతగా ముద్ర వేయజాలదు కానీ ఇందుకు వ్యతిరేకంగా సుందరమైన పదావళి లేని సుందరమైన భావావళి పాఠకునిపై మంచి ప్రభావాన్ని వేస్తుంది” అంటూ అభి వ్యక్తికి చక్కని భాష మాత్రమే కాదు భావ గాంభీర్యం కూడా ఉండాలి అని తన అభిప్రాయం వెలిబుచ్చాడు.

లేఖల వలన వివిధ కవుల
సాహిత్య కృషి తెలుస్తుంది. వీరేశలింగం పంతులు స్వీయ చరిత్ర, కవుల చరిత్ర రచించినట్లు గురజాడ అప్పారావు కన్యాశుల్కం,బిల్హణీయ నాటకాలను, ముత్యాల సరాలను వ్రాసినట్టు, వేదం వారి సాహిత్య పిపాస, దువ్వూరు రామిరెడ్డి కృషీవలుడు, జలదాంగన,వనకుమారి కావ్యాలు రచించినట్లు తమ తమ లేఖలలో తెలిపినారు.

బ్రౌన్ సాహిత్యానికి చేసిన కృషి అనగా నిఘంటు నిర్మాణంలో పడిన శ్రమ, కావ్య సేకరణ కోసం పడిన పాట్లు, టీకా వ్యాఖ్యానాలు వ్రాయించడంలో చూపిన నైపుణ్యం, సలహాలు బ్రౌన్ లేఖల వలన తెలుస్తుంది.

విజ్ఞుల అభిప్రాయాలను లేఖల ద్వారా వెల్లడించడం వలన గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ రచనల ప్రాధాన్యత స్పష్టమవుతుంది.
నా దేశం నా ప్రజలు, ఋతుఘోష, సాహిత్య కౌముది, స్వర్ణ హంస, నరుడు- నక్షత్రాలు, షోడసి మొదలగు కావ్యాలపై
“శ్రీశ్రీ,విశ్వనాథ సత్యనారాయణ, పుట్టపర్తి నారాయణాచార్యులు, వేలూరు శివరామశాస్త్రి, జలసూత్రం రుక్మిణినాథ శాస్త్రి, దివాకర్ల
వేంకటావధాని మొదలగు ప్రముఖుల అభిప్రాయాలు సాహిత్య విమర్శకు దోహదం చేస్తున్నాయి అనడంలో సందేహం లేదు. శేషేంద్ర కవిత్వాన్ని గురించి శ్రీ శ్రీ అన్న మాటలు శేషేంద్ర కవితా రీతిని తెలుపుతాయి.

“శ్రీనాధుని క్రీడల్లో
అల్లసాని వాడల్లో
కూడా దొరకని
పదచిత్రం
విచిత్రం కడు పవిత్రం
ధూమాగా ఉంది ఇమేజీ రమారమి కవుల సమాధి”.

వేలూరి శివరామశాస్త్రి గారి మాటలు శేషేంద్ర కావ్య శైలిని తెలుపుతాయి. “తిలకించండి నేడు ఆవిర్భవించుచున్న పలు తెరగుల కవితలలో గూడా మీ ప్రతిభ ఉజ్వలముగా దీపించుచున్నది మీరు నడిచినను పరిగెత్తినను సొగసుగనేయున్నది
మీ నడకలో పరుగు పరుగులో నడక కానగును”.

వీరేశలింగం కవుల చరిత్ర ప్రథమ భాగమును ముద్రించి మిత్రులకు పంపించి, వారికి రాసిన లేఖల్లో “నా పుస్తకములోని గుణములను శ్లాఘింపవలసిన పనిలేదనియు, నేను దిద్దుకొనుటకవకాశం కలుగుటకై దోషములను మాత్రమే చూపవలసినదని వ్రాసియుంటిని”. అని వంగూరు సుబ్బారావుకు రాయడం వలన కావ్యాన్ని రచించగానే విమర్శ కోసం నలుగురికి పంపించేవారని సాహిత్యంలో విమర్శకు ఇచ్చిన ప్రాధాన్యాన్ని తెలుసుకోవచ్చు.

గురజాడ “ఒక కావ్యాన్ని చదివి దాన్ని సునిశితంగా పరిశీలించి తూచినట్లు విలువ కట్టాలని” విమర్శ విధానాన్ని పేర్కొన్నాడు. గురజాడ అప్పారావు ఇంగ్లీష్ లో రాసిన సారంగధర పద్యాలను చదివి శ్రీముఖర్జీ “సారంగధర నిజంగా చెప్పుకోదగ్గ కల్పన. కవికి ఎంతో గొప్ప భవిష్యత్తు ఉందని అది ఋజువు చేస్తున్నది…. నిరంతర పఠనం అవసరం, మీరు అన్య భాషలో వ్రాస్తున్నారు గనుక ఆ భాష పై సంపూర్ణ అధికారం మీకు సిద్ధించాలి. గొప్ప గొప్ప కవులు తమ భావాలను ఎలా అభివ్యక్తం చేశారో ఆకళించుకోండి. భావ వ్యక్తీకరణకు తగినంత శబ్దశక్తిని సాధించేవరకు మీ జీనియస్ కు సరిపడే నూతన మార్గాన్ని అన్వేషించే వరకు
మీరు ఇతరులను అనుకరించవలసి ఉంటుంది” అని వ్రాయడం వలన విమర్శయే కాక మహాకవులుగా రాణించడానికి పెద్దవారు ఇచ్చిన సలహాలు, మార్గాలు కూడా కారణాలు అయ్యాయి, అనడానికి లేఖలు ప్రత్యక్ష సాక్ష్యం.
ఈ విధంగా రచనను విమర్శించడమే కాక హితోక్తులు,పూర్వ రచనలు చదవాలని సూచనలనిస్తూ కూడా చెప్పేవారు.

దువ్వూరి రామిరెడ్డి
కృషీవలుడు కావ్యంపై గిడుగు రామ్మూర్తి పంతులు గారి విమర్శ లేఖల వల్ల తెలుస్తుంది “కృషీ వలుడు, జలదాంగన కావ్యాలను సమీక్ష చేయడానికి నాకే అభ్యంతరమూ లేదు వాటిలో నిజమైన కవిత్వం ఉన్నది. కానీ వ్యక్తంగాను వ్యక్తావ్యక్తం గానూ కవి వాడుకలో లేక గ్రంథము నందే నిలిచిన పదాలను ప్రయోగించడము చూచి విచారము కలిగింది” అని వ్యావహారిక భాషను ఉపయోగించనందుకు విచారాన్ని వ్యక్తం చేశాడు.

జి.హెచ్. కజిన్స్ సమదర్శన అను గ్రంథము నందు “భారతీయ భాషా కవిత్రయము అను భాగమునందు రామిరెడ్డిని గురించి వ్రాశాడు. రామిరెడ్డి తన కావ్యాలను ఇంగ్లీషులో “వాయిస్ ఆఫ్ ద రీడ్” గా ప్రకటించడం చూసి కజిన్స్ మెచ్చుకుని
తొలిపలుకలలో మహోన్నతమైన దేశ భాష కవిత్వమునకు ఇది ఆహ్లాదకరమైన అనువాదము అని తన గుణముల మీదనే ఆధారపడి నిలువవలెను అనడం వలన రామిరెడ్డి కావ్యాలకున్న విలువను గుర్తించవచ్చు.

వేదం వెంకటరాయ శాస్త్రి జలదాంగన, కృషీ వలుడు కావ్యాలపై అభిప్రాయాన్ని తెలుపుతూ “వాని యందు కవితాబీజమైన ప్రతిభ నాకు గోచరించినది. శబ్ద సౌష్ఠవ ప్రణవత్వము కూడా నగపడుచున్నది అనడం వలన రామిరెడ్డి కవిత్వంలో శబ్ద సౌందర్యానికి సంబంధించిన ప్రశస్తి తెలుస్తుంది.

సోమ సుందర్ కథలు చదివి తిలక్ తన అభిప్రాయాన్ని లేఖ ద్వారా వ్యక్తం చేస్తూ “కథాకథనంలో గద్యశయ్యా విధానంలో చక్కని కౌశల్యం ఉన్నది. కానీ సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించుటకు కానీ బలపరచడం గాని నీవు చేసిన ప్రయత్నం ఆ కథా శిల్పంలోని ముఖ్య దోషం” అని విమర్శించాడు.

చలం మిత్రులకు వ్రాసిన లేఖ వలన వర్తమాన కాలంలో కవులపై చలంకు గల అభిప్రాయము వ్యక్తమవుతుంది. మండువ జగ్గారావుకు రాసిన లేఖలో “శరత్ నాయికా నాయకులకు వెన్నెముక లేదు వాళ్ళ ఒళ్లంతా మెత్తని హృదయాలే ఎముకలు లేవు విధికి వెన్నవలె లొంగిపోతారు” అంటాడు.

“శ్రీ శ్రీ ఒక్క ఆర్థిక విధానాన్నే కాక అతని కవిత్వంలో ఇంకా చాలా మార్పుల్ని కోరాడు, కనుక అతని కవిత్వానికి గొప్పతనం పట్టింది.

చలం కోరింది హృదయంలో మార్పు గనుక, అతడు ఎన్ని శతాబ్దాలకి లోక విరోధిగానే ఉండిపోయినాడు ఉండిపోతాడు” అంటూ ఇలా ఇతర కవులపై అభిప్రాయాలే కాక ఆత్మవిమర్శ కూడా కనిపిస్తుంది చలం లేఖలో.

రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ గురించి “నాజూకైన సూర్యకాంత తీగెకి మృదువు, ఉజ్వలమైన ఎర్రటి పువ్వులా పూసినట్టుంది ఠాగూర్ కవిత్వం” అని తెలిపాడు.

గురజాడ పై విమర్శ ఇలా ఉంది “తెలుగు రచనల్లో ఆనాడు ఎవరూ సాహసించని పనుల్ని చేశారు ఆయన. అది ఆయనలో విశేషం. ఆయన తిరుగుబాటంతా ఆయన ఆలోచనల్లోనూ రాతల్లోనే కానీ జీవితంలో ఏమీ కనపడదు. ఆయన హృదయం విశాలమైంది. ఆయన ఆనాటి సమాజాని కన్నా రచనా, ఇరుకు పద్ధతుల కన్నా దూరదృష్టితో చూశారు. భాషాభావాల్ని ఇరుకున్న పెట్టే సంకెళ్ళని ఒక్క దెబ్బతో ముక్కలు చేశారు” అని విమర్శతో కూడిన ప్రశస్తి ఉంది.

శివం గారికి రాసిన లేఖలో శివం రచనలపై విమర్శ కనిపిస్తుంది “భగ్నజీవితాలు చదివాను. క్యారెక్టరైజేషన్ సి చ్యుయేషన్ డైలాగ్ బాగున్నాయి. కానీ సాగదీశారు చాలాసేపు పైగా ఆ ఎండింగ్- ఆదర్శం ఇట్లాంటివి ప్రజలకు ఏదో సంతోషాన్నిస్తాయి. థాట్ లో ఇమ్మెచ్యూర్ ఇంకా” అనే అభిప్రాయం తిలక్ వ్యక్తపరిచారు.

‘సంజీవ్ దేవ్’ “అభిమానాలకు కులతత్వాలకు అయోగ్యతలకు విలువ ఇవ్వటానికి చాలా విఖ్యాతి చెంది ఉన్నాయి అకాడమీలు” అని అకాడమీల వ్యవస్థను విమర్శిస్తూనే సమీక్షలు ఎట్లా ఉండాలో వివరిస్తూ “సమీక్షలు ప్రశంసాత్మకంగా ఉంటేనే ఉత్తమమైనవని నేను భావించను కానీ నింద మాత్రమే ప్రధానంగా ఉన్నవే ఉత్తమమైనవి అని కూడా నేను భావించను. అయితే నేను భావించేది మాత్రమే సక్రమమైనదని… నేను భావించనిది అక్రమమైనది కూడా నేను భావించను లెండి” అంటారు. సమీక్షలు
నిర్మొహమాటంగా చేయాలి. ప్రశంసలు విమర్శలు అన్ని సక్రమంగా ఉంటేనే నిజమైన సమీక్ష. ముఖస్తుతి వెగటు ఉండకూడదు.రచనపై చక్కని అవగాహన చేసుకుని ఖచ్చితమైన అభిప్రాయాన్ని సూటిగా వ్యక్తం చేయాలి. విమర్శ అయినా అంతే… రచనను సమగ్రంగా చదివి ఒక అభిప్రాయానికి వచ్చి తూచి విలువ కట్టాలి అప్పుడే విమర్శకు న్యాయం జరుగుతుంది.

రాచమల్లు రామచంద్రారెడ్డి (రా.రా.) లేఖల్లో సాహిత్యానికి సంబంధించిన అంశాలెన్నో చోటుచేసుకున్నాయి. అనువాద విధానాన్ని వివరిస్తూ రా. రా. ఒక భాషలో నుండి వేరే భాషలలోకి అనువాదం చేయాలంటే ఆ భాషపై సంపూర్ణ అధికారం, అవగాహన ఉండాలంటాడు.

మిరియాల రామకృష్ణ రాసిన ‘శ్రీశ్రీ సింబాలిజం’ పై విమర్శిస్తూ “శ్రీశ్రీ గేయాలను ప్రతీకలుగా కాక స్వతహాగానే ఎంతో అర్థవంతంగా చూస్తే మంచిదని, ప్రతీక వాదం పేరుతో శ్రీశ్రీ గేయాలను పొడుపు కథలుగాను, ప్రహేళికలు గాను మార్చకండి” అని నిస్సంకోచంగా లేఖలో తెలిపాడు.

గురజాడను అంచనా వేసే తీరు రా.రా.లేఖల్లో స్పష్టంగా గోచరిస్తుంది. గురజాడ పై విమర్శ చేయాలంటే ఎంతటి అవగాహన ఉండాలో సూచిస్తాడు. గురజాడ మీద అవాకులు చవాకులు పేలే వాళ్ళు అ.ర.సం.లో ప్రముఖులైనారు. అంటూనే “వీరేశలింగం ఎంత గొప్పవాడైనా గొప్ప ఉద్యమకారుడు మాత్రమే గొప్ప సంస్కర్త మాత్రమే. మరి గురజాడ, పోలికే లేనంత గొప్పవాడు. ఆయన రచనలు డైరీలతో సహా చదివితే ఎంత గొప్ప మేధావి అయిందీ, సృజనాత్మక రంగంలో ఎంత మహా రచయిత అయింది, హృదయ పరిపాకం విషయంలో ఎంత మహాపురుషుడు అయింది తెలుస్తుంది అంటాడు.

కాళోజి నా విమర్శకు అర్హుడని ఎంతో ఘనంగా చెప్పుకుంటాడు రా.రా. ఆయనలో ఉన్న ధైర్యం విమర్శనా దృక్పథం లేఖల్లో స్పష్టంగా అవగాహన చేసుకోవడానికి అవకాశముంది.

మల్లారెడ్డికి రా.రా. రాసిన లేఖలో ముప్పాళ్ళ రంగనాయకమ్మ రాసిన విషవృక్షంపై ఘాటైన విమర్శ ఉంది. దానిలో శాస్త్ర దృష్టి ,చారిత్రక దృష్టి చివరికి రొమాంటిక్ దృష్టి కూడా లేదని విమర్శించాడు. అర్థం లేని ద్వేషమూ, కసి తప్ప ఏమీ కనపడవని అన్నాడు. వాల్మీకి శ్లోకాలను ఉల్లేఖించి వక్ర భాష్యం చేయడం, మరి ఇలాంటి విషం మీద మనమేమని విమర్శ రాయాలి? రంగనాయకమ్మకున్న విషదృష్టిని చెడమడా తిట్టకుండా విమర్శ రాయడం సాధ్యం కాదు. అని స్పష్టంగా దూషోక్తంగా, నిర్మొహమాటంగా విమర్శించాడు రా.రా.

రారా సాహిత్య విమర్శకులలో గొప్పవాడని ఆయన లేఖలను బట్టి ఘంటాపథంగా చెప్పవచ్చు.

నార్ల వేంకటేశ్వరరావు లేఖల్లో కొన్ని మాత్రమే సాహిత్యాంశాలు కన్పిస్తున్నాయి. నార్ల రచించిన జాబాలిని హరిహరప్రియ కన్నడం లోకి అనువదించినట్టుగా హరిహరప్రియకు రాసిన లేఖల వలన తెలుస్తుంది. నార్ల తాను పాతకాలం మనిషి అయిన కారణం చేత తన వచనం కూడా పాతదేనని తన శైలిని వివరించాడు. నార్ల గ్రంథాలు మరాఠీ భాషలోకి అనువదింపబడినట్లు లేఖల ద్వారా విదితమవుతుంది. వీరేశలింగంపై వ్రాసిన మోనోగ్రాఫ్ గుజరాతీ భాషలోకి కూడా అనువదింపబడింది. నార్ల రచనల గొప్పతనం తెలుగు వారికే పరిమితం కాలేదన్న విషయం లేఖల ద్వారా స్పష్టమవుతుంది.

కట్టమంచి రామలింగారెడ్డి లేఖల్లో సాహిత్య విషయానికి సంబంధించిన లేఖలే అత్యధికంగా ఉన్నాయి. రాళ్లపల్లి కి వ్రాసిన లేఖల్లో వేమన గురించి సంపూర్ణ అవగాహనతో కూడిన సమగ్ర సమాచారాన్ని,
విలువగల సలహాలను ఇచ్చినట్టు
ద్యోతకమవుతుంది. రాళ్లపల్లికి వ్రాసిన ఒక లేఖలో వి.వి. శర్మ దగ్గరున్న వేమనకు సంబంధించిన విషయాలను తెప్పించుకోమని, వేమన జీవితంపై రాసిన వంగూరి సుబ్బారావు గ్రంథం, క్రిస్టియన్ కాలేజీ మ్యాగజైన్ లో వెలువాడిన వ్యాసం చూడవలసినదని సలహా ఇచ్చాడు.

వావిళ్ళ వారు ముద్రించిన గ్రంథంలో రాళ్లపల్లి రాసిన పీఠికను ప్రస్తుతిస్తూనే ఇంకా న్యాయం జరగలేదని, వేమన గురించి ఇంకా లోతుగా పరిశీలించాల్సిన అవసరం ఉందని విమర్శిస్తూ సూచనలు ఇస్తాడు.

తన “కవిత్వ తత్వవిచారము” రెండో ముద్రణకు నోచుకుంటుందన్న విషయాన్ని లేఖలో తెలిపాడు. “శాలివాహన సప్తశతి” కి రాళ్లపల్లి చేసిన అనువాదాన్ని మెచ్చుకొని, శైలి బాగున్నదని, సహజంగా, ఆకర్షణీయంగా ఉన్నదని, ఇంత మంచిగా ఉన్నందువల్లనే నన్ను పీఠిక రాయటానికి పురికొల్పిందని అంటూ పీఠిక వ్రాయాలన్న ఆసక్తిని కనబరిచాడు. ఈ విధంగా కట్టమంచి లేఖల్లో సాహిత్యాంశాలు గమనించవచ్చును.

ఈ విధంగా లేఖల్లో అరమరికల్లేకుండా నిర్మొహమాటంగా సాహితీవేత్తలు వారి వారి అభిప్రాయాల్ని వ్యక్తం చేయడానికి సావకాశం ఉంది. విమర్శలు, పొగడ్తలు హృదయం విప్పి చెప్పే రహస్యాలు అనేక సాహిత్య విషయ సంబంధులు లేఖల్లో గోచరిస్తాయి.

”నెత్తురు పారనిదెన్నడో నా తెలంగాణ పల్లెలో
నేలకు రాలనిదెన్నడో నా తెలంగాణ పల్లెలో”
అని ఎవరన్నారో తెలియదుకాని అచ్చుగుద్దినట్లతుకుతుంది ఈ నేలకు. తెలంగాణ భౌగోళికంగా దక్కన్‌ పీఠభూమిలో భాగం. పీఠభూమిలోని రాష్ట్రాలలో తెలంగాణ చరిత్ర, వారసత్వం భిన్నమయింది. పీఠభూమిలోని ఇతర ప్రాంతాలన్నీ బ్రిటిష్‌ పాలనలో ఉంటే తెలంగాణ మాత్రం రాచరికంలో మగ్గింది. కాబట్టి ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా జాతీయోద్యమం లేదు. ఆంగ్ల విద్యలేదు. సంస్కరణలు లేవు. తెలుగు భాషలోని వ్యవహారికవాదం లేదు. వెరసి తెలంగాణ సమాజం 1948 దాకా భూస్వామ్యంలో ఆగిపోయింది. మాంటేగ్‌ ఛేమ్స్‌ ఫర్డ్‌ సంస్కరణలు, భారత స్వాతంత్య్ర చట్టం, ప్రొవెన్షియల్‌ కౌన్సిల్‌ కు ఎన్నికలు, పరిమితంగానైనా ప్రజాస్వామిక వాతావరణం ఇక్కడ మృగ్యం. కాబట్టి సామాన్యుడి జీవన వనరు అయిన భూమి భూస్వాముల చెరలో ఉండిపోయింది. సమాజంలో కష్టజీవుల శ్రమను దోచుకోవడం నిరాఘాటంగా కొనసాగింది. శ్రమజీవులు కొద్దిగా వెసులుబాటు కోరుకున్నా పీడన కొనసాగించింది భూస్వామ్యం. గదిలో బంధించి దాడి చేస్తే పిల్లి కూడా తిరగబడినట్లు సామాన్యులు అనూహ్యంగా తిరగబడ్డారు. అదే తెలంగాణ రైతాంగ సాయుధ పోరాటం. భూమికోసం, భుక్తికోసం, పీడననుండి విముక్తి కోసం సాగిన ఈ పోరాటం భారత దేశ చరిత్రలో సువర్ణాక్షరాలతో లిఖించదగింది. కమ్యునిస్టు పార్టీ ఉద్యమానికి గీటురాయిగా లభించిన గొప్ప పోరాటమిది. 11వ ఆంధ్రమహాసభ భువనగిరిలో ఇచ్చిన పిలుపుతో 1944లో మొదలైన సాయుధపోరాటం 1951 వరకు వివిధ రూపాలలో, స్థాయిలలో కొనసాగింది. సాయుధ పోరాటంలో విస్తృతంగా సాహిత్యం వచ్చింది. సాహిత్యంలోని ఇతర రూపాలలో ఈ పోరాటం తక్కువగా చిత్రించబడినా పాటలో మాత్రం అపురూపంగా స్థిరపడింది. పాట సాయుధ పోరాటానికి ఊపిరులూదింది కూడా.

‘ఆపరేషన్‌ పోలో” పేరుతో భారత ప్రభుత్వం సైనిక చర్య ద్వారా హైదాబాద్‌ రాష్ట్రాన్ని దేశంలో విలీనం చేసుకున్న తర్వాత సాయుధ పోరాటం పాక్షిక లక్ష్య సాధనతో ముగిసిపోయింది. మొదట మిలటరీపాలనలో జయంతి నాథ్‌ చౌదరీ, పౌర పాలనలో భాగంగా 26.1.1950 నుండి 6.3.1952 వరకు ఎం.కె. వెల్లోడి హైదాబాద్‌ రాష్ట్రాన్ని పాలించారు. 1952 మొదటి సాధారణ ఎన్నికల తర్వాత బూర్గుల రామకృష్ణారావు ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణం చేసారు. మద్రాసు నుండి విడిపోయిన ఆంధ్రులు కర్నూలులో అరకొర వసతితో పరిపాలన నడుపుతున్న క్రమంలో తెలుగు వారికొకే రాష్ట్రం అనే వాదాన్ని తీసుకొచ్చి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్పాటుకు పావులు కదిపారు ఆంధ్రనాయకులు. అప్పటి హెదాబాద్‌ నాయకులు కె.వి. రంగారెడ్డి ఆధ్వర్యంలో దాన్ని వ్యతిరేకించారు. వీరి అపోహలను నివృత్తి చేస్తూ పెద్దమనుషుల ఒప్పందం చేసుకొని తెలంగాణకు కొన్ని రక్షణలు ప్రతిపాదించి ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ను ఏర్పాటు చేసారు. తన పదవీకాలం పూర్తి కాకముందే బూర్గుల పదవి పోయింది. నీలం సంజీవరెడ్డి ఆం.ప్ర.కు మొదటి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. పెద్దమనుషుల ఒప్పందంలోని ఒక ఒప్పందం ”ఆంధ్రప్రాంతం వారు ముఖ్యమంత్రి అయితే తెలంగాణ ప్రాంతం వారికి ఉపముఖ్యమంత్రి పదవి సృష్టించి ఇవ్వాలి”. నీలం సంజీవరెడ్డిని ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేయగానే విలేఖరులు ‘ఉప ముఖ్యమంత్రి ఎప్పుడు ప్రమాణస్వీకారం చేస్తారు’ అని అడిగారు. దానికి జవాబిస్తూ నీలం సంజీవరెడ్డి ‘ఉపముఖ్యమంత్రి పదవి ఆరవ వేలు లాంటిది. దాంతో అలంకారమే తప్ప ఏ ప్రయోజనమూ లేదు’ అన్నాడు. ఇలా ఆం.ప్ర. ఏర్పడ్డప్పటి నుండి అన్ని రక్షణ చర్యలను తుంగలో తొక్కారు ఆంధ్ర ప్రాంత పాలకులు. అప్పటికే ముల్కీ ఉద్యమ స్ఫూర్తితో ఉన్న తెలంగాణ విద్యావంతులు ఆంధ్రులకు వ్యతిరేకంగా రగిలిపోయారు. 1969లో జై తెలంగాణ ఉద్యమం మెరుపులా ఆరంభమయింది. హింసాత్మక సంఘటనలు చోటు చేసుకున్నాయి. 369 మంది విద్యార్థులు, యువత అసువులు బాసారు. ఈ సందర్భంగా సాహిత్యం అపురూపంగా సృజించబడింది. కథలు, కవిత్వం, పాటలు ఉద్యమాన్ని చిత్రించాయి. ఉద్యమాన్ని ముందుకు నడిపించాయి.
జైతెలంగాణ ఉద్యమాన్ని కేంద్ర, రాష్ట్రప్రభుత్వాలు తీవ్రంగా అణిచివేసి తెలంగాణ వాడైన పీవీ నరసింహారావును ముఖ్యమంత్రి పీఠంపై కూర్చోబెట్టారు. తర్వాత పదేండ్లకే తెలుగుదేశం ఆవిర్భవించి ఎన్‌.టి.రామారావు రాకతో సీమాంధ్రుల వలసలు పెరిగిపోయాయి. చంద్రబాబు, వై.ఎస్‌. అధికారంలో ఉండగా ఆంధ్రుల ఆధిపత్యం పరాకాష్టనందింది. తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు దిశగా మేధావులు ఆలోచించారు. భువనగిరి డిక్లరేషన్‌తో దానికొక రూపం ఏర్పడింది. తెలంగాణ రాష్ట్ర సమితి ఏర్పాటు, ఎన్నికలు, రాజీనామాలతో వాతావరణం వేడెక్కింది. వంటావార్పు, సకల జనుల సమ్మె, సాగరహారంతో తెలంగాణ రాష్ట్ర కాంక్షను కేంద్రంలో అధికారంలో ఉన్న కాంగ్రేసు పార్టీ స్పష్టంగా గుర్తించింది. సోనియాగాంధీ చొరవతో రాష్ట్రం 2.6.2014 ఆవిర్భవించింది. మలిదశ ఉద్యమ సందర్భంగా సాహిత్యంలోని అన్ని ప్రక్రియలు స్పందించాయి. కథలు, నవలలు, వచనకవిత్వం, పద్యాలు, పాటలు వేలాదిగా పుట్టుకొచ్చాయి. ఉర్రూతలూపాయి.

సాయుధ పోరాట కవిత్వం:

‘అది తెలంగాణలోన దావాగ్ని లేచి
చుట్టుముట్టిన భీకరాశుభదినాలు
అని నిజాము నృపాలుని అండదండ
చూచుకొని నిక్కినట్టి పిశాచి కలలు
నాడు మానవతీ నయనమ్ములందు
నాగ సర్పాలు బుసకొట్టి నాట్యమాడె
నాడు మానవ నవనాగరికత
తన్నుదిన్నది రాక్షసత్వమ్ము తోడ’

అన్న దాశరథి పద్యాలు నిజాం రాజ్యపు చివరిరోజులకు అద్దం పడుతున్నవి. అరాచకాలను, శ్రమదోపిడీని, భూస్వామన పీడనను, పేదరైతులపై పన్నుల భారాన్ని తలపోస్తూ

‘తేనెలు పిండే తెలంగాణము
నెత్తుట ముంచెత్తెదరా?
తెప్పరిల్లిన ఈ తెలంగాణము
కుత్తుక బట్టొత్తెదరా?’

అని ప్రశ్నిస్తాడు భాగి నారాయణమూర్తి, పద్యము, గేయాలలోనే సాయుధ పోరాటపు చిత్రణ చూడవలసి ఉంది. కవిత్వంలో ఆధునిక రూపమైన వచనకవిత్వం బలంగా లేనప్పుడు, సాహిత్య రూపంగా పిలుచుకునే గేయం ప్రజల వాడుకలో మరింత సరళమైన పాటగా మారింది. ఉద్యమ నమోదుకు ఉద్యమ విస్తృతికి పాట మహాశక్తిగా పని చేసింది. సాయుధ పోరాటంలో ప్రధానమైన ఘట్టాలపైన, బందగీ హత్య, దొడ్డి కొమురయ్య కాల్చివేత, చాకలి ఐలమ్మ భూపోరాటంపైన పాటలు వచ్చాయి. అప్పటికే ప్రజా కవులుగా ప్రసిద్ధులైన బండి యాదగిరి, సుద్దాల హన్మంతు, నాజర్‌ మొదలైన వారు రచించి స్వయంగా పాడి పోరాటాన్ని బలోపేతం చేసారు. గ్రామీణ కూలీలైన జీతగాళ్ళ దయనీయ స్థితిని కళ్ళకు కడుతూ…

‘ఏరన్న రాక మునుపే ఎగువాక వచ్చేరన్నా
ఎవరింట ఉందువన్న బువ లేని జీతగాడ
భూమిని దుక్కిదున్ని పైరులనెల్ల సాకి
సోమరిపోతులను మేపాలి యెల్లకాలం
తెలియార తెలివితోడ కలవారి జీతగాడ’

అని పాడుతాడు నాజర్‌. ఇంతే దీనగీతాన్ని ఒక పసుల కాపరి మీద కేంద్రీకరిస్తూ

‘పల్లెటూరి పిల్లగాడ పసులగాసే మొనగాడా
పాలుమరిచీ ఎన్నాళ్ళయ్యిందీ
ఓ పాలబుగ్గల జీతగాడ
కొలువు కుదిరీ ఎన్నాళ్ళయ్యిందీ
ఆకు తేళ్ళు కందిరీగలు అడవిలోగల కీటకాలు
నిన్నేమైనా కాటు వేసాయా’

అని సుద్దాల హన్మంతు రాసిన పాట సాయుధ పోరాటానికి పునాది రాళ్ళను పేర్చింది. పోరాటం నిజాం రాజ్య పతనం మీద కేంద్రీకరించబడ్డాక బండి యాదగిరి రాసిన

‘బండెనుక బండిగట్టి
పదహారు బండ్లుగట్టి
ఏ బండ్లె వస్తవు కొడుకో
నైజాము సర్కరోడా
నాజీల మించినవ్‌ రో
నైజాము సర్కరోడా’

అన్న గేయం బహుళ ప్రజాదరణ పొందింది. మొదట ఇది ప్రతాపరెడ్డి దొరకు వ్యతిరేకంగా కవి రాసినా ప్రజలు దీన్ని వస్తు విస్తృతి చేసి నిజాం పక్షంగా ప్రసిద్ధం చేసారు. ఈ కోవలో మేర మల్లేశం, ఆకుపత్ని శ్రీరాములు, తిరునగరి రామాంజనేయులు, కోగంటి గోపాలకృష్ణయ్య, నూతి నర్సయ్య, వట్టికొండ రామకోటయ్య, కాంచనపల్లి చినవెంకట రామారావు, నల్ల నరసింహులు, కణ్వశ్రీ, కాళోజీ, కొమరగిరి నారాయణరావు, అలువాల వెంకయ్య, వయ్యా రాజారాం, వానమామలై వరదాచార్యులు, కె.ఎల్‌. నరసింహారావుల గేయాలు, పాటలు సాయుధపోరాటాన్ని చిత్రించాయి. ఈ కవులే కాకుండా ఇతరులు రాసి పాడినవి ఎన్నో నమోదు కాకుండా పోయినవి. రాతలోకి రాకుండా నేరుగా కైకట్టి పాడుకొని పోరాటంలో పాల్గొన్న గాయక యోధులవి కూడా పోయినవి. నమోదు కాలేదు. కొన్ని పాటలు ప్రసిద్ధమై కర్తృత్వం తెలియకుండా కూడా పోయినవి.
జాల్నా జైలు దరోగాగా పనిచేసిన కూర్రుడు కోదండరాంరెడ్డిని నిందిస్తూ మేర మల్లేశం రాసిన

‘నీవు పెట్టిన హింస మేమెట్ల మరుతుము
వస్తుందిరా ఒక్కరోజు
కోదండ రాంరెడ్డి నిన్నొదిలి పోదు’

అనే పాట అప్పటి ఉద్యమకారుడి వేదనను కళ్ళకు కడుతుంది. ఆకుపత్ని శ్రీరాములు రాసిన

‘భలే మజాగున్నది నిజామోని సంగతి
హిందూ ముస్లీములు నా రెండు కండ్లంటడు
పెద్ద కన్ను చిన్నకన్ను
ఎంతో వికారంగ ఉంటడు’

అనే గేయం వ్యంగ్యంగా, ఆలోచనాత్మకంగా సాగుతుంటది. తిరునగరి రామాంజనేయులు సాయుధపోరాటంలో ‘రాక్షసుడు నైజాము రాజు పిచ్చిగరెచ్చి’ ఏమేం చేసాడో రాసాడు. కోగంటి గోపాల కృష్ణయ్య రాసిన ‘తెలంగాణ ప్రజలంత కలవాలోయ్‌ / తెగువతో పోరాడి గెలవాలోయ్‌’ అనే గేయం, వట్టికొండ రామకోటయ్య రాసిన ‘మనకొద్దీ పోలీసు రాజ్యం’ అనే గేయం, కాంచనపల్లి చినవెంకటరామారావు రాసిన ‘ఖరాఖండి’ అనే గేయం, నల్లా నరసింహులు రాసిన ‘జయభేరి మ్రోగించరా ఆంధ్రుడా / జయ పతాకంబెత్తరా’ అనే గేయం, కణ్వశ్రీ రాసిన ‘అది నా తెలంగాణ తొలగర కసాయీ! / అది నా తల్లినేల తొలగర గుండా’ అనే గేయం, కాళోజీ రాసిన ‘నల్లగొండలో నాజీ వృత్తుల / నగ్ననృత్యమింకెన్నాళ్ళు’ అనే గేయం, కొమరగిరి నారాయణరావు రాసిన ‘ఆంధ్రమహా సభ చూడ పోదాము రారండు’ అనే గేయం, అలువాల వెంకయ్యగారి ‘ఆంధ్రమహాసభకరుగుదెంచండి’ అనే గేయం, కె.ఎల్‌. నరసింహా రావు రాసిన ‘అమరజీవి కొమురయ్య’ గేయం, వానమామలై వరదాచార్యులు రాసిన గేయంలో నిజాం నుద్దేశించి రాసిన ‘చినిగిన గుడ్డలు దొడిగే చిత్రపు ఫకీరువయా / ఇనుమువలెనె బంగారపు ఇటుకలంక గూర్చుమయా’ అనే వ్యక్తీకరణలు ఈ కోవలో ఎన్నదగినవి.
కవిత్వపు నూతన పోకడలు అంతగా లేని ఆ రోజులలో కూడా వినూత్న వ్యక్తీకరణలున్న పాటలు ఇప్పటి పాఠకులను అబ్బురపరచగలిగేవిగా ఉన్నాయి కొన్ని. వయ్య రాజారాం చిలుకా అనే శీర్షికతో తత్వం చెప్పినట్లుగా పోరాటాన్ని చెబుతాడు.

‘మున్నాళ్ళ మురిపెంకు మురిసేవు తరిసేవు
ముందుగతి కానవేచిలుకా
అద్దె కొంపల నుండి గద్దెక్కి నాననుచు
మిడిసి పడకేరామ చిలుకా’

అంటాడు. ఇంకొక పాటలో ‘గురిగింజ గురిమల్లెలో” అనే దరువులతోనే పోరాటం పాటంతా రాస్తాడు. నూతినర్సయ్య ఈ కోవలో ప్రత్యేకంగా చర్చించదగిన కవి. ఈయన ఆలేరు కాల్పులపై బుర్రకథ రాసి ప్రజల పోరాటానికి అనుగుణమైన దర్వులో వీరగాథ చెప్పాడు. తిరునగరి ‘సైసైగోపాలరెడ్డి’ అనేది గొప్ప ఊపునిచ్చే పాట. సుద్దాల దెబ్బకు దెబ్బపాటలు కూడా అదే ఊపు ఉంటుంది. చూడండి.

‘వెయ్‌ వెయ్‌ వేయర దెబ్బ
దెబ్బకు దెబ్బ వేయ్‌ వేయ్‌
దయ్యపు గుండా గొయ్యలు రజాకార్లు
కయ్యానికి మనపైబడి వచ్చిరి’

వెట్టిచాకిరి మీద, శ్రమ దోపిడి మీద, ఎర్రజెండా మీద, ఉద్యమ కదలికల మీద అనేక పాటలు అజ్ఞాత కవులు రాసినవి కూడా పెద్ద సంఖ్యలో ప్రచారంలో ఉన్నాయి. ‘వేగరావోయి కార్మికా, వేగరావోయి కర్షకా’, ‘కొంగునడుముకు చుట్టనే చెల్లెమ్మ’ తదితర గీతాల కర్తృత్య నిర్ధారణ కోసం సాహిత్య విద్యార్థులు పరిశోధన చేయవలసిన అవసరం ఉంది.

జై తెలంగాణ ఉద్యమ కవిత్వం:

ఆంధ్రప్రదేశ్‌ ఏర్పడి ఆంధ్రులతో కలిసినందుకు వారి ఆధిపత్యం మొదటి నుండీ అన్ని రంగాలలో కొనసాగింది. భాష, ఉద్య్యోగాలు, చదువులు అన్ని రంగాలలో వారిది పై చేయిగా చేసుకొని పెత్తనం సాగించారు. నిజాం పాలన నుండి మరల వీరి పాలనలోకి వచ్చినట్లయింది తెలంగాణ. అది భరించలేని తెలంగాణ ప్రజలు ‘ఆంధ్ర గోబ్యాక్‌’, ‘నాన్‌ ముల్కీ గో బ్యాక్‌’ పేరుతో 1969లో పెద్ద ఉద్యమం నడిపించారు. విద్యార్థులు, యువకులు, ఉద్యోగులు అందులో పాల్గొన్నారు. ఎందరో ప్రాణాలు కోల్పోయారు. ఆ సందర్భంగా కవులు, సాహితీ వేత్తలు కూడా ఉద్యమంలో గొంతు కలిపారు. అయితే అప్పుడు తెగించి రాసినవి, మాట్లాడినవి అన్నీ రికార్డు కాలేదు. దొరికిన వాటిలో కథలు, కవిత్వం, పాట ద్వారా ఉద్యమం వేడిని అంచనా వేయవచ్చు.
ఆం.ప్ర. ఏర్పాటును స్వాగతించిన ఆనాటి ప్రసిద్ధ కవులలో ఒక్క కాళోజీ మాత్రమే 1969 ఉద్యమాన్ని సమర్థించాడు. తెలంగాణ ఆకాంక్షను కృష్ణుడిగా, అప్పటి ముఖ్యమంత్రి కాసు బ్రహ్మనందరెడ్డిని కంసునిగా సంభావింపజేస్తూ

”కృష్ణుడివలె ‘తెలంగాణ
మొలుస్తాండు జేలులోన
బ్రహ్మానందుడు కంసుడు
బలుస్తాండు జేలినతల
రాజ్యమంత కాస’య్యల
రాజ్యము అనుకుంటున్నాడు
బ్రహ్మానందుని కాసు
బదనామైనది బజార్లో”

అని ప్రకటించాడు కాళోజీ. ‘తెలంగాణ వేరైతే దేశానికి ఆపత్తా?’ అన్న కాళోజీ ప్రశ్నకూడా అప్పటిదే. సమైక్యమనే రాచపుండుకు సరియైన మందు వేయాలంటూ పేర్వారం జగన్నాథం

‘దిగాలు పడి చూస్తావెందుకు తమ్ముడూ!
మన తల్లికీనాడు
వెన్నులో పుట్టింది రాచపుండు
నాటు వైద్యులూ నర్మ సచివులూ పనికిరారు
ఏదో ఒక విధంగా తగిన చికిత్స చేయమంది
ఇంతలో ఈ వ్రణం మానిపోదు’

అని గొంతెత్తాడు.

‘వేరు పడితే కష్టమనడం
వెనుకటి రోజుల్లో మాట
కలిసిమెలిసి సుఖపడుట
కథల్లో సిన్మాలో నీతి’

అని కుండబద్దలు కొట్టాడు అగ్ని.

‘మేమంతా సిద్ధం
అనవరతం, అనుక్షణం
మా గడ్డ విముక్తి కోసం
మా బతుకులు తృణపాయం’

అన్నాడు వెన్నెల. చరిత్రను సూత్రీకరిస్తూ రుద్రశ్రీ

‘నేను తెలంగాణ పౌరున్ని
నేను తెలుగు మాట్లాడే మానవున్ని
రెండు వందల సంవత్సరాల నుండి
నిండుగా పరపీడన కలవాన్ని’

అని ప్రకటించాడు. ముకురాల రామారెడ్డి జై ఆంధ్రను తొక్కవేసిన అమానుషాన్ని ప్రశిస్తూ అలోచనాత్మకమైన కవిత రాసాడు.

‘నలభై ఎనిమిది నాటి
స్మృతులీనాడు సాక్షి
పాత గోలకొండ పత్రికలు సాక్షి
కులసతి మున్షీ కలము సాక్షి
కుట్రతెరుగని కుర్రలు
అన్నెం పున్నెం ఎరుగని బాబులు
అన్సోషల్‌ ఎలిమెంట్స్‌
పేర కాల్చబడ్డారు’

పెరుమాండ్ల సుధాకర్‌ సరళవాక్యాలు ఆ సందర్భాన్ని ఎలా స్ఫురణకు తెస్తాయో చూడండి.

‘తమ్ముడూ అనివచ్చిన
అన్నను చూసాను
తీపిమాటల చురకత్తుల్ని
విసరడం చూసాను
తల్లి యొడిలోన మంటల్ని
లేపడం చూశాను
తల్లి హృదిలోన పొంగిన
బాధల్ని చూసాను
చూడరానిది చూశాను
చూడాలని చూశాను
చూపుకందని అన్నల అహంకారానికి
అనురాగం లేని అంధుల అన్యాయానికి
అన్న, తమ్ముని యింట
పగవాగే అంటున్నాను’

అప్పుడు కొందరు తెలంగాణ వారు సమైక్యత వైపు కూడా నిలబడ్డారు. వారిని ఉద్దేశించి శీలం రాజేశం ఆలోచనాత్మకమైన కవిత ‘పిల్లికి ఎలుక సాక్ష్యం’ రాసాడు.

‘మంచి మాటలతో
మా ప్రయత్నం లేదా!
దంచి పుచ్చుకుంటాం
మా మంచి తెలంగాణను’

అన్నట్లుగా ఆ రోజుల్లో ఆంధ్రులపై దాడులు, బస్సెక్కి టిక్కెట్టు కొనకుండా జై తెలంగాణ అని కూర్చునుడు నడిచిందట. పిట్టల రామస్వామి అప్పటి ప్రభుత్వ పెద్దలను నిందిస్తూ

‘సిగ్గులేని మంత్రులంత
దోచినారు తెలంగాణను
ఉద్యమాన్ని అణచుటకై
దొంగ ఎత్తులేసినారు’

అని రాసాడు.
కవిత్వం మధ్యతరగతి బుద్ధిజీవులను కదిలిస్తే పాట సామాన్యులలో చైతన్యం రగిలిస్తుంది. 1969 ఉద్యమంలో స్త్రీలు కూడా పోరాట కవిత రాసారు. తెన్నేటి సుధాదేవి
‘తెలంగాణ జన్మ హక్కు
కాదన బ్రహ్మకు తరమా?’
అనడంలో మంచి శ్లేషసాధించింది, ఆనాటి ముఖ్యమంత్రి పేరును సూచిస్తూ, కుమారి కలువకొలను ‘ఎదిరిస్తార’ అనే కవితలో శాంతియుత పోరాటంలో రాష్ట్రం సిద్ధించదని చెప్పి రాసింది. ఈ కందుల జోసెఫ్‌, బాలాజీ గోగీకర్‌, నీలా జంగయ్య, కోవెల సంపత్కుమార, రావెళ్ళ వెంకటరామారావు, యస్‌. రాంబాబు, భారవ, యశోద, గిరి, ఋక్కు, సుంకుశ్రీ, యుగంధర్‌, శ్రీధర్‌ రెడ్డి, విద్యార్థి, దేవులపల్లి వెంకటేశ్వరరావు, కె.ప్రభాకర్‌, శేషభూషణ రావు, అనుముల శ్రీహరి, జగదీశ్వర స్వామి, బాసిరి, ఆకుపత్ని శ్రీరాములు, చెరుకు సత్యనారాయణరెడ్డి, రాజశేఖరం, కె. భాస్కర్‌ బాబు, వేణు సంకోజు, బయ్యా నాగరత్నం, చెరబండరాజు, భార్గవ, జి. యశోద, ఎస్వీ సత్యనారాయణ, కసిరెడ్డి వెంకటరెడ్డి తదితర కవులు తెలంగాణ పోరాటం సందర్భంగా కవిత్వం రాసారు. అయితే పోరాటానికి పూర్తి స్థాయి మద్దతు ఇవ్వని వాళ్ళు కూడా ఇందులో చాలా మంది ఉన్నారు. వారు చాలామంది తెలంగాణ ఔన్నత్యాన్ని కవిత్వీకరించారు.
ఆనాటి పాటల్లో బహుళ ప్రజాదరణ పొందిన పాటలున్నాయి. కరృత్వం తెలియని

‘ఓ బ్రహ్మానందరెడ్డి నీ బతుకు బంజర దొడ్డి
పుట్టింది ఆంధ్రపుటుక పెరిగింది తెలంగాణ
మా డబ్బు దోచినావు ఆంధ్రోల్లకిచ్చినావు’

లాంటి పాటలతో పాటు స్వయంగా పాటలు తామే రాసిపాడిన కవులున్నారు. ముచ్చెర్ల సత్యనారాయణ 1952లోనే గైర్‌ ముల్కీ గోబ్యాక్‌ అని నినాదం ఇస్తూ ఉర్దూ తెలుగు కలగలిసిన ఈ పాట రాసాడు. చూడండి.

‘సంజీవరెడ్డి మామా
సునోజీ మేరా గానా
కహతా హై తెలంగాణ
ఇన్సాన్‌ తుమ్‌ కోమానా
ఐసా కభీ న జానా
బందర్‌ కే కార్నామా
బాతేఁతో లాక్‌ బోలా
బహుల్‌ జల్ద్‌ మగర్‌ భూలా
హోగయే తేరా హవాలా
నికల్‌ గయా దివాలా
ఛోడో జీ తెలంగాణ
చలే జావో రాయలసీమ’

పక్నుద్దీన్‌ విజయమో వీర్‌ స్వర్గమో తేల్చుకొమ్మని చెప్పే పాట రాసాడు. ఇది విద్వత్కవి రాసిన కవితలాంటి గేయం.

‘విజయమ్మో లేక వీర మరణమ్మో కాక
వేరొక్కటి నేను గోర వేరెం దున నేను జేర
కదనమ్మో లేక విష్ణు సదనమ్మో కాక వేరు
విషయమ్ముల నేను గోర, వృత్తమ్ముల నేనుజేర’

అని నడుస్తుందీ గేయం. అనుముల శ్రీహరి గేయాలు చాలా శక్తివంతమై ప్రసిద్ధిలోకి వచ్చాయి. మనవాళ్ళు పెద్దమనుషుల ఒప్పందం మీద గుడ్డిగా సంతకం పెట్టారని విమర్శిస్తూ

‘అంతా మన పెద్దవాళ్ళ అల్పబుద్ధి హేతువురా
స్వంత లాభమొకటి చూసి సంతకాలు చేసినారు
చౌ ఎన్‌ లై వంటి వాళ్ళ సన్నిధిలో చేరినారు
భావి తెలంగాణ ప్రజల బతుకులతో ఆడినారు’

అంటాడు. ఇంకా ఎస్‌. మాధవీయాదవ్‌, కమలేకర్‌ రామచంద్రజీరావు, మంత్రి శేషభూషణ్‌, ఎం. సుదర్శన్రెడ్డి తదితరుల పాటలు కూడా ఈ కోవలో పేర్కొన దగినవి.

మలిదశ ఉద్యమ కవిత్వం:

మలిదశ ఉద్యమారంభాన్ని మలిదశ ఉద్యమ కవిత్వాన్ని ఎక్కడ ఎట్లా పారంభమయిందో చెప్పడం కష్టం. 1995 నుండి ఈ దిశగా మేధావులు, తొలిదశ ఉద్యమ కారుల ప్రయత్నం పునః ప్రారంభ మయింది. జర్నలిస్టులు, కవులు, గాయకులు 2000 సంవత్సరం తర్వాత పూర్తిగా ఈ వాదంపై ఆలోచించడం, రాయడం మొదలయింది. తెరాస ఏర్పాటయ్యాక తెలంగాణ వాదంపై కార్యావళి మొదలయింది. తెలంగాణ రాష్ట్ర ఏర్పాటు ప్రక్రియను 2009, డిసెంబర్‌ 9న ప్రారంభిస్తున్నట్లు ప్రకటించి డిసెంబర్‌, 23న దాన్ని ఉపసంహరిస్తున్నట్లు కేంద్ర ప్రభుత్వం ప్రకటించడం తెలంగాణ వారికి ఒక షాక్‌ ట్రీట్‌ మెంటుగా పని చేసింది. అప్పటి దాకా కొంత ఉదాసీనంగా ఉన్న తెలంగాణ వారు కూడా రాష్ట్రం ఏర్పడి తీరాల్సిందేనన్న ఏకాభిప్రాయానికొచ్చారు. ఇక అప్పటి నుండి ఉద్యమం ఆగలేదు. సాహిత్య సృజన కూడా ఆగలేదు. వేలాదిగా కవితలు, పాటలు పుట్టుకొచ్చాయి. డజనకొద్ది సంకలనాలు, వందలాదిగా సంపుటాలు, ఎక్కడ వీలైతే అక్కడ కవిసమ్మేళనాలు నిర్వహించబడ్డాయి. అనేక సాహిత్య సంస్థలు అందులో మునిగిపోయాయి. తెరవే చేసిన కృషి గొప్పది. మరసం, తెసావే, నీలగిరి సాహితి, పాలమూరు సాహితి, హైకవే తదితర సంస్థలు పనిచేసాయి. పొక్కిలి, మత్తడి, మునుం, జులూస్‌, ములాఖాత్‌ వంటి సంకలనాల కొద్దీ కవితలు వచ్చాయి. వీటన్నింటినీ శీర్షికలుగా విభాగించి విశ్లేషించడం కానీ, కవులందరినీ, కవితలన్నింటినీ కనీసం పేర్కొనడం కానీ చిన్న విషయం కాదు. చిన్న వ్యాసంలో కేవలం విహంగ వీక్షణం మాత్రమే చేయగలం. అది కూడా వస్తుకేంద్రంగానే.

తెలంగాణ భాషా హేళనను ధిక్కరిస్తూ ప్రజల జీవభాషగా ఎలుగెత్తిన కవితలు చాలా వచ్చాయి. ఆ రోజుల్లో తెలంగాణ భాష మీది ప్రేమను ప్రకటిస్తూ

‘నా తెలంగాణ భాష
ఊటల తేటనీరసొంటిది
సవ్వారి కచ్చురాల నడకల్లో ఇనిపించే
మువ్వల సప్పుడు సొంటిది
పిల్లంగోయని ఇనిపించే రాగమ సొంటిది’

అంటాడు టీ. కృష్ణమూర్తి యాదవ్‌. నందిని సిధారెడ్డి ఇంకొక అడుగు ముందుకు వేసి ఆధిపత్య భాషీయులను ధిక్కరిస్తూ

‘మాటకు రంగులద్దిన మాయలోడా
నీ కొంచెపుతనానికి
నా మాట మంచం పట్టింది గదరా
దోసెడు రక్తమిచ్చి బతికించుకుంటా నా మాటను’

అంటాడు. భాషా విచక్షణను పాటలో కూడా ప్రశించాడు లైనేష్‌ కుమార్‌.

‘అప్పారావో నీకు లెక్కల్‌ రావో
అప్పారావో నీకు తెలంగాణ మాటలు రావో
నీవు పిట్టల దొరవ్‌ పొద్దున పోతవ్‌
బి.డి. ఎల్‌.లో డ్యూటీ ఉంటది పిట్టలుగోటె పోత ఉంటది
ఊరూ ఊరూ తిరగపోతవు ఉడకందే తింటనంటవు
తెలంగాణ రాదంటవ్‌ తెలివిలేని వాళ్లంటవ్‌’

అన్నది ఆయన పల్లవి. ఎలికట్టె అయిలయ్య ‘తెలంగాణ రథం’ గేయంలో ‘భాషలోని యాస మీద ఎక్కిరింపులేందన్నం’ అని ప్రశ్న వేస్తడు. ప్రసిద్ధి పొందిన కాళోజీ భాషా వెటకారం ఈ ఉద్యమంలో బాగా ప్రచారంలోకి వచ్చింది.
ఒక వేళ తెలంగాణ నిజంగా ఏర్పడితే హైద్రాబాద్‌ మాత్రం యుటీగా గాని ఉమ్మడి రాజధానిగా గాని ఉంచాలన్న సీమాంధ్రుల ఆశలను తెలంగాణ కవులు అవహేళన చేసారు. భీం వంశీరాం చందర్‌ అనేకవి మొఖం మీద కొట్టినట్లు జవాబిచ్చాడు.

‘హైద్రబాదు మాదంటే మూతపండు రాలుతాయి
మర్యాదగ పోకుంటే రోకండ్లే ఎగురుతాయి
మీ అబ్బసొత్తు కాదురో హైద్రాబాదు మాదిరో
తెలంగాణ గుండెరో హైద్రబాదునిడువంరో’

అని ఈ కవి రాత వెనుక సుంకిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి రాసిన ఒక వ్యాస స్ఫూర్తి ఉందనిపిస్తుంది. ‘హైద్రాబాద్‌ జనని తెలంగాణ’ ను సుంకిరెడ్డి ఆంధ్రజ్యోతి డైలీలో రాస్తూ హైదాబాద్‌ నిర్మాణ పనుల్లో తెలంగాణ జిల్లాల శ్రామికుల పాత్ర మాత్రమే ఉందని రాసాడు. హైదాబాద్‌లో పుట్టి పెరిగిన లోకేశ్వర్‌

‘నా జానె జిగర్‌ నగర సుందరి కళ్ళు ముక్కు చెవులు చెంపల్ని చెక్కేసి
నామరూపాల్లేని అనామికను చేస్తున్న చట్టబద్ద కోస్తా ఉగ్రమూకలు
పట్నాన్ని ఎకరాలుగా గజాలుగా లెక్కిస్తున్న నయా వలస పాలకులు’

అని నిందిస్తాడు.
తెలంగాణ వనరుల దోపిడీపై చాలా కవిత్వం వచ్చింది. సుంకిరెడ్డి నారాయణ రెడ్డి దోపిడీని సృజనాత్మకంగా వ్యక్తీకరిస్తూ

‘భూమి ఒక బ్లాంక్‌ చెక్‌
నీరు దాని విలువను నిర్ణయిస్తది’

అంటాడు.

‘నిజం దేవుడెరుగు
నీరుకొస్తానెరుగు’

అని కూడా తనే అనగలిగినంత లోతైన అధ్యయనం ఆయనది. అమ్మంగి వేణుగోపాల్‌ వనరుల దోపిడీ ఇంకొక విధంగా ఆలోచించాడు.

‘సచివాలయం తవ్వి చూడు
తెలంగాణ బొంద కనిపిస్తది’

అన్నాడు.
ఈ ప్రాంతపు మౌలిక విశేషాలను ఆత్మగౌరవాన్ని సగౌరవంగా ప్రకటించారు కవులు. ఇక్కడి పండగ పబ్బాలను నెత్తికెత్తుకోవడంతో పాటు ఇక్కడి ప్రజలను తక్కువ చేసి మాట్లాడే మాటలకు తిరుగులేని జవాబు లిచ్చారు. బతుకమ్మ పండుగనాటి కళను వర్ణిస్తూ దేశపతి శ్రీనివాస్‌

‘పండుగ రోజులల
లైట్లు లేకపోయినా
పల్లె పల్లెంతా గొప్ప వెలుగే
గాలి నిండా
గునుగులూ తంగేళ్ళ గుసగుసలే ‘

అంటాడు. కాసుల లింగారెడ్డి బతుకమ్మను విప్లవాత్మగా సంబోధిస్తూ

‘భూస్వామ్యాన్ని భూస్థాపితం చేసిన బతుకమ్మ
సమస్త సాంస్కృతిక ఆధిపత్యాల మీద
సరికొత్త ఆయుధం’

అంటాడు. యాభైయ్యేండ్ల తేనెపూసిన పెద్దన్నల ప్రేమను వినూత్నంగా చెబుతూ డా.కొండపల్లి నీహారిణి

‘అక్షరాలు కలిసి ఉన్నట్లే
మనమూ అర్థ శతాబ్దం నుంచి పుస్తకాలు తెరిస్తే మాత్రం
నేను ఒక్క పేజీలోనూ లేను’

తిప్పి పొడుస్తారు. నగర సంస్కృతిని చెబుతూ గంగా జమునా తహజీబ్‌ ను వర్ణిస్తాడు ఎస్‌. జగన్‌ రెడ్డి.

‘ప్రతి బస్తీ చివర
ఒక మజీద్‌ ఒక మందిర్‌
అజా పిలుపే మేలు కొలుపు’

ఉద్యమానికి ముందు, ఉద్యమ కాలంలోనూ తెలివైన ఒక ప్రచారాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. దానర్థమేమిటంటే ఆంధ్ర వారు చాలా కష్టబోతులు, తెలంగాణ వాళ్ళు సోమరిపోతులు. అదేనిజమైతే వాళ్ళ అక్కడే శ్రమలు దుమికించుకోవచ్చు కదా. వాళ్ళు ఇక్కడికి వచ్చి దోపిడిచేసి మాకు పేరుబెట్టడం ఎందుకని కవులు ప్రశ్నించారు. సాయిచంద్‌ ఇలా ప్రశ్నిస్తాడు.

‘మా విజయవాడలో కనకదుర్గమ్మ కాసుల రాసులు అడిగినమా
తిరుమల తిరుపతి వెంకటేశుని హుండీ లెక్కలు అడిగినమా
కాకినాడ మీ విశాఖపట్నం ఓడరేవు మేమడిగినమా
కృష్ణా డెల్టా గుంటూరులో గుంటెడు జాగను అడిగినమా’

ఆంధ్రులు కష్టబోతులు, తెలంగాణ వాళ్ళు సోమరిపోతులు అన్న ప్రచారాన్ని ‘వాళ్ళు కష్టపడ్తర్సార్‌’ అన్న కవితలో చాలా వ్యంగ్యంగా తిప్పికొడతాడు, ఏనుగు నరసింహారెడ్డి. చూడండి.

‘వాళ్ళు
కోనసీమలో కొబ్బరాకులమ్మి
ప్రజ్ఞాపురంలో పత్తితోటకొంటరు
…………….
మనోళ్ళు
చరిత్ర చింతాక్రాంతమైనప్పుడు
రాయి ముక్క అవసరం లేకుండా
చార్మినార్‌ ను కట్టి చందమాముకు పోటీపెడ్తారు’

మలిదశ ఉద్యమంలో పెను విషాదం విద్యార్థులు, యువకుల ఆత్మహత్యలు. ఉద్యమంలో అమరులైన ఉద్యమకారులమీద విస్తృతంగా కవిత్వం, పాటలు వచ్చాయి.

‘మీ తాతలు
నెత్తురు మోటలు గొట్టిండ్లు
పోరు పంటలే పండించిండు
తుఫానుకు జోరు మనపోరే నేర్పింది
నీళ్ళకాల్వకు రువ్వడి నెత్తుటి కాల్వే నేర్పింది
బిడ్డా! పానం దీస్కున్నవ్‌
తెలంగానొస్తదా ..?’

అని ఒక తల్లి గొంతుకగా ప్రశ్నిస్తాడు పి.యాదగిరి.

‘వీరులు మరణిస్తే
ఉద్యమాలు బెంగటిల్లుతై
పోరాటాలు మసకబారుతై
మీ బలిదానాలకు
వాళ్ళ కంటి కొలుకుల్లోంచి
ఒక్క దుఃఖపుచుక్కెనా రాలనప్పుడు
గుండె గదిలో రెండు
వేదనా కదలికలైనా పుట్టినప్పుడు
చావుకెందుకు మీకు మీరే
రహదార్లు పరుస్తున్నారు’

ఒక తండ్రిలా ఉదారి నారాయణ అమరులను ప్రశ్నిస్తాడు. ఇక దరువు ఎల్లన్న రాసిన

‘వీరులారా వందనం విద్యార్థి
అమరులారా వందనం పాదాలకు
మా త్యాగధనులారా మంచిపోమూ మేము
గుండెల్ల గుడిగడుతం పోరుదండం బెడుతం’
అనే పాట, మిట్టపల్లి సురేందర్‌ రాసిన

‘రాతి బొమ్మల్లోన కొలువైన శివుడా
రక్త బంధం విలువ నీకు తెలియదురా
నుదుటి రాతలు రాసె ఓ బ్రహ్మదేవా
తల్లికొడుకుల ప్రేమ నీవు ఎరుగవురా
తెలిసుంటె చెట్టంత నా కొడుకును
తిరిగి తెచ్చివ్వగలవా నీ మహిమలు’

అనేపాట, గద్దర్‌ విప్లవోద్యమంలో భాగంగా రాసి పాడిన

‘ఒక్కరొక్కరు ఒరిగిపోయి సుక్కలల్లో గలిసినారా
సుక్కలలో గలిసి మీరు సూరులయినా మొలసినారా
ఏ దిక్కులేనోళ్ళకు మా బిడ్డలు
మీరు దిక్కులూపే చుక్కలయ్యిండ్రా మా కూనలు’

అనే పాట మలిదశలో కళ్ళనీళ్ళు పెట్టించాయి. ఇలాంటి సామూహిక స్మృతిగీతాలే కాక వ్యక్తిగతంగా కూడా స్మృతి కవిత్వం, స్మృతి గీతాలు వచ్చాయి. వేదికలను ఉర్రూతలూగించాయి. అందెశ్రీ ఉద్యమంలోనే పాడిన మంగళాశాసనం

‘జయజయహే తెలంగాణ.. జననీ జయకేతనం
ముక్కోటి గొంతుకలు ఒక్కటైన చేతనం
తరతరాల చరితగల తల్లీ నీరాజనం
పదపదాన నీ పిల్లలు ప్రణమిల్లిన శుభతరుణం’

2.6.2014న నిజమయింది. తెలంగాణ రాష్ట్రావిర్భావానంతరం, ఆవిర్భావ సందర్భంగా కూడా పాటలు, కవితలు వచ్చాయి. పత్రికలను అలంకరించాయి.
ఉద్యమం పరిసమాప్తమయ్యాక దాని రూపం ఘనీభవిస్తున్న తరుణంలో చిన్న సంఘటనలు, చిన్న సందర్భాలు, చిన్నచిన్న ఊతాలు మరుపుకు గురవుతాయి. అందులో ఆశ్చర్యం గాని ఆవేదన చెందాల్సిందిగానీ లేదు. కానీ ఉద్యమం సఫలీకృత థకు రాగానే శతృశిబిరం మిత్రులకన్నా ముందు ఉద్యమ కేంద్రానికి చేరుకోవడం అన్యాయం. ఇది ఎక్కువగా రాజకీయులలో ఉంటుంది. కవులకు ఆకాంక్షలుంటాయి. అవి ప్రజాప్రేరితం. ఆశలేమీ ఉండవు. వారి పేరు పుటలలో ఉంటుంది. అంతేచాలు. మలిథ ఉద్యమంలో పేర్కొనాల్సిన కవులు లెక్కకు మిక్కిలి. వారిలో చర్చకు పెట్టాల్సి ఉండి పెట్టలేకపోయిన వారు ఎందరో. అందులో కొందరి పేర్లు.
గూడ అంజయ్య, గోరటి వెంకన్న, సుద్దాల అశోక్‌ తేజ, తిరునగరి దేవకీదేవి, మిత్ర, జయరాజు, మల్లావఝుల సదాశివుడు, అనిశెట్టి రజిత, జ్వలిత, వరంగల్‌ శ్రీనివాస్‌, నేర్నాల కిషోర్‌, దయా నర్సింగ్‌, సురా, దర్వు ఎల్లన్న, దర్వు అంజన్న, కొల్లపురం విమల, కోదారి శ్రీను, ఏపూరి సోమన్న, కొమిరె వెంకన్న, యశ్‌ పాల్‌, గిద్దె రాంనర్సయ్య, పాటమ్మ బిక్షపతి, పైలం సంతోష్‌, వరవరరావు, మురళి మధు, చెన్నాడి వెంకట రమణారావు, వై. వెంకన్న, గోగు శ్యామల, డా.ఏ. జయంతి, అంబటి వెంకన్న, యోచన, వేణు సంకోజు, బెల్లియాదయ్య, షేక్‌ బాబా, గాజోజు నాగభూషణం, ఎస్‌.వి. మల్లిక్‌ తేజ, ఓరుగంటి శేఖర్‌, జనార్థన్‌, దేవరశెట్టి జనార్థన్‌, బుర్ర సతీష్‌, కందికొండ, నిస్సార్‌, సినారె, ననుమాస స్వామి, శ్రీరామోజు హరగోపాల్‌, జూలూరు గౌరీశంకర్‌, కాశీం, దాసరాజు రామారావు, అయాచితం నటేశ్వర శర్మ, అభినయ శ్రీనివాస్‌, పిట్టల రవీందర్‌, పత్తిపాక మోహన్‌, మౌనశ్రీ మల్లిక్‌, డప్పు రామస్వామి, కాంచనపల్లి, వేముగంటి మురళీకృష్ణ, వెలపాటి రామరెడ్డి, మండలస్వామి, పెరుమళ్ళ ఆనంద్‌, పగడాల నాగేందర్‌, మునాసు వెంకట్‌, కూకట్ల తిరుపతి, అన్నవరం దేవేందర్‌, కోట్ల వెంకటేశ్వరరెడ్డి, గుడిపాటి, రూప్‌ కుమార్‌ డబ్బీకార్‌, నాళేశ్వరం శంకరం, కంశ్రీ, వేముల ఎల్లయ్య, వెల్దంది శ్రీధర్‌, వఝల శివకుమార్‌ తదితరులు.
భౌగోళికంగా, సాంస్కృతికంగా ప్రత్యేకమైన అస్తిత్వం గలిగిన తెలంగాణ ఒక రాష్ట్రంగా భౌతికంగా ఏర్పడడం ఇక్కడ ప్రజలందరికీ పండగ రోజు. ఒక ప్రజాస్వామిక వాతావరణం ఇక్కడ పరిఢవిల్లడం కోసం కవుల ఆలోచనల అవసరం ఎప్పటికీ ఉంటూనే ఉంటుంది.

        - డా||ఏనుగు నరసింహారెడ్డి
                  8978869183

ఉపకరించిన గ్రంథాలు

1. నిప్పుల వాగు – సం. అందెశ్రీ – వాక్కులమ్మ ప్రచురణ
2. ప్రత్యేక తెలంగాణ ఉద్యమ కవిత్వం- డా. వెల్దండి శ్రీధర్‌ – తెలంగాణ సాహిత్య అకాడమీ ప్రచురణ
3. జనని, తెలంగాణ ఉద్యమ కవితా సంకలనం – సం. రుద్రశ్రీ వెన్నెల – తెలంగాణ సాహిత్య అకాడెమీ ప్రచురణ
4. తెలుగు హిందీ జాతీయోద్యమ గీతాలు-డా. ఏనుగు నరసింహరెడ్డి -నవతెలంగాణ పబ్లిషింగ్‌ హౌస్‌, హైద్రాబాద్‌
5. ప్రత్యూష – వివిధ రచయితలు – తెలంగాణ సాహిత్య అకాడెమీ ప్రచురణ
6. పరంపర – సం. నందిని సిధారెడ్డి – తెలంగాణ సాహిత్య అకాడెమీ ప్రచురణ